Divinarum Institutiones 7.9.1
De aeternitate animae, atque de virtute. His itaque argumentis, quae nec Plato, nec ullus alius invenit, animarum aeternitas probari ac perspici potest: quae nos breviter collegimus; quoniam properat oratio ad enarrandum judicium Dei maximum, quod in terra propinquante saeculorum fine celebrabitur.
PL 6, 763B魂の永遠性と徳について。かくして、プラトンも他の誰も見出さなかったこれらの論拠によって、魂の永遠性は証明され、明らかにされうる。それを我々は手短にまとめた。というのも、論述は、世々の終わりが近づくときに地上で執り行われる神の最大の裁きを語ることへと急いでいるからである。
Divinarum Institutiones 7.9.2
Ante omnia, quoniam Deus ab homine videri non potest, ne quis tamen ex eo ipso putaret Deum non esse, quia mortalibus oculis non videretur, inter caetera institutorum miracula, fecit etiam multa, quorum vis quidem apparet, substantia tamen non videretur, sicut est vox, odor, ventus; ut harum rerum argumento et exemplo, etiam Deum, licet sub oculos non veniret, de sua tamen vi; et effectu, et operibus cerneremus.
PL 6, 763B何よりもまず、神は人間の目には見られ得ないのであるから、死すべき者の目に見えないというまさにその理由によって神は存在しないと誰かが考えることのないように、神は御自身が定め置いた事物の他の数々の驚異に交えて、力そのものは現れているが実体は見えないものをも多く造られた。声、匂い、風がそれである。これらの事物を論拠とし例として、たとえ神が目に見えずとも、その力と働きと業とから我々が神を見て取れるようにするためである。
Divinarum Institutiones 7.9.3
Quid voce clarius? aut vento fortius? aut odore violentius? Haec tamen, cum per aerem feruntur, ad sensusque nostros veniunt, et eos potentia sua impellunt, non cernuntur acie luminum: sed aliis corporis partibus sentiuntur.
PL 6, 764B声より明らかなものが何かあろうか。風より強いもの、匂いより激しいものが何かあろうか。しかしこれらのものは、大気を通って運ばれ、我々の感覚に達し、その力によって感覚を打つとき、視力によっては捉えられず、肉体の他の部分によって感じ取られる。
Divinarum Institutiones 7.9.4
Similiter Deus non aspectu nobis aliove fragili sensu comprehendendus est: sed mentis oculis intuendus, cum opera ejus praeclara et miranda videamus.
PL 6, 764B同様に、神は我々にとって視覚その他の脆い感覚によって捉えられるべきものではなく、その卓越し驚嘆すべき業を見るとき、心の目によって見つめられるべきものである。
Divinarum Institutiones 7.9.5
Nam illos, qui nullum omnino Deum esse dixerunt, non modo philosophos, sed ne homines quidem fuisse dixerim, qui mutis simillimi ex solo corpore constiterunt, nihil omnino cernentes animo, sed ad sensum corporis cuncta referentes, qui nihil putabant esse, nisi quod oculis contuebantur.
PL 6, 764Bというのも、神など全く存在しないと言った者たちについては、彼らを哲学者であったとすら私は言わず、人間であったとさえ言わないであろう。彼らは物言わぬ動物にきわめて似て、ただ肉体のみから成り立ち、心によっては何一つ見て取らず、あらゆることを肉体の感覚に帰し、目で見つめたもの以外は何も存在しないと考えていたからである。
Divinarum Institutiones 7.9.6
Et quia videbant aut bonis accidere adversa, aut malis prospera, fortuitu geri omnia crediderunt, et natura mundum, non providentia constitutum. Hinc jam prolapsi sunt ad deliramenta, quae talem sententiam necessario sequebantur.
PL 6, 765Aそして、善人に逆境が、悪人に順境が起こるのを見ていたので、彼らはすべてが偶然によって運ばれており、世界は摂理によってではなく自然によって成り立ったのだと信じた。ここから彼らは、そのような見解に必然的に伴う数々の妄言へと転げ落ちてしまった。
Divinarum Institutiones 7.9.7
Quod si est Deus et incorporalis, et invisibilis, et aeternus; ergo non idcirco interire animam credibile est, quia non videtur, postquam recessit a corpore, quoniam constat esse aliquid sentiens ac vigens, quod non veniat sub aspectum.
PL 6, 765Aもし神が非物体的であり、目に見えず、永遠であるとすれば、魂が肉体から離れ去った後に目に見えなくなるからといって、それゆえに魂が滅びると信じるべきではない。なぜなら、目に映らないものであっても、感覚を有し力を保つ何かが存在することは明らかだからである。
Divinarum Institutiones 7.9.8
At enim difficile est animo comprehendere, quemadmodum possit anima retinere sensum sine iis partibus corporis, in quibus inest officium sentiendi. Quid de Deo? num facile est comprehendere, quemadmodum vigeat sine corpore?
