Divinarum Institutiones 5.1.1
De non damnandis reis, inaudita causa; unde Litteras sacras contempserint philosophi; de primis assertoribus religionis christianae.
PL 6, 544A審理も経ぬまま被告を断罪すべきでないこと、哲学者たちが聖なる文書を軽んじた由来、キリスト教という宗教の最初の擁護者たちについて。
Divinarum Institutiones 5.1.2
Non est apud me dubium, Constantine Imperator Maxime, quin hoc opus nostrum, quo singularis ille rerum conditor et hujus immensi rector asseritur, si quis attigerit ex istis inepte religiosis (ut sunt nimia superstitione impatientes), insectetur etiam maledictis, et vix lecto fortasse principio, affligat, projiciat, execretur; seque inexpiabili scelere contaminari atque astringi putet, si haec aut legat patienter, aut audiat.
PL 6, 544A私には疑いない、コンスタンティヌスよ、最も偉大なる皇帝よ——我々のこの書は、かの唯一の万物の創造者にしてこの広大無辺なものを統べる方を主張するものであるが——、愚かにも信心深いあの者たち(度を越した迷信のために我慢のならぬ者たちであるから)のうちの誰かがこれに触れれば、罵言をもってさえ攻撃し、おそらくは冒頭を読んだだけで打ちのめし、投げ捨て、呪うであろうし、もしこれを忍耐強く読むか、あるいは聞くならば、贖いえぬ罪によって己が汚され縛られると思うであろう、ということが。
Divinarum Institutiones 5.1.3
Ab hoc tamen, si fieri potest, humanitatis jure postulamus, ut non prius damnet, quam universa cognoverit.
PL 6, 547Aそれでも、もしできるならば、我々は人道の道理をもってこの者に求める——あらゆることを知り尽くさぬうちは断罪しないようにと。
Divinarum Institutiones 5.1.4
Nam si sacrilegis, et proditoribus, et veneficis potestas defendendi sui datur, nec praedamnari quemquam incognita causa licet: non injuste petere videmur, ut si quis erit ille qui inciderit in haec, si leget, perlegat, si audiet, sententiam differat in extremum.
PL 6, 547A冒瀆者、反逆者、毒殺者にさえ自らを弁護することが許されており、いかなる者も事件を知らぬままあらかじめ断罪されることが許されないのであれば、我々が求めることも不当ではないと思われる。すなわち、もしこの書に行き当たる者があれば、読むならば最後まで読み通し、聞くならば判決を最後まで差し控える、ということである。
Divinarum Institutiones 5.1.5
Sed novi hominum pertinaciam: nunquam impetrabimus. Timent enim ne a nobis revicti, manus dare aliquando, clamante ipsa veritate cogantur. Obstrepunt igitur, et intercedunt ne audiant; et oculos suos opprimunt, ne lumen videant, quod offerimus.
PL 6, 547Aしかし私は人間の頑迷さを知っている。我々はけっしてこれを勝ち取れぬであろう。なぜなら彼らは、我々に論駁されて、真理そのものが叫ぶ中でついには屈服させられることを恐れているからである。それゆえ彼らは騒ぎ立てて聞くことを妨げ、我々が差し出す光を見ぬよう自らの目を塞ぐのである。
Divinarum Institutiones 5.1.6
Quo plane ipsi diffidentiam suae perditae rationis ostendunt, cum neque cognoscere; neque congredi audent, quia sciunt se facile superari.
PL 6, 547Bこれによって彼らは、自らの破綻した論を自分自身信じていないことをはっきりと示している。すなわち、審理することも対決することも敢えてしないのは、自分たちが容易く打ち負かされると知っているからである。
Divinarum Institutiones 5.1.7
Et idcirco disceptatione sublata, Pellitur e medio sapientia, vi geritur res, ut ait Ennius; et quia student damnare tamquam nocentes, quos utique sciunt innocentes, constare de ipsa innocentia nolunt.
PL 6, 548Aそれゆえ討論が取り除かれ、エンニウスの言うとおり「知恵は場から追われ、事は力によって運ばれる」のである。そして彼らは、確かに無実と知っている者たちを、あたかも犯罪者であるかのように断罪しようと努めるがゆえに、その無実そのものが明らかになることを望まないのである。
Divinarum Institutiones 5.1.8
Quasi vero major iniquitas sit, probatam innocentiam damnasse, quam inauditam. Sed, ut dixi, verentur, ne si audierint, damnare non possint.
