ラクタンティウスc. 240–c. 320

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 6 › Divinarum Institutiones

Liber IV, Caput XXIV 第IV巻 第XXIV章

Lactantius · Divinarum Institutiones · PL 6, 520B · 25 sectiones

Divinarum Institutiones 4.24.1

1

Eversio argumentorum supra objectorum. Age, nunc consideremus, an doctor e coelo missus possit non esse perfectus. Nondum de hoc loquor, quem venisse a Deo negant.

PL 6, 520B

上に提示された論拠の論駁。よろしい、では今、天から遣わされた教師が完全でないということがありうるかどうかを考えてみよう。彼が神のもとから来たことを人々が否定している、その当人については、私はまだ語っていない。

Divinarum Institutiones 4.24.2

2

Fingamus aliquem de coelo esse mittendum, qui vitam hominum rudimentis virtutis instituat, et ad justitiam formet.

PL 6, 521A

天から誰かが遣わされ、人間の生活を徳の基礎によって秩序づけ、正義へと形づくるのだと仮定してみよう。

Divinarum Institutiones 4.24.3

3

Nemini dubium potest esse, quin is doctor, qui coelitus mittitur, tam scientia sit rerum omnium quam virtute perfectus; ne nihil inter coelestem terrenumque differat. Nam in homine interna et propria doctrina esse nullo pacto potest.

PL 6, 521A

天から遣わされるその教師が、万物についての知識においても徳においても完全であることは、誰にとっても疑いえない。さもなければ天の教師と地の教師との間に何の違いもなくなってしまうからである。なぜなら人間のうちには、内発的で固有の教えというものは決してありえないからである。

Divinarum Institutiones 4.24.4

4

Nec enim mens terrenis visceribus inclusa, et tabe corporis impedita, aut comprehendere per se potest, aut capere veritatem, nisi aliunde doceatur.

PL 6, 521A

地上の臓腑に閉じ込められ、肉体の腐敗に妨げられた精神は、他から教えられるのでなければ、みずから理解することも真理を捉えることもできないからである。

Divinarum Institutiones 4.24.5

5

Et si maxime possit, summam tamen virtutem capere nequeat, et omnibus vitiis resistere, quorum materia in visceribus continetur. Eo fit, ut terrenus doctor perfectus esse non possit.

PL 6, 521A

たとえこの上なくよくできたとしても、それでも最高の徳を捉えることも、その材料が臓腑のうちに宿るあらゆる悪徳に抵抗することもできない。こうして、地上の教師は完全ではありえないのである。

Divinarum Institutiones 4.24.6

6

At vero coelestis, cui scientiam divinitas, virtutem immortalitas tribuit, in docendo quoque, sicut in caeteteris, perfectus et consummatus sit necesse est. At id omnino fieri non potest, nisi mortale sibi corpus assumat.

PL 6, 521A

しかし天の教師は、神性が知識を、不死性が徳を与えるのであるから、他のあらゆる点と同じく〔底本は caeteteris。caeteris と読む〕、教えることにおいても完全かつ全き者であることが必然である。だが、それは彼が自ら死すべき肉体を身にまとわないかぎり、まったく起こりえないことである。

Divinarum Institutiones 4.24.7

7

Cur autem fieri non possit, ratio clara est. Nam si veniat ad homines, ut Deus, ut omittam, quod mortales oculi claritatem majestatis ejus conspicere ac sustinere non possunt, ipse certe Deus virtutem docere non poterit, quia expers corporis non faciet, quae docebit, ac per hoc doctrina ejus perfecta non erit.