PL 6, 765Aしかし、感覚を司る役割が宿るあの肉体の諸部分なしに、魂がどのようにして感覚を保ち続けうるのかを心で理解するのは難しい、と言われるかもしれない。では神についてはどうか。肉体なしにどのようにして力を保つのかを理解するのは、果たして容易であろうか。
Divinarum Institutiones 7.9.9
Quod si deos esse credunt, qui si sunt, utique sunt expertes corporum, necesse est, humanas animas eadem ratione subsistere; quoniam ex ipsa ratione ac prudentia intelligitur esse quaedam in homine ac Deo similitudo.
PL 6, 765Bもし彼らが神々の存在を信じるならば――それらが存在するとすれば、確かに肉体を欠いた者たちであるが――同じ理によって人間の魂も存立するはずである。なぜなら、まさにその理性と知恵そのものから、人間と神との間にある種の類似があることが理解されるからである。
Divinarum Institutiones 7.9.10
Denique illud argumentum, quod etiam Marcus Tullius vidit, satis firmum est: ex eo aeternitatem animae posse dignosci, quia nullum sit aliud animal, quod habeat notitiam aliquam Dei; Religioque sit pene sola, quae hominem discernat à mutis: quae cum in hominem solum cadat, profecto testatur, id affectare nos, id desiderare, id colere, quod nobis familiare, quod proximum sit futurum.
PL 6, 765B実に、キケロもまた見て取ったあの論拠は、十分に確かなものである。すなわち、神について何らかの認識を持つ他の動物は一つもないという事実から、魂の永遠性を見分けることができるということである。そして、人間を物言わぬ動物から区別するものは、信仰をおいてほとんど他にない。それが人間にのみ属することは、我々がまさにそれを追い求め、それを望み、それを礼拝しているのは、それが我々に親しく、我々にとってこの上なく近いものとなるはずだからであることを、確かに証している。
Divinarum Institutiones 7.9.11
An aliquis, cum caeterarum animantium naturam consideraverit, quas pronis corporibus abjectas in terramque prostratas summi Dei providentia effecit; ut ex hoc intelligi possit, nihil eas rationis habere cum coelo, potest non intelligere, solum ex omnibus coeleste ac divinum animal esse hominem, cujus corpus ab humo excitatum, vultus sublimis, status rectus originem suam quaerit, et quasi contempta humilitate terrae, ad altum nititur, quia sentit summum bonum in summo sibi esse quaerendum, memorque conditionis suae, qua Deus illum fecit eximium, ad artificem suum spectat?
PL 6, 765B他の動物たちの本性を考えてみれば、それらは至高の神の摂理によって、うつむいた肉体を持ち、地に投げ伏せられた姿に造られており、そのことから、それらが天とは何のかかわりも持たないことが理解されよう。そのとき、あらゆる動物のうちで人間だけが天的かつ神的な動物であることを、誰が理解せずにいられようか。人間の肉体は土から起こされ、顔は高く上げられ、直立の姿勢そのものが自らの起源を求め、いわば地の卑しさを侮ってさらに高みへと努め上がる。それは、最高の善が高いところに求められるべきであると感じ取り、神が自分を卓越したものとして造られたというその境遇を記憶しつつ、自らの造り主を仰ぎ見るからである。
Divinarum Institutiones 7.9.12
Quam spectationem Trismegistus θεώπιδα rectissime nominavit: quae in mutis animalibus nulla est.
PL 6, 766Aこの仰ぎ見ることを、トリスメギストスはθεώπιδα〔底本の綴りは θεώπιδα。語形は異例で、神を仰ぎ見ることの意に取った〕(神を仰ぐ相)と実に正しくも名づけた。それは物言わぬ動物には全く存在しないものである。
Divinarum Institutiones 7.9.13
Cum autem sapientia, quae soli homini data est, nihil aliud sit quam Dei notitia, apparet animam non interire, neque dissolvi, sed manere in sempiternum, quia Deum, qui sempiternus est, et quaerit, et diligit, ipsa cogente natura, sentiens vel unde orta sit, vel quo reversura.
PL 6, 766Aしかるに、人間にのみ与えられた知恵が神についての認識にほかならないのであるから、魂は滅びず、解体されることもなく、永遠にとどまることが明らかである。なぜなら魂は、永遠なる神を、自らの本性そのものに促されて求め、愛し、自らがどこから生まれ、どこへ帰るのかを感じ取っているからである。
Divinarum Institutiones 7.9.14
Praeterea non exiguum immortalitatis argumentum est, quod homo solus coelesti elemento utitur.
PL 6, 766Aさらに、人間だけが天的な元素を用いているということも、不滅性の小さからぬ論拠である。
Divinarum Institutiones 7.9.15
Nam cum rerum natura his duobus elementis, quae repugnantia sibi atque inimica sunt, constet igne, et aqua, quorum alterum coelo, alterum terrae adscribitur: caeterae animantes, quia terrenae mortalesque sunt, terreno et gravi utuntur elemento; homo solus ignem in usu habet, quod est elementum leve, sublime, coeleste.