PL 6, 548Aあたかも、証明された無実を断罪する方が、審理されぬままの無実を断罪するより大きな不正であるかのようだ。しかし、既に述べたとおり、彼らは恐れているのである、もし聞けば断罪できなくなることを。
Divinarum Institutiones 5.1.9
Et ideo cultores Dei summi, hoc est justos homines torquent, interficiunt, exterminant; nec causas odiorum reddere ipsi possunt, qui tam vehementer oderunt: quia ipsi errant, irascuntur iis qui veram viam sequuntur, et cum corrigere se possint, errores suos insuper crudelibus factis coacervant, innocentium cruore maculantur, et dicatas Deo mentes evisceratis corporibus extorquent.
PL 6, 548Aそれゆえ彼らは至高の神の礼拝者たち、すなわち正しい人々を拷問し、殺害し、根絶する。かくも激しく憎みながら、彼ら自身は憎悪の理由を述べることさえできない。なぜなら、彼ら自身が誤っていながら真の道を辿る者たちに対して怒り、自らを正すことができるにもかかわらず、残酷な行いによって自らの誤りをなお積み重ね、無実の者たちの血で己を汚し、臓腑を抉り出された肉体から、神に捧げられた心を引き剥がすからである。
Divinarum Institutiones 5.1.10
Cum talibus nunc congredi et disputare contendimus, hos ad veritatem ab inepta persuasione traducere, qui sanguinem facilius hauserint, quam verba justorum. Quid igitur? Operamne perdemus? Minime.
PL 6, 549A我々はいま、かかる者たちと対決し論じ合おうと努めているのであり、正しい人々の言葉を汲むよりもその血を飲み干す方をたやすしとする者たちを、愚かな思い込みから真理へと導こうとしているのである。ではどうなのか。我々は労苦を無駄にするのか。断じてそうではない。
Divinarum Institutiones 5.1.11
Nam si lucrari hos a morte, ad quam concitatissime tendunt, non potuerimus; si ab illo itinere devio ad vitam lucemque revocare, quoniam ipsi saluti suae repugnant: nostros tamen confirmabimus, quorum non est stabilis, ac solidis radicibus fundata et fixa sententia.
PL 6, 549Aなぜなら、たとえ彼らが猛然と向かっている死から彼らを救い出せず、彼ら自身が自らの救いに逆らっている以上、その逸れた道から生命と光へと呼び戻すことができないとしても、我々は、堅固な根に据えられた不動の判断を持たぬ我々の仲間たちを、なお強めることができるからである。
Divinarum Institutiones 5.1.12
Nutant enim plurimi, ac maxime qui litterarum aliquid attigerunt. Nam et in hoc philosophi, et oratores, et poetae sunt, perniciosi quod incautos animos facile irretire possunt suavitate sermonis, et carminum dulci modulatione currentium.
PL 6, 549A実に多くの者たちが動揺しており、なかでも文学にいくらか触れた者たちがそうである。実に、この点において哲学者たちも、弁論家たちも、詩人たちも有害である。言葉の甘美さと、流れゆく詩句の快い韻律とによって、不用心な心を容易く絡め捕ることができるからである。
Divinarum Institutiones 5.1.13
Mella sunt haec venenum tegentia. Ob eamque causam volui sapientiam cum Religione conjungere, ne quid studiosis inanis illa doctrina possit officere; ut jam scientia litterarum non modo nihil noceat Religioni atque justitiae, sed etiam prosit quamplurimum, si is, qui eas didicerit, sit in virtutibus instructior, et in veritate sapientior.
PL 6, 549Aこれらは毒を覆い隠す蜜である。それゆえ私は、知恵を信仰と結びつけようと願った。かの空しい学識が学ぶ者たちに害を及ぼすことのないように、そして文学の知識がもはや信仰と正義に何ら害をなさぬばかりか、むしろ大いに益するようにするためである——それを学んだ者が、諸徳においてより整えられ、真理においてより知恵ある者となるならば。
Divinarum Institutiones 5.1.14
Praeterea, etiamsi nulli alii, nobis certe proderit: delectabit se conscientia, gaudebitque mens in veritatis se luce versari; quod est animae pabulum, incredibili quadam jucunditate perfusum. Verum non est desperandum. Fortasse Non canimus surdis.
