ラクタンティウスc. 240–c. 320

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 6 › Divinarum Institutiones

Liber II, Caput IV 第II巻 第IV章

Lactantius · Divinarum Institutiones · PL 6, 268A · 38 sectiones

Divinarum Institutiones 2.4.1

1

De Simulacris, ornamentisque templorum, et eorum contemptu, etiam ab ipsis Gentilibus. Quid igitur majestatis possunt habere simulacra, quae fuerunt in homunculi potestate, vel ut aliud fierent, vel ut omnino non fierent?

PL 6, 268A

像について、また神殿の装飾について、そしてそれらが異教徒自身によってさえ蔑まれていることについて。それゆえ、取るに足らぬ一人の人間の意のままに、別のものに作られることも、まったく作られずに終わることもあり得たような像に、いったいどんな威厳があり得ようか。

Divinarum Institutiones 2.4.2

2

Idcirco apud Horatium Priapus ita loquitur: Olim truncus eram ficulnus, inutile lignum; Cum faber incertus, scamnum faceretne Priapum, Maluit esse deum. Deus inde ego, furum aviumque Maxima formido. Quis non sit tanto hoc custode securus?

PL 6, 268B

それゆえ、ホラティウスのもとでプリアポスはこう語る—— 「かつて私はいちじくの幹、役に立たぬ木材であった。 腰掛けにするかプリアポスにするか迷った職人は、 神にすることを選んだ。そこで私は神となり、盗人と鳥どもの この上ない恐怖となった。」 これほどの守り手がいれば、誰が安心せずにいられよう。

Divinarum Institutiones 2.4.3

3

Fures enim tam stulti sunt, ut Priapi tentiginem timeant; cum aves ipsae, quas terrore falcis aut inguinis abigi existimant, simulacris fabrefactis, id est, hominum plane similibus, insidant, nidificent, inquinent.

PL 6, 268B

というのも、盗人どもはプリアポスの猥褻な姿を恐れるほど愚かであるが、鎌や陰部の恐怖によって追い払われると彼らが思っているまさにその鳥たちは、細工されたその像に——すなわち、人間そっくりのその像に——とまり、巣をかけ、汚しているのである。

Divinarum Institutiones 2.4.4

4

Sed Flaccus, ut satyrici carminis scriptor, derisit hominum vanitatem. Verum ii qui faciunt, seriam se facere rem opinantur.

PL 6, 268B

だがフラックス〔ホラティウス〕は、風刺詩の作者として、人間の愚かさを嘲笑したにすぎない。ところが、実際にこうした像を作る者たちは、自分たちが真剣なことをしていると思い込んでいるのである。

Divinarum Institutiones 2.4.5

5

Denique poeta maximus, homo in caeteris prudens, in hoc solo non poetice, sed aniliter desipuit; cum in illis emendatissimis libris etiam fieri hoc jubet: Et custos furum atque avium, cum falce saligna, Hellespontiaci servet tutela Priapi.

PL 6, 268B

さらに、この上なく偉大な詩人〔ウェルギリウス〕は、他の点では思慮深い人でありながら、この一点においてのみ、詩人らしくではなく老婆のように愚かなことを口にした。あの推敲を極めた書物の中で、次のようにさえ命じているのである—— 「そして柳の鎌を手にしたヘレスポントスのプリアポスの守りが、 盗人と鳥どもの見張りとしてつとめよ。」

Divinarum Institutiones 2.4.6

6

Adorant ergo mortalia, ut a mortalibus facta. Frangi enim, cremari, perire possunt. Nam et tectis vetustate labentibus saepe comminui solent, et consumpta incendio dilabuntur in cinerem, et plerumque (nisi sua illis magnitudo subvenerit, aut custodia diligens sepserit) in praedam furibus cedunt.

PL 6, 269A

かくして人々は、死すべき人間によって作られたがゆえに、死すべきものを崇拝しているのである。それらは砕かれ、焼かれ、滅びることができる。屋根が古びて崩れ落ちるとき、しばしば打ち砕かれ、火に焼かれれば灰と化して崩れ去り、たいていは(その巨大さが救いとならぬ限り、あるいは念入りな見張りが囲い守らぬ限り)盗人どもの餌食となるのである。

Divinarum Institutiones 2.4.7

7

Quae igitur insania est, ea timere, pro quibus aut ruinae, aut ignes, aut furta timeantur? Quae vanitas, aliquam ab his sperare tutelam, quae tueri semetipsa non possunt?