PL 6, 521B

しかし、なぜそれが起こりえないのか、その理由は明らかである。なぜなら、もし彼が神として人々のもとに来るならば――死すべき者の目が彼の威光の輝きを見つめ、耐えることができないという点は措くとしても――神自身は徳を教えることができないであろう。というのも、肉体を持たない者は自らが教えることを行わないのであり、それゆえに彼の教えは完全にはならないからである。

Divinarum Institutiones 4.24.8

8

Alioqui si summa virtus est, dolorem patienter pro justitia officioque perferre, si virtus est, mortem ipsam et intentatam non metuere, et illatam fortiter sustinere; debet ergo doctor ille perfectus, et docere ista praecipiendo, et confirmare faciendo; quia qui dat praecepta vivendi, amputare debet omnium excusationum vias, ut imponat hominibus parendi necessitatem, non vi aliqua, sed pudore, et tamen libertatem relinquat, ut et praemium sit constitutum parentibus, quia poterant non parere, si vellent, et non parentibus poena, quia poterant parere, si vellent.

PL 6, 521B

そうでなければ、もし正義と義務のために苦痛を耐え忍ぶことが最高の徳であるなら、また、脅かされた死そのものを恐れず、加えられた死を雄々しく耐え忍ぶことが徳であるなら、かの完全な教師は、これらのことを命令によって教え、行いによって確証しなければならない。なぜなら、生きる上での命令を与える者は、あらゆる言い訳の道を断ち切って、人間に対し、何らかの力によってではなく恥によって従うことの必然性を課さねばならず、しかもなお自由を残しておかねばならないからである。それは、従う者たちには報いが定められることになる、なぜなら彼らは望めば従わずにいることもできたからであり、また従わない者たちには罰が定められることになる、なぜなら彼らは望めば従うこともできたからである。

Divinarum Institutiones 4.24.9

9

Quomodo ergo poterit amputari excusatio, nisi ut qui docet, faciat quae docet, et si quasi praevius, et manum porrigat seculuro? quemadmodum autem potest facere quae docet, si non sit similis ei quem docet?

PL 6, 521C

では、いかにして言い訳を断ち切ることができようか。教える者が自ら教えることを行い、いわば先導者として〔底本は et si quasi praevius, et と接続詞が重なり崩れている。文脈から解した〕、後に続く者へ〔底本は seculuro。secuturo と読む〕手を差し伸べるのでなければ。しかし、教える者が教えられる者と同じでないならば、どうして自ら教えることを行うことができようか。

Divinarum Institutiones 4.24.10

10

Nam si nulli subjectus sit passioni, potest ei docenti homo sic respondere: Volo equidem non peccare; sed vincor; indutus sum enim carne fragili, et imbecilla; haec est, quae concupiscit, quae irascitur, quae dolet, quae mori timet.

PL 6, 521C

もし彼が何の受苦にも服していないのであれば、教えるその者に対して人はこう答えることができる。『私はたしかに罪を犯すまいと欲する。だが、私は打ち負かされる。なぜなら私は脆く弱い肉をまとっているからである。欲情し、怒り、苦しみ、死を恐れるのは、この肉なのである。』

Divinarum Institutiones 4.24.11

11

Itaque ducor invitus, et pecco, non quia volo, sed quia cogor. Sentio me et ipse peccare: sed necessitas fragilitatis impellit, cui repugnare non possum.

PL 6, 522A

それゆえ私は心ならずも引きずられ、罪を犯す。それは私が望むからではなく、強いられるからである。私自身、自分が罪を犯していると感じている。だが、脆さゆえの必然が私を駆り立てるのであり、それに抗うことが私にはできないのである。

Divinarum Institutiones 4.24.12

12

Quid ad haec respondebit praeceptor ille justitiae? quomodo confutabit ac redarguet hominem, qui delictis suis excusationem carnis obtendet, nisi et ipse carne fuerit indutus, ut ostendat, etiam carnem posse capere virtutem?

PL 6, 522A

これに対して、かの正義の教師は何と答えるであろうか。自分の罪の言い訳に肉を持ち出す人間を、いかにして論駁し、言い負かすことができようか。彼自身もまた肉をまとい、肉もまた徳を捉えうることを示すのでなければ。

Divinarum Institutiones 4.24.13

13

Contumacia enim redargui non potest, nisi exemplo. Nam habere non possunt, quae doceas, firmitatem, nisi ea prior feceris; quia natura hominum proclivis in vitia, videri vult non modo cum venia, sed etiam cum ratione peccare.

