Disputationes adversus gentes 2.25.1
Quid dicitis, o viri, plusquam satis est vobis ex aliena generositate tribuentes? Haec est anima docta illa quam dicitis, immortalis, perfecta, divina, post Deum principem rerum, et post mentes geminas locum obtinens quartum, et affluens ex crateribus vivis?
PL 5, 851A諸君は何を語っているのか、おお、人々よ——他人の高貴さから、身に余るほどのものを自分たちに割り当てながら。これが、諸君の言うところの、あの学識ある魂なのか——不死であり、完全であり、神的であり、万物の至高の神に次ぎ、双つの知性に次いで第四の座を占め、生ける混酒器から溢れ出た、あの魂なのか。
Disputationes adversus gentes 2.25.2
Hic est ille pretiosus, et rationibus homo augustissimis praeditus, mundus minor qui dicitur, et totius in speciem similitudinis fabricatus, atque formatus: nullo melior, ut apparuit, pecore, obtusior ligno, saxo, qui nesciat homines, et in mutis semper solitudinibus degat, demoretur iners, valeat in aere, quamvis annis vivat innumeris, et numquam nodis corporeis eximatur.
PL 5, 851Aこれが、かの尊き者、いとも荘厳なる理をそなえた人間、いわゆる小宇宙と呼ばれ、全体の似姿として造られ形づくられた者だというのか——それが、明らかになったように、いかなる家畜にも優ることなく、木よりも石よりも鈍く、人間というものを知らず、常に物言わぬ孤独のうちに過ごし、無為なままとどまり、ただ息をしているだけの者であり、たとえ数えきれぬ年月を生きようとも、肉体の縛めから決して解き放たれることがない、というのか。
Disputationes adversus gentes 2.25.3
Sed cum scholas attigerit, et magistrorum fuerit institutionibus eruditus, efficitur prudens, doctus, et quam nuper habuerat, imperitiam ponit.
PL 5, 852Aしかし、彼が学校に触れ、教師たちの教えによって教育を受けたなら、賢明な者、学識ある者となり、つい先ごろまで持っていた無知を脱ぎ捨てる。
Disputationes adversus gentes 2.25.4
Et asellus, et bos aeque, usu atque assiduitate cogente, discit arare ac molere: equus jugum subire, et agnoscere in curriculo flexiones: camelus sese submittere, sive cum sumit onera, sive cum ponit: columba manumissa revolare ad dominicas sedes: canis cum invenerit praedam, cohibere et continere latratum: verba psittacus et integrare, et nomina corvus expromere.
PL 5, 852Aそして驢馬も牛も同じように、慣れと絶えざる訓練とに強いられて、耕すことと挽くことを学ぶ。馬は軛を負うことを、競走路にあって曲がり角を見分けることを学ぶ。駱駝は荷を負うときも下ろすときも身をかがめることを学ぶ。放たれた鳩は主人の住みかへと飛び帰ることを学ぶ。犬は獲物を見つけたときには吠え声を抑え、押しとどめることを学ぶ。鸚鵡は言葉をそのまま繰り返し、烏は名を口にすることを学ぶ。