PL 6, 269A

それゆえ、崩落や火事や盗難のほうを恐れてやらねばならぬようなものを恐れることは、何という狂気であろうか。自分自身さえ守ることのできないものから、何らかの守りを期待することは、何という愚かさであろうか。

Divinarum Institutiones 2.4.8

8

Quae perversitas, ad eorum praesidia decurrere, quae ipsa, cum violantur, inulta sunt, nisi a colentibus vindicentur? Ubi ergo veritas est? ubi nulla vis adhiberi potest Religioni; ubi nihil, quod violari possit, apparet; ubi sacrilegium fieri non potest.

PL 6, 269A

それら自身、汚されたときに、崇拝する者たちによって仇を討たれるのでなければ報復もされないというのに、その守護を頼みとして駆け込むとは、何という倒錯であろうか。それでは真理はいったいどこにあるのか。それは、宗教に対していかなる暴力も加えることができぬところ、汚され得るものが何一つ見当たらぬところ、瀆聖ということが起こり得ないところにこそあるのである。

Divinarum Institutiones 2.4.9

9

Quidquid autem oculis manibusque subjectum est, id vero, quia fragile est, ab omni ratione immortalitatis est alienum. Frustra igitur homines auro, ebore, gemnis deos excolunt et exornant; quasi vero ex his rebus ullam possint capere voluptatem.

PL 6, 270A

目に見え、手に触れられるものはすべて、もろいものであるがゆえに、不死の理とはまったく無縁である。それゆえ、人々が金や象牙や宝石で神々を飾り立て、着飾らせるのは無駄なことである。まるでこれらの神々が、そうしたものから何らかの快楽を受け取れるかのように。

Divinarum Institutiones 2.4.10

10

Quis usus est pretiosorum munerum nihil sentientibus? an ille qui mortuis? Pari enim ratione defunctorum corpora, odoribus ac pretiosis vestibus illita et convoluta, humi condunt, qua deos honorant, qui neque cum fierent, sentiebant, neque cum coluntur, sciunt; nec enim sensum consecratione sumpserunt.

PL 6, 270A

何も感じ得ない者たちに、貴重な贈り物が何の役に立つというのか。それとも、死者に対してと同じであろうか。実際、人々は同じ理屈で、死者の亡骸に香油と高価な衣をまとわせ包んで地に葬るが、それと同じやり方で、神々を敬っているのである。神々は、作られたときには何も感じず、崇拝されているときにも何も知らない。神格化されたからといって、感覚を得たわけではないのだから。

Divinarum Institutiones 2.4.11

11

Non placebat Persio, quod aurea vasa templis inferantur, supervacuum putanti esse inter religiones, quod non sanctitatis, sed avaritiae sit instrumentum. Illa enim satius est Deo, quem recte colas, inferre pro munere.

PL 6, 271A

ペルシウスは、金の器が神殿に持ち込まれることを快しとしなかった。彼は、それが聖性の道具ではなく貪欲の道具にすぎない以上、宗教の中では無用なものだと考えたのである。正しく礼拝すべき神には、むしろ次のようなものを供物として捧げるほうがよい。

Divinarum Institutiones 2.4.12

12

Compositum jus, fasque animi, sanctosque recessus Mentis, et incoctum generoso pectus honesto. Egregie, sapienterque sensit.

PL 6, 271A

「正しく整えられた法と、心に宿る神の掟と、 精神の聖なる奥処と、 気高い高潔さの染み込んだ胸とを。」 彼は見事に、そして賢明にこれを感じ取っていた。

Divinarum Institutiones 2.4.13

13

Verum illud ridicule subdidit: hoc esse aurum in templis, quod sint, Veneri donatae a virgine pupae: quas ille ob minutiem fortasse contempserit.

PL 6, 271A

だが彼は、こんな滑稽なことを付け加えた——神殿にある黄金とは、乙女がウェヌスに捧げた人形のようなものだ、と。おそらく彼は、その小ささゆえに人形を軽んじたのであろう。

Divinarum Institutiones 2.4.14

14

Non videbat enim, simulacra ipsa et effigies deorum, Polycleti, et Euphranoris, et Phidiae manu ex auro atque ebore perfectas, nihil aliud esse quam grandes pupas, non a virginibus, quarum lusibus venia dari potest, sed a barbatis hominibus consecratas.