PL 6, 549Bそのうえ、たとえ他の誰の益にもならぬとしても、少なくとも我々自身の益とはなるであろう。良心は自らを喜ばせ、心は真理の光の中に身を置くことを喜ぶであろう。それは、ある信じがたい快さに満たされた魂の糧である。だが、絶望してはならない。おそらく我々は聾者に向かって歌っているのではないのだから。
Divinarum Institutiones 5.1.15
Nec enim in tam malo statu res est, ut desint sanae mentes, quibus et veritas placeat, et monstratum sibi rectum iter et videant, et sequantur.
PL 6, 550A事態はそれほど悪い状態にあるわけでなく、真理を喜び、示された正しい道を見てそれに従う健全な精神の持ち主が欠けているわけでもない。
Divinarum Institutiones 5.1.16
Circumlinatur modo poculum coelesti melle sapientiae, ut possint ab imprudentibus amara remedia sine offensione potari; dum illiciens prima dulcedo acerbitatem saporis asperi, sub praetextu suavitatis occultat.
PL 6, 550Aただ、杯の縁に天上の知恵の蜜を塗っておくがよい。そうすれば、思慮なき者たちにも苦い薬を、嫌悪を催すことなく飲ませることができる。人を誘う最初の甘さが、甘美さを装って、刺々しい味の苦さを覆い隠している間に。
Divinarum Institutiones 5.1.17
Nam haec in primis causa est, cur apud sapientes, et doctos, et principes hujus saeculi Scriptura sancta fide careat, quod Prophetae communi ac simplici sermone, ut ad populum, sunt locuti.
PL 6, 550A実に、これこそが第一の理由である。すなわち、この世の賢者たち、学識ある者たち、有力な者たちのもとで聖書が信頼性を欠いているのは、預言者たちが民衆に向けるように、平易で素朴な言葉で語ったからである。
Divinarum Institutiones 5.1.18
Contemnuntur itaque ab iis, qui nihil audire, vel legere, nisi expolitum ac disertum volunt; nec quidquam haerere animis eorum potest, nisi quod aures blandiori sono mulcet. Illa vero, quae sordida videntur, anilia, inepta, vulgaria existimantur.
PL 6, 550Aそれゆえ聖書は、洗練され雄弁なものでなければ何も聞こうとも読もうともしない者たちから蔑まれる。彼らの心に留まりうるのは、耳をより快い響きで撫でるものだけである。だが、粗野に見えるものは、老婆じみた、愚かしい、卑俗なものと見なされる。
Divinarum Institutiones 5.1.19
Adeo nihil verum putant, nisi quod auditu suave est; nihil credibile, nisi quod potest incutere voluptatem: nemo rem veritate ponderat, sed ornatu.
PL 6, 550Bかくも彼らは、聞いて快いもの以外は真実だとは思わず、快楽を呼び起こしうるもの以外は信じうるとは思わない。誰も物事を真理によって秤にかけることをせず、装飾によって秤にかける。
Divinarum Institutiones 5.1.20
Non credunt ergo divinis, quia fuco carent; sed ne illis quidem, qui ea interpretantur, quia sunt et ipsi, aut omnino rudes, aut certe parum docti. Nam ut plane sint eloquentes, perraro contingit; cujus rei causa in aperto est.
PL 6, 550Bそれゆえ彼らは、神の言葉が化粧を欠いているがゆえにそれを信じず、それを解き明かす者たちさえも信じない。なぜなら彼ら自身もまた、まったく無学であるか、少なくとも学識に乏しいかのいずれかだからである。彼らが真に雄弁であることは、ごく稀にしか起こらない。その理由は明らかである。
Divinarum Institutiones 5.1.21
Eloquentia enim saeculo servit; populo se jactare, et in rebus malis placere gestit: si quidem veritatem saepius expugnare conatur, ut vim suam monstret; opes expetit, honores concupiscit, summum denique gradum dignitatis exposcit.
PL 6, 550Bなぜなら雄弁は世に仕えるものであり、民衆に誇示し、悪しき事柄において気に入られようと欲するからである。実に、雄弁はしばしば自らの力を示すために真理を打ち破ろうとさえする。富を求め、名誉を欲し、ついには位階の最高段階を要求する。
Divinarum Institutiones 5.1.22
Ergo haec quasi humilia despicit, acarna tanquam contraria sibi fugit; quippe quae publico gaudeat, et multitudinem celebritatemque desideret. Eo fit, ut sapientia et veritas idoneis praeconibus indigeat.
