Divinarum Institutiones 2.8.1
De rationis usu in religione; deque somniis, auguriis, oraculis, talibusque portentis. Quare oportet, in ea re maxime in qua vitae ratio versatur, sibi quemque confidere, suoque judicio ac propriis sensibus magis niti ad investigandam et perpendendam veritatem; quam credentem alienis erroribus decipi tamquam ipsum rationis expertem.
PL 6, 287A宗教における理性の用い方について、また夢、鳥占い、神託、その他このような前兆について。それゆえ、とりわけ人生の理法が関わるこの事柄においては、各人が自分自身を信頼し、真理を探求し吟味するにあたっては、自分自身の判断と固有の感覚とに、より頼るべきである。他人の誤りを信じ込んで、自らは理性を欠いた者であるかのように欺かれるよりは。
Divinarum Institutiones 2.8.2
Dedit omnibus Deus pro virili portione sapientiam, ut et inaudita investigare possent, et audita perpendere. Nec quia nos illi temporibus antecesserunt, sapientia quoque antecesserunt; quae si omnibus aequaliter datur, occupari ab antecedentibus non potest.
PL 6, 287B神はすべての人に、おのおのの分に応じて知恵を与え、まだ聞いたことのないことを探求し、既に聞いたことを吟味できるようにされた。彼らが時において我々に先んじたからといって、知恵においても先んじたわけではない。もし知恵がすべての人に等しく与えられているのなら、先んじた者たちによって独占されることはありえないからである。
Divinarum Institutiones 2.8.3
Illibabilis est tamquam lux et claritas solis, quia ut sol oculorum, sic sapientia lumen est cordis humani.
PL 6, 287Bそれは太陽の光と輝きのように、損なわれることがない。なぜなら、太陽が目にとってそうであるように、知恵は人間の心にとっての光だからである。
Divinarum Institutiones 2.8.4
Quare cum sapere, id est, veritatem quaerere, omnibus sit innatum, sapientiam sibi adimunt, qui sine ullo judicio inventa majorum probant, et ab aliis pecudum more ducuntur.
PL 6, 288Aしたがって、知恵を持つこと、すなわち真理を求めることが、すべての人に生まれつき備わっている以上、何の判断も下さずに祖先の発見したものを是認し、家畜のように他人によって導かれる者たちは、自ら知恵を奪っているのである。
Divinarum Institutiones 2.8.5
Sed hoc eos fallit, quod majorum nomine posito, non putant fieri posse, ut aut ipsi plus sapiant, quia minores vocantur, aut illi desipuerint, quia majores nominantur.
PL 6, 288Aしかし彼らを欺いているのは次のことである。すなわち、祖先という名を持ち出されると、自分たちは「後の者」と呼ばれるがゆえに彼らより賢くありうるはずがなく、また彼らは「祖先」と呼ばれるがゆえに愚かであったはずがない、と思い込んでしまうのである。
Divinarum Institutiones 2.8.6
Quid ergo impedit, quin ab ipsis sumamus exemplum; ut quomodo illi, quae falsa invenerant, posteris tradiderunt, sic nos, qui verum invenimus, posteris meliora tradamus?
PL 6, 288Aそれならば、彼ら自身から手本を取ることを妨げるものが何かあろうか。彼らが見出した偽りのものを後世に伝えたように、真実を見出した我々もまた、後世により良きものを伝えようではないか。
Divinarum Institutiones 2.8.7
Superest ingens quaestio, cujus disputatio non ab ingenio, sed a scientia venit, quae pluribus explicanda erit, ne quid omnino dubium relinquatur.
PL 6, 288Aここに一つの大きな問題が残っている。その論述は才知からではなく知識から生まれるものであり、いかなる疑いも残されぬよう、多くの点にわたって説き明かさねばならない。
Divinarum Institutiones 2.8.8
Nam fortasse aliquis ad illa confugiat, quae a multis et non dubiis traduntur auctoribus; eos ipsos, quos docuimus deos non esse, majestatem suam persaepe ostendisse, et prodigiis, et somniis, et auguriis, et oraculis.
PL 6, 288Aというのも、恐らく誰かが、次のような、多くの疑いなき著作家たちによって伝えられていることに逃げ込むかもしれないからである。すなわち、我々が神ではないと教えたまさにその者たちが、前兆によって、夢によって、鳥占いによって、神託によって、しばしば自らの威厳を示してきた、ということに。
Divinarum Institutiones 2.8.9
Et sane multa enumerari possunt digna miraculo: in primis illud, quod Accius Navius summus Augur, cum Tarquinium Priscum commoneret, ut nihil novi facere inciperet, nisi prius esset inauguratus, eique rex artis ejus elevans fidem diceret, ut consultis avibus renuntiaret sibi, utrumne fieri posset id quod ipse animo concepisset, affirmaretque Navius posse: Cape igitur hanc, inquit, cotem, eamque novacula dissice.