PL 6, 271A

彼は見えていなかったのである。ポリュクレイトス、エウフラノル、フェイディアスの手によって金と象牙から仕上げられた神々の像や形像そのものが、大きな人形にほかならないことを。しかもそれは、その遊びを大目に見てもらえる乙女たちによってではなく、髭を蓄えた大人の男たちによって奉献されたものなのだ。

Divinarum Institutiones 2.4.15

15

Merito igitur etiam senum stultitiam Seneca deridet. Non, inquit, bis pueri sumus (ut vulgo dicitur); sed semper. Verum hoc interest, quod majora nos ludimus.

PL 6, 272A

それゆえセネカが、老人たちの愚かさをも当然のごとく嘲笑うのである。彼は言う——「我々は、俗に言われるように二度子供になるのではない。常に子供なのだ。ただ違うのは、我々がより大きなもので遊ぶという点だけだ」と。

Divinarum Institutiones 2.4.16

16

Ergo his ludicris, et ornatis, et grandibus pupis et unguenta, et thura, et odores inferunt: his opimas et pingues hostias immolant, quibus est quidem os, sed carens officio dentium: his peplos et indumenta pretiosa, quibus usus velaminis nullus est: his aurum et argentum consecrant, quae tam non habent qui accipiunt, quam qui illa donarunt.

PL 6, 272A

かくして人々は、この遊び道具のような、飾り立てられた大きな人形どもに、香油と乳香と香料とを捧げ、これらに肥え太った犠牲獣を生贄として捧げる——ただしその口には歯としてのつとめがない。これらに高価な衣や覆いを捧げる——ただし覆いとしての用をなすことはない。これらに金銀を奉献する——それを受け取る側がそれを持たぬことは、それを贈った側が持たぬのと変わらないのである。

Divinarum Institutiones 2.4.17

17

Nec immerito Dionysius, Siciliae tyrannus, post victoriam Graecia potitus, deos tales contempsit, spoliavit, illusit: siquidem sacrilegia sua jocularibus etiam dictis prosequebatur.

PL 6, 272A

それゆえ、シチリアの僭主ディオニュシオスが、ギリシアに勝利してその地を手中にした後、そうした神々を蔑み、剥ぎ取り、嘲弄したのも、理由のないことではない。彼は自らの瀆聖の行いに、戯れの言葉まで添えていたのである。

Divinarum Institutiones 2.4.18

18

Nam cum Jovi Olympio aureum amiculum detraxisset, laneum jussit imponi, dicens, aestate grave esse aureum, hyeme frigidum, laneum vero utrique tempori aptum.

PL 6, 273A

すなわち、彼はオリュンピアのユピテルから黄金の外套を剥ぎ取ると、代わりに羊毛の外套を着せるよう命じ、黄金は夏には重く、冬には冷たいが、羊毛はどちらの季節にも適していると言ったのである。

Divinarum Institutiones 2.4.19

19

Idem auream barbam detrahens Aesculapio, incongruens et iniquum esse ait, cum Apollo pater ejus imberbis esset adhuc, ac laevis, priorem filium quam patrem barbatum videri.

PL 6, 273A

同じ彼は、アエスクラピウスから黄金の顎鬚を剥ぎ取りながら、その父アポロがいまだ鬚もなく滑らかな顔つきであるのに、父よりも先に息子のほうが鬚をたくわえているように見えるのは、不釣り合いで理に合わないことだと言った。

Divinarum Institutiones 2.4.20

20

Item pateras, et exuvias, et parva quaedam sigilla, quae simulacrorum protentis manibus tenebantur, detrahebat: et accipere se illa, non auferre dicebat; perquam enim stultum esse et ingratum, nolle accipere ab his ultro porrigentibus, a quibus bona sibi homines precarentur.

PL 6, 273A

また彼は、像が差し伸べた手に持たされていた供物皿や戦利品、小さな像などを取り去りながら、それは奪っているのではなく受け取っているのだと言った。というのも、人々が良きことを祈り求めているその当の相手が、自ら進んで差し出しているものを受け取らないのは、この上なく愚かで恩知らずなことだからだ、というのである。

Divinarum Institutiones 2.4.21

21

Haec ille fecit impune, quia rex et victor fuit. Quin etiam secuta est eum solita felicitas: vixit enim usque ad senectutem, regnumque per manus filio tradidit. In eo igitur, quia homines sacrilegia vindicare non poterant, oportuit deos ipsos sui vindices esse.