PL 6, 522A

頑迷さは実例によってでなければ論破できない。なぜなら、教える内容を自ら先に行っていないかぎり、その教えは確かさを持ちえないからである。人間の本性は悪徳に傾きやすく、大目に見られてのみならず、理由があってのことのように罪を犯していると見られることを望むものだからである。

Divinarum Institutiones 4.24.14

14

Oportet magistrum doctoremque virtutis homini simillimum fieri, ut vincendo peccatum, doceat hominem vinci ab eo posse peccatum. Si vero sit immortalis, exemplum proponere homini nullo modo potest.

PL 6, 522B

徳の師であり教師であるべき者は、人間にきわめて近い者とならねばならない。それは、罪に打ち勝つことによって、罪がその人間によって打ち負かされうることを教えるためである。だが、もし彼が不死の者であれば、人間に実例を示すことは決してできない。

Divinarum Institutiones 4.24.15

15

Existet enim constans aliquis, ac dicet: Tu quidem non peccas, quia liber es ab hoc corpore; non concupiscis, quia immortali nihil est necessarium. Mihi vero multis rebus opus est, ut tuear hanc vitam. Mortem non times, quia valere in te non potest.

PL 6, 522B

実に、ある確固たる者が現れてこう言うであろう。『あなたは罪を犯さない、この肉体から自由だからである。あなたは欲情しない、不死なる者には何も必要がないからである。だが私には、この命を保つために多くのものが必要なのだ。あなたは死を恐れない、死があなたのうちに力を及ぼしえないからである。』

Divinarum Institutiones 4.24.16

16

Dolorem contemnis, quia nullam vim pati potes. At ego mortalis utrumque timeo, quia cruciatus mihi gravissimos inferunt, quos tolerare carnis infirmitas non potest.

PL 6, 522B

『あなたは苦痛を蔑む、いかなる力も受けえないからである。だが死すべき私は、その両方を恐れる。それらは私にこの上なく重い責め苦をもたらし、肉の弱さはそれに耐えることができないからである。』

Divinarum Institutiones 4.24.17

17

Doctor itaque virtutis etiam hanc excusationem debuit hominibus auferre; ne quis, quod peccat, necessitati potius adscribat, quam culpae suae.

PL 6, 522B

それゆえ徳の教師は、人間からこの言い訳をも取り去らねばならなかった。誰も、自分が罪を犯すことを、自分の過ちにではなく必然性のせいにすることのないように。

Divinarum Institutiones 4.24.18

18

Ergo ut perfectus esse possit, nihil ei debet opponi ab eo qui docendus est; ut si forte dixerit: Impossbilia praecipis; respondeat: Ecce ipse facio. At ego carne indutus sum, cujus est peccare proprium.

PL 6, 522B

したがって、彼が完全な者でありうるためには、教えられるべき者の側から彼に対して何一つ反論が立てられてはならない。それは、相手がたまたま『あなたは不可能なことを命じている〔底本は Impossbilia。impossibilia と読む〕』と言えば、彼が『見よ、私自らそれを行っている』と答えられるためである。〔相手は言う〕『だが私は肉をまとっているのであり、罪を犯すことはその肉に固有のことなのだ』。

Divinarum Institutiones 4.24.19

19

Et ego eamdem carnem gero; et tamen peccatum in me non dominatur. Mihi opes contemnere difficile est, quia vivi aliter non potest in hoc corpore. Ecce et mihi corpus est; et tamen pugno contra omnem cupiditatem.

PL 6, 522C

〔教師は答える〕『私もまた同じ肉を身にまとっている。それでも罪は私のうちに支配することがない』。〔相手は言う〕『私にとって富を蔑むことは難しい、なぜならこの肉体にあってはそれ以外の仕方で生きることができないからである』。〔教師は答える〕『見よ、私にも肉体がある。それでも私はあらゆる欲望に対して戦っている』。

Divinarum Institutiones 4.24.20

20

Non possum pro justitia nec dolorem ferre, nec mortem, quia fragilis sum. Ecce et in me dolor ac mors habet potestatem, et ea ipsa quae times vinco, ut victorem te faciam doloris ac mortis.