PL 6, 288B実際、驚異に値する多くの事例を数え上げることができる。まず第一に、こういうことがあった。最高位の鳥占官アッキウス・ナウィウスが、タルクィニウス・プリスクスに対し、まず鳥占いによる聖別を受けぬうちは何ら新しいことに着手してはならぬと注意したところ、王はその技芸の信頼性を軽んじて、鳥に問うたうえで、自分が心に思い描いたことが実現可能かどうか自分に報告するようにと言い、ナウィウスは可能であると請け合った。すると王は言った。「では、この砥石を取り、それを剃刀で切ってみせよ。」
Divinarum Institutiones 2.8.10
At ille incunctanter accepit ac secuit. Deinde illud, quod Castor et Pollux, bello latino, apud Lacum Juturnae visi sunt equorum sudorem abluentes, cum aedes eorum, quae juncta fonti erat, sua sponte patuisset: iidem bello macedonico equis albis insidentes, Publio Vatieno Romam nocte venienti se obtulisse dicuntur, nuntiantes eo die regem Persen victum atque captum, quod paucis post diebus litterae Pauli verum fuisse docuerunt.
PL 6, 288Bすると彼は、ためらうことなくそれを受け取り、切ってみせた。次に、こういうことがあった。ラテン戦争のとき、カストルとポルックスが、ユトゥルナの泉のほとりで、馬の汗を洗い流している姿を目撃された。彼らの神殿は泉に隣接していたが、それがひとりでに開いたのである。同じ二人は、マケドニア戦争のとき、白い馬にまたがって、夜にローマへ向かっていたプブリウス・ワティエヌスの前に姿を現し、その日ペルセウス王が敗れて捕らえられたことを告げたと伝えられる。そしてそのことが真実であったことは、数日後にパウルスからの書簡が明らかにした。
Divinarum Institutiones 2.8.11
Illud etiam mirabile, quod simulacrum Fortunae muliebre non semel locutum esse traditur; item Junonis Monetae, cum, captis Veiis, unus ex militibus ad eam transferendam missus, jocabundus ac ludens interrogavit, utrumne Romam migrare vellet, respondit velle.
PL 6, 289Aまた、こういうことも驚くべきこととして伝えられている。「婦人のフォルトゥーナ」の像が一度ならず言葉を発したというのである。同じく、ユノ・モネタの像についても言われる。ウェイイが陥落したとき、その像をローマに移すために遣わされた兵士の一人が、冗談まじりにふざけて、ローマへ移りたいかと尋ねたところ、像は移りたいと答えたという。
Divinarum Institutiones 2.8.12
Claudia quoque proponitur in exemplum miraculi. Nam cum ex libris Sibyllinis Idaea mater esset accita, et in vado Tiberini fluminis navis qua vehebatur haesisset, nec ulla vi commoveretur, Claudiam ferunt, quae semper impudica esset habita ob nimios corporis cultus, deam submissis genibus orasse, ut, si se castam judiearet, suum cingulum sequeretur, ita navim, quae ab omni juventute non valuit commoveri, ab una muliere esse commotam.
PL 6, 289Aクラウディアもまた奇跡の実例として挙げられる。シビュラの書にもとづいてイダの母神が呼び迎えられたとき、その乗せられた船がティベリス河の浅瀬で動かなくなり、いかなる力をもってしても動かすことができなかった。そこで、身なりを過度に飾ることのために常に淫らな女と見なされていたクラウディアが、膝をついて女神に祈り、もし自分を貞潔な女と判断するのならば、自分の帯に従って動いてほしいと願ったところ、あらゆる若者たちの力でも動かせなかった船が、たった一人の女によって動かされた、と伝えられている。
Divinarum Institutiones 2.8.13
Illud aeque mirum, quod lue saeviente, Aesculapius, Epidauro accitus, urbem Romam diuturna pestilentia liberasse perhibetur. Sacrilegi quoque numerari possunt, quorum praesentibus poenis injuriam suam dii vindicasse creduntur.
PL 6, 290A疫病が猛威をふるったとき、エピダウロスから招かれたアエスクラピウスが、長期にわたる疫病からローマの都を解放したと伝えられているのも、同じく驚くべきことである。また、冒瀆者たちについても数え上げることができる。彼らに即座に下された刑罰によって、神々が自分たちの受けた不正に報復したと信じられているのである。
Divinarum Institutiones 2.8.14
Appius Claudius Censor, cum adversus responsum ad servos publicos sacra Herculis transtulisset, luminibus orbatus est, et Potitiorum gens, quae prodidit, intra unius anni tempus extincta est.
PL 6, 290A監察官アッピウス・クラウディウスは、神託の答えに反してヘルクレスの祭儀を公有の奴隷たちに移したために、視力を奪われた。そして、その祭儀を明け渡したポティティウス家は、一年のうちに絶えてしまった。
Divinarum Institutiones 2.8.15
Item Censor Fulvius, cum ex Junonis Laciniae templo marmoreas tegulas abstulisset, quibus aedem Fortunae equestris, quam Romae fecerat, tegeret, et mente captus est, et amissis duobus filiis in Illyrico militantibus, summo animi moerore consumptus est.