PL 6, 273A

彼がこうしたことを罰せられずに行い得たのは、王であり勝者であったからである。それどころか、いつもの幸運が彼にはついて回った。彼は老年に至るまで生き長らえ、王国を自らの手で息子に譲り渡したのである。したがって、この件については、人間が瀆聖の罪を報復することができなかった以上、神々自身が自らの仇を討たねばならなかったはずである。

Divinarum Institutiones 2.4.22

22

At si humilis quispiam tale quid commiserit, huic praesto sunt flagella, ignes, equulei, cruces, et quidquid excogitare iratis et furentibus licet. Sed cum puniunt deprehensos in sacrilegio, ipsi de deorum suorum potestate diffidunt.

PL 6, 273B

だが、もし卑しい身分の者が同じようなことをしでかしたなら、鞭、火、拷問台、十字架、そのほか怒り狂う者たちが考え出せるかぎりのものが、たちどころに用意される。しかし、瀆聖の罪で捕らえられた者を人間が罰するとき、彼ら自身が、自分たちの神々の力を信じていないことを露呈しているのである。

Divinarum Institutiones 2.4.23

23

Cur enim illis potissimum non relinquant ulciscendi sui locum, si eos posse aliquid arbitrantur?

PL 6, 273B

というのも、もし神々に何らかの力があると考えているのであれば、なぜ何よりもまず神々自身に、自らの仇を討つ機会を残しておかないのか。

Divinarum Institutiones 2.4.24

24

Quin etiam putant illorum numine accidisse, ut praedones rerum sacrarum deprehensi tenerentur; et saeviunt non tam ira, quam metu, ne si deorum injuriam non vindicaverint, ipsos expetant poenae; incredibili scilicet vanitate, qui nocituros sibi deos putent ob aliena scelera, qui ipsis, a quibus violati spoliatique sunt, per seipsos nihil nocere potuerunt.

PL 6, 274A

それどころか、彼らは聖なるものを盗んだ者たちが捕らえられたのは神々の神威によるものだと考えており、怒りからというより、むしろ恐れから激しく罰する。神々が受けた不正の仇を討たなければ、自分たち自身に刑罰が降りかかるのではないかというのである。信じがたいほどの愚かさというべきであろう——自分を汚し略奪した当の者たちに対してさえ自らの力で何一つ害を加えられなかった神々が、他人の罪のゆえに自分たちに害を加えるだろうと考えるとは。

Divinarum Institutiones 2.4.25

25

At enim saepe ipsi quoque in sacrilegos vindicaverunt: potest id vel casu accidisse, quod aliquando, non semper. Sed tamen paulo post, quomodo id acciderit, ostendam.

PL 6, 274A

しかし、神々自身もまた、しばしば瀆聖の罪を犯した者たちに報復してきたではないか、と言われるかもしれない。それは、常にではなく時にそうであった以上、たまたま起こったことでもあり得る。だが、それがどのようにして起こったのかは、少し後で示すことにしよう。

Divinarum Institutiones 2.4.26

26

Nunc interim quaero, cur illi tot et tanta sacrilegia in Dionysio non vindicaverunt, qui non furtim, sed palam deos ludibrio habuit? Cur hunc tam potentem sacrilegum a templis, a ceremoniis, ab imaginibus suis non arcuerunt?

PL 6, 274A

今はさしあたって、次のことを問いたい——神々を、こっそりとではなく公然と嘲弄したディオニュシオスの、あれほど数多く、あれほど重大な瀆聖の行いを、なぜ神々は報復しなかったのか。これほど有力な瀆聖者を、なぜ神殿から、祭儀から、自分たちの像から締め出さなかったのか。

Divinarum Institutiones 2.4.27

27

Cur etiam sacris rebus ablatis, prospere navigavit? quod joco ipse testatus est (ut solebat). Videtisne (inquit comitibus suis naufragium timentibus) quam prospera sacrilegis navigatio ab ipsis diis immortalibus tribuatur?