PL 6, 522C

〔相手は言う〕『正義のために私は苦痛にも死にも耐えられない、脆い者だからである』。〔教師は答える〕『見よ、私のうちにも苦痛と死は力を持っている。そして私は、お前が恐れているまさにそのものに打ち勝ち、お前を苦痛と死の勝利者とするのである』。

Divinarum Institutiones 4.24.21

21

Prior vado per ea, quae sustineri non posse praetendis; si praecipientem sequi non potes, sequere antecedentem. Sublata est hoc modo omnis excusatio; et fateri hominem necesse est, sua culpa injustum esse qui doctorem virtutis, et eumdem ducem non sequatur.

PL 6, 523A

私は、お前が耐えられないと言い張るそれらのことを、先に通り抜けて行く。命じる者に従うことができないのなら、先を行く者に従うがよい。かくして、あらゆる言い訳は取り除かれた。そして、徳の教師であり同じくその導き手である者に従わない人間は、自らの過ちによって不正な者であることを認めざるをえない。

Divinarum Institutiones 4.24.22

22

Vides ergo quanto perfectior sit mortalis doctor, quia dux esse mortali potest, quam immortalis, quia patientiam docere non potest, qui subjectus passionibus non est.

PL 6, 523A

かくして、死すべき者にとって導き手となりうる死すべき教師の方が、受苦に服していないがゆえに忍耐を教えることができない不死の教師よりも、いかに完全であるかが分かるであろう。

Divinarum Institutiones 4.24.23

23

Nec hoc tamen eo pertinet, ut hominem Deo praeferam: sed ut ostendam, neque hominem perfecta doctrina esse posse, nisi sit idem Deus, ut auctoritate coelesti necessitatem parendi hominibus imponat; neque Deum, nisi mortali corpore induatur, ut praecepta sua factis adimplendo, caeteros parendi necessitate constringat.

PL 6, 523A

とはいえ、これは人間を神より優先するためのものではなく、次のことを示すためである。すなわち、人間は、天の権威によって人間に従うことの必然性を課すべく同時に神でもあるのでなければ、完全な教えを持つことができないし、また神もまた、死すべき肉体をまとって、自らの命令を行いによって成就することにより、他の者たちに従うことの必然性を強いるのでなければ、〔完全な教えを持つことができない〕ということである。

Divinarum Institutiones 4.24.24

24

Liquido ergo apparet, eum, qui vitae dux et justitiae sit magister, corporalem esse oportere; nec aliter fieri posse, ut sit illius plena et perfecta doctrina, nisi habeat radicem ac fundamentum, stabilisque apud homines ac fixa permaneat: ipsum autem subire carnis ac corporis imbecillitatem, virtutemque in se recipere, cujus doctor est, ut eam simul, et verbis doceat, et factis.

PL 6, 523B

したがって、生の導き手であり正義の師である者は、肉体を備えていなければならないことが明白に示される。彼の教えが満ち足りた完全なものであるためには、それが根と基盤を持ち、人間のもとに揺るがず確固としてとどまるのでなければ、他のどのようにしても実現しえないからである。すなわち彼自身が肉と肉体の弱さを引き受け、自らが教える徳を身に受け入れて、それを言葉によっても行いによっても同時に教えるのでなければならない。

Divinarum Institutiones 4.24.25

25

Item subjectum esse morti, et passionibus cunctis; quoniam et in passione toleranda, et in morte subeunda virtutis officia versantur: quae omnia, ut dixi, consummatus doctor perferre debet, ut doceat posse perferri.

PL 6, 523B

同じく、死とあらゆる受苦とに服さねばならない。なぜなら、受苦を耐え忍ぶことにも、死を引き受けることにも、徳の務めが存するからである。これらすべてを、私が述べたように、完全な教師は自ら耐え忍ばねばならない。それが耐え忍びうることを教えるためである。