PL 6, 290A同じく監察官フルウィウスは、ラキニウムのユノの神殿から大理石の屋根瓦を持ち去り、自分がローマに建てた騎馬フォルトゥーナの神殿を覆おうとしたために、正気を失い、さらにイリュリクムで従軍していた二人の息子を失って、深い悲しみのうちに衰え果てて世を去った。
Divinarum Institutiones 2.8.16
Praefectus etiam M. Antonii Turullius, cum apud Coos everso Aesculapii luco classem fecisset, eodem postea loco a militibus Caesaris est interfectus.
PL 6, 291Aまた、マルクス・アントニウスの副官トゥルッリウスは、コス島でアエスクラピウスの聖林を切り倒して艦隊を建造したために、後にまさにその場所で、カエサルの兵士たちによって殺された。
Divinarum Institutiones 2.8.17
His exemplis adjungitur Pyrrhus, qui sublata ex thesauro Proserpinae Locrensis pecunia, naufragium fecit, ac vicinis deae littoribus illisus est, ut nihil, praeter eam pecuniam, incolume reperiretur.
PL 6, 291Aこれらの実例に、ピュルロスも加えられる。彼はロクリのプロセルピナの宝物庫から金を持ち去ったために、難破し、女神の岸辺近くに打ち上げられた。そしてその金以外には、無事なものは何一つ見出されなかったという。
Divinarum Institutiones 2.8.18
Ceres quoque Milesia multum sibi apud homines venerationis adjecit. Nam cum ab Alexandro capta civitas esset, ac milites ad eam spoliandam irrupissent, omnium oculos repente objectus fulgor ignis extinxit.
PL 6, 291Aミレトスのケレスもまた、人々の間で自らへの崇敬を大いに高めることになった。アレクサンドロスによってその都市が陥落し、兵士たちがその神殿を略奪しようと押し入ったとき、突如として彼らの眼前に投げかけられた火の閃光が、全員の視力を奪ったのである。
Divinarum Institutiones 2.8.19
Reperiuntur etiam somnia, quae vim deorum videantur ostendere. Tiberio Namque Attinio, homini plebeio, per quietem obversatus esse Jupiter dicitur, et praecepisse, ut Consulibus et Senatui nuntiaret, ludis Circensibus proximis praesultorem sibi displicuisse, quod Antonius Maximus quidam diverberatum servum sub furca medio circo ad supplicium duxerat, ideoque ludos instaurari oportere; quod cum ille neglexisset, eodem die filium perdidisse, ipse autem gravi morbo esse correptus: et cum rursus eamdem imaginem cerneret quaerentem, satisne poenarum pro neglecto imperio pependisset, lectica delatus ad Consules, et omni re in Senatu exposita, recepisse corporis firmitatem, suisque pedibus domum rediisse.
PL 6, 291A神々の力を示すと思われる夢もまた見出される。すなわち、平民のティベリウス・アッティニウスに、眠っている間にユピテルが現れ、先日の競技会において、先導の踊り手が自分の気に入らなかったと執政官たちと元老院に告げるようにと命じたと言われる。というのは、あるアントニウス・マクシムスという者が、鞭打たれた奴隷を処刑のために競技場の真ん中で首枷をつけたまま引き回したためであり、それゆえ競技会をやり直さねばならない、というのである。ところが彼がこれを怠ったところ、その同じ日に息子を失い、自分自身も重い病に冒された。そして再び同じ姿を目にし、その神が、命令を怠った刑罰を十分に払ったかと尋ねるのを見たとき、彼は担架で執政官たちのもとへ運ばれ、事の次第をすべて元老院で明らかにしたところ、体の力を取り戻し、自分の足で家に帰ったのであった。
Divinarum Institutiones 2.8.20
Illud quoque somnium non minoris fuit admirationis, quo Caesar Augustus dicitur esse servatus.
PL 6, 292Aまた、カエサル・アウグストゥスが救われたと言われる、あの夢も劣らず驚くべきものであった。
Divinarum Institutiones 2.8.21
Nam cum bello civili Brutiano, implicitus gravi morbo, abstinere praelio statuisset, medico ejus Artorio Minervae species obversata est, monens ne propter corporis imbecillitatem castris se contineret Caesar.
PL 6, 292Aというのは、ブルトゥスとの内乱のとき、重い病に冒されて戦闘に加わらないことを決めていたところ、彼の医師アルトリウスのもとにミネルウァの姿が現れ、カエサルが体の弱さゆえに陣営にとどまることのないようにと戒めたからである。
Divinarum Institutiones 2.8.22
Itaque in aciem lectica perlatus est, et eodem die a Bruto castra capta sunt. Multa praeterea exempla similia possunt proferri: sed vereor ne, si fuero in propositione rerum contrariarum diutius immoratus, aut oblitus esse propositi videar, aut crimen loquacitatis incurram.
PL 6, 292Aそこで彼は担架に乗せられて戦列へと運ばれ、まさにその同じ日に、ブルトゥスによって陣営が奪われた。このほかにも同様の実例は数多く挙げることができる。しかし私は、反対の事柄を並べ立てることにこれ以上長く立ち止まるならば、当初の目的を忘れたと見られるか、あるいは饒舌の罪に問われることになりはしないかと恐れる。