PL 6, 274B

また、聖なるものを奪い取った後も、なぜ彼は無事に船を進めることができたのか。彼自身が、いつものように戯れてこう証言している。難破を恐れる供の者たちに向かって彼は言った——「見えるかね、不死なる神々ご自身が、瀆聖者にどれほど順調な航海を授けてくださるかを」と。

Divinarum Institutiones 2.4.28

28

Sed hic fortasse a Platone didicerat, deos nihil esse. Quid Caius Verres? quem Tullius, accusator ejus, eidem Dionysio, et Phalaridi, et tyrannis, omnibus comparat. Nonne omnem Siciliam compilavit, sublatis deorum simulacris, ornamentisque fanorum?

PL 6, 274B

だが、おそらく彼はプラトンから、神々など無に等しいということを学んでいたのであろう。ではガイウス・ウェルレスはどうか。彼を告発したキケロは、彼を件のディオニュシオス、ファラリス、そしてあらゆる僭主たちに比している。彼は、神々の像を奪い、神殿の装飾を剥ぎ取って、シチリア全土を略奪し尽くしたのではなかったか。

Divinarum Institutiones 2.4.29

29

Otiosum est persequi singula. Unum libet commemorare (Vid. Verrin. IV) in quo accusator omnibus eloquentiae viribus, omni denique conatu vocis et corporis deploravit, de Cerere Catinensi, vel Ennensi; quarum alterius tanta fuit religio, ut adire templi ejus secreta penetralia viris nefas esset; alterius antiquitas tanta, ut omnes historiae loquantur ipsam deam fruges in Ennae solo primum reperisse, filiamque ejus virginem ex eodem loco raptam.

PL 6, 275A

一つ一つを追っていくのは無用であろう。ここでは一つだけを述べておきたい(『ウェルレス弾劾』第四演説を見よ)。そこで告発者〔キケロ〕は、弁舌のあらゆる力を、そして声と身振りのあらゆる力を尽くして、カティナのケレスあるいはエンナのケレスについて嘆いている。その一方は、神殿の奥深い聖域に男が立ち入ることが冒瀆とされるほどの篤い信心を集めており、もう一方は、女神自身がエンナの地で初めて穀物を見出し、その処女の娘が同じ場所からさらわれたと、あらゆる史書が語るほどの古さを誇っていた。

Divinarum Institutiones 2.4.30

30

Denique Gracchanis temporibus, turbata republica et seditionibus et ostentis, cum repertum esset in carminibus Sibyllinis antiquissimam Cererem debere placari, legati sunt Ennam missi.

PL 6, 275A

さらに、グラックス兄弟の時代、国家が内紛と凶兆によって騒乱に陥ったとき、シビュラの歌の中に、最古のケレスを鎮めねばならぬと見出されたので、使節がエンナへと遣わされたのである。

Divinarum Institutiones 2.4.31

31

Haec igitur Ceres vel religiosissima, quam videre maribus ne adorandi quidem gratia licebat, vel antiquissima, quam Senatus Populusque Romanus sacrificiis donisque placaverat, ex arcanis et vetustis penetralibus, a Caio Verre, immissis latronibus servis, impune sublata est.

PL 6, 275B

かくして、男が崇拝するためにさえ目にすることを許されなかったほどこの上なく篤く敬われ、元老院とローマ民衆とが生贄と献げ物とをもって鎮めてきたほどこの上なく古いこのケレスは、隠された古の聖域から、ガイウス・ウェルレスによって、盗賊まがいの奴隷どもを差し向けられて、罰せられることもなく奪い去られたのである。

Divinarum Institutiones 2.4.32

32

Idem vero cum affirmaret se a Siculis, ut causam provinciae susciperet, oratum, his verbis usus est: « Sese jam ne deos quidem in suis urbibus, ad quos confugerent, habere; quod eorum simulacra sanctissima C. Verres ex delubris religiosissimis sustulisset: » quasi vero si Verres ex urbibus delubrisque sustulerat, de coelo quoque sustulerat.

PL 6, 275B

同じ彼〔キケロ〕は、シチリア人たちが属州の訴えを引き受けてくれるよう自分に懇願したのだと主張しつつ、次のような言葉を用いた——「彼らはもはや、逃げ込むべき神々さえ自分たちの都市に持たない。というのも、ガイウス・ウェルレスが、その神々のこの上なく神聖な像を、この上なく篤く敬われた社から持ち去ってしまったからだ」と。だが、まるでウェルレスが都市と社から持ち去ったのなら、天からも持ち去ったかのような言い草である。

Divinarum Institutiones 2.4.33

33

Unde apparet istos deos nihil habere in se amplius quam materiam de qua sunt fabricati. Nec immerito ad te, Marce Tulli, hoc est, ad hominem, Siculi confugerunt; quoniam triennio sunt experti deos illos nihil valere.