PL 6, 766Aというのも、事物の本性は、互いに相容れず敵対する火と水というこの二つの元素から成り立っており、その一方は天に、他方は地に帰せられるからである。他の動物たちは地的で死すべきものであるから、地的で重い元素を用いる。しかし人間だけが、軽く、高く、天的な元素である火を用いる。
Divinarum Institutiones 7.9.16
Ea vero quae ponderosa sunt, ad mortem deprimunt, et quae levia sunt, ad vitam sublevant, quia vita in summo est, mors in imo. Et ut lux esse sine igne non potest, sic vita sine luce.
PL 6, 766B重いものは死へと引き下げ、軽いものは生へと引き上げる。なぜなら生は高きところにあり、死は低きところにあるからである。そして光が火なしにあり得ないように、生も光なしにはあり得ない。
Divinarum Institutiones 7.9.17
Ignis igitur elementum est lucis ac vitae: unde apparet hominem, qui eo utitur, immortalem sortitum esse conditionem, quia id illi familiare est, quod facit vitam. Virtus quoque soli homini data magno argumento, est immortales esse animas.
PL 6, 766Bそれゆえ火は光と生の元素である。ここから、それを用いる人間が不滅の境遇を分け与えられていることが明らかとなる。生をもたらすものが人間にとって親しいものだからである。また、人間にのみ与えられた徳もまた、魂が不滅であることの大きな論拠である。
Divinarum Institutiones 7.9.18
Quae non erit secundum naturam, si anima extinguitur; huic enim praesenti vitae nocet. Nam vita ista terrena, quam communem cum mutis animalibus ducimus, et voluptatem expetit, cujus fructibus variis ac suavibus delectatur, et dolorem fugit, cujus asperitas naturam viventium acerbis sensibus laedit, et ad mortem perducere nititur, quae dissolvit animantem.
PL 6, 766Cもし魂が消滅するならば、この徳は本性に適ったものではなくなるであろう。なぜなら徳は、この現在の生にとって害をなすものとなるからである。すなわち、我々が物言わぬ動物と共有するこの地上の生は、快楽を求め、その様々で快い果実を楽しみ、苦痛を避ける。苦痛は、その激しさによって生きる者の本性を辛い感覚で傷つけ、生き物を解体する死へと追いやろうとするものである。
Divinarum Institutiones 7.9.19
Si ergo virtus et prohibet iis bonis hominem, quae naturaliter appetuntur, et ad sustinenda mala impellit, quae naturaliter fugiuntur; ergo mala est virtus, et inimica naturae, stultumque judicari necesse est qui eam sequitur, quoniam se ipse laedit, et fugiendo bona praesentia, et appetendo aeque mala sine spe fructus amplioris.
PL 6, 767Aそれゆえ、もし徳が、本性上求められる善から人間を遠ざけ、本性上避けられる悪に耐えるよう駆り立てるのであれば、徳は悪しきものであり、本性に敵対するものであることになり、それに従う者は愚かだと判断せざるを得ない。なぜなら彼は、目の前の善を避け、より豊かな果実への望みもなしにひとしく悪を求めることによって、自ら自身を傷つけているからである。
Divinarum Institutiones 7.9.20
Nam cum liceat nobis jucundissimis frui voluptatibus, nonne sensu carere videamur, si malimus in humilitate, in egestate, in contemptu, in ignominia vivere, aut ne vivere quidem, sed dolore cruciari, et mori, ex quibus malis nihil amplius assequamur, quo possit voluptas omissa pensari?
PL 6, 767A実に、我々には最も心地よい快楽を享受することが許されているのに、それにもかかわらず、卑しさの中で、窮乏の中で、軽蔑の中で、恥辱の中で生きること、あるいはそもそも生きることさえせず、苦痛に苛まれて死ぬことを選ぶとすれば、しかもそれらの悪から、手放した快楽を償いうるような何ものをも得ないとすれば、我々は正気を失っているように見えるのではないか。
Divinarum Institutiones 7.9.21
Si autem virtus malum non est, facitque honeste, quod voluptates vitiosas turpesque contemnit et fortiter, quod nec dolorem, nec mortem timet, ut officium servet; ergo majus aliquod bonum assequatur necesse est, quam sunt illa quae spernit. At vero morte suscepta, quod ulterius bonum sperari potest, nisi aeternitas?
PL 6, 767Bしかし、もし徳が悪ではなく、悪徳にまみれた恥ずべき快楽を軽蔑することによって高潔に行動し、務めを守るために苦痛も死も恐れないことによって勇敢に行動するのであれば、徳は、それが斥けるもの以上の何らかの善を必ず得るはずである。しかし、死を引き受けたその先に、永遠以外のいかなる善が望みうるであろうか。