PL 6, 275B

ここから明らかなのは、これらの神々が、自分たちを作っている材料以上のものを何一つ自身のうちに持たないということである。マルクス・トゥッリウスよ、お前のもとへ、すなわち一人の人間のもとへ、シチリア人たちが逃げ込んだのも、理由のないことではない。彼らは三年ものあいだ、あの神々が何の役にも立たないことを経験してきたのだから。

Divinarum Institutiones 2.4.34

34

Essent enim stultissimi, si ad eos ob defendendas injurias hominum confugissent, qui Caio Verri nec pro seipsis irati esse potuerunt. At enim Verres ob haec facinora damnatus est.

PL 6, 276A

というのも、自分自身のためにさえガイウス・ウェルレスに怒ることのできなかった神々のもとへ、人間の受けた不正を弁護してもらうために逃げ込んだのだとしたら、彼らはこの上なく愚かであったことになるからだ。だが、ウェルレスはこうした凶行のゆえに断罪されたではないか、と言われるかもしれない。

Divinarum Institutiones 2.4.35

35

Non ergo dii vindicaverunt, sed Ciceronis industria, qua vel defensores ejus oppressit, vel gratiae restitit.

PL 6, 276A

しかし、それは神々が報復したのではなく、キケロの精励によるものである。彼はその精励によって、ウェルレスの弁護人たちを圧倒し、あるいは彼に寄せられた好意に抗したのである。

Divinarum Institutiones 2.4.36

36

Quid, quod apud ipsum Verrem non fuit illa damnatio, sed vacatio? ut quemadmodum Dionysio deorum spolia gestanti dii immortales bonam dederant navigationem, sic etiam Verri bonam quietem tribuisse videantur, in qua sacrilegiis suis tranquille frui posset.

PL 6, 276A

さらに言えば、あのウェルレスにとって、あの断罪はむしろ免除であったのではないか。ちょうど不死なる神々が、神々から剥ぎ取った品を身に着けたディオニュシオスに順調な航海を授けたように、ウェルレスにも、自らの瀆聖の行いを心穏やかに享受できるような、穏やかな余生を与えたように見えるのである。

Divinarum Institutiones 2.4.37

37

Nam frementibus postea civilibus bellis, sub obtentu damnationis ab omni periculo et metu remotus, aliorum graves casus et miserabiles exitus audiebat, et qui cecidisse solus universis stantibus videbatur, is vero universis cadentibus solus stetit, donec illum et opibus sacrilegio partis et vita satiatum, ac senectute confectum, proscriptio triumviralis auferret, eadem scilicet quae Tullium violatae deorum majestatis ultorem.

PL 6, 276A

というのも、その後、内乱が荒れ狂う中で、彼は断罪されたという名目のもとに、あらゆる危険と恐怖から遠ざけられ、他の人々の重い災難や悲惨な最期を耳にするばかりであった。誰もが立っている中でただ一人倒れたと見えた彼は、実は誰もが倒れる中でただ一人立ち続けたのである——瀆聖によって得た富にも生にも満ち足り、老齢に疲れ果てたところで、三頭政治の追放令が彼を連れ去るまでは。そしてその追放令は、神々の威厳を侵した者への報復者であったキケロをも連れ去った、まさにあの同じ追放令であった。

Divinarum Institutiones 2.4.38

38

Quin etiam felix in eo ipso fuit, quod ante suam mortem crudelissimum exitum sui accusatoris audivit; diis videlicet providentibus, ut sacrilegus ac praedo ille religionum suarum, non ante moreretur quam solatium de ultione cepisset.

PL 6, 276B

それどころか、彼は、自分の告発者〔キケロ〕のこの上なく残酷な最期を、自分が死ぬ前に耳にすることができたという、まさにその一点において幸運であった。神々が配慮して、あの瀆聖者にして自分たちの宗教の略奪者が、報復による慰めを得るまでは死なぬようにしてやった、というわけである。