PL 6, 551Aそれゆえ雄弁は、こうした卑近なものを見下し、秘められたもの〔底本は acarna。arcana と読む〕を自らに反するものとして避ける——なぜなら雄弁は公の場を喜び、群衆と評判を欲するからである。こうして、知恵と真理はふさわしい伝え手を必要とすることになる。
Divinarum Institutiones 5.1.23
Et si qui forte litteratorum se ad eam contulerunt, defensioni ejus non suffecerunt. Ex iis, qui mihi noti sunt, Minucius Felix non ignobilis inter causidicos locifuit.
PL 6, 551Aそしてもし文人たちのうちの誰かがたまたま真理へと身を寄せたとしても、その弁護には足りなかった。私が知る限りの者たちのうちでは、ミヌキウス・フェリクスは、法廷弁護士たちの間で低からぬ地位にあった者である〔底本は locifuit。loco fuit と読む〕。
Divinarum Institutiones 5.1.24
Hujus liber, cui Octavio titulus est, declarat, quam idoneus veritatis assertor esse potuisset, si se totum ad id studium contulisset.
PL 6, 551A彼の書物、すなわち表題を『オクタウィウス』とするものは、もし彼がこの学問に全身全霊を傾けていたならば、いかにふさわしい真理の擁護者となりえたかを明らかにしている。
Divinarum Institutiones 5.1.25
Septimius quoque Tertullianus fuit omni genere litterarum peritus: sed in eloquendo parum facilis, et minus comptus, et multum obscurus fuit. Ergo ne hic quidem satis celebritatis invenit.
PL 6, 551Aセプティミウス・テルトゥリアヌスもまた、あらゆる種類の文学に精通していた。しかし語りにおいてはあまり流暢ではなく、整いに欠け、はなはだ難解であった。それゆえ、この人物もまた十分な名声を得るには至らなかった。
Divinarum Institutiones 5.1.26
Unus igitur praecipuus, et clarus extitit Cyprianus, quoniam et magnam sibi gloriam ex artis oratoriae professione quaesierat, et admodum multa conscripsit in suo genere miranda.
PL 6, 551Bこうして、ただ一人卓越し、名高い者として現れたのがキプリアヌスである。彼は弁論術の教授によって大きな栄光を自らのために得ており、またその種において実に驚嘆すべき多くの著作をものしたからである。
Divinarum Institutiones 5.1.27
Erat enim ingenio facili, copioso, suavi, et (quae sermonis maxima est virtus) aperto, ut discernere nequeas, utrumne ornatior in eloquendo, an felicior in explicando, an potentior in persuadendo fuerit.
PL 6, 551B彼は、豊かで、なめらかで、甘美な、そして(語りにおける最大の長所である)明快な才知の持ち主であった。それゆえ、彼が語りにおいてより華麗であったのか、説明においてより巧みであったのか、説得においてより力強かったのか、見分けることができないほどである。
Divinarum Institutiones 5.1.28
Hic tamen placere ultra verba sacramentum ignorantibus non potest, quoniam mystica sunt, quae locutus est, et ad id praeparata, ut a solis fidelibus audiantur. Denique a doctis hujus saeculi, quibus forte scripta ejus innotuerunt, derideri solet.
PL 6, 551Bだが彼は、秘義を知らぬ者たちにとっては言葉以上に気に入られることはできない。なぜなら彼が語ったことは秘義に属することであり、信徒たちのみに聞かれるようにと備えられたものだからである。実に、たまたま彼の著作を知るに至ったこの世の学識ある者たちからは、嘲笑されるのが常である。
Divinarum Institutiones 5.1.29
Audivi ego quemdam hominem sane disertum, qui eum immutata una littera Coprianum vocaret; quasi qui elegans ingenium, et melioribus rebus aptum, ad aniles fabulas contulisset.
PL 6, 552A私はある実に弁の立つ人物が、彼の名の一字を変えて「コプリアヌス」(ギリシア語で「糞」を意味する語に基づく地口)と呼ぶのを聞いたことがある。あたかも、優雅な才知の持ち主であり、より優れた事柄にふさわしい人物が、老婆じみた作り話に身を捧げたかのように言うのである。
Divinarum Institutiones 5.1.30
Quod si accidit hoc ei, cujus eloquentia non insuavis est, quid tandem putemus eis accidere, quorum sermo jejunus est et ingratus; qui neque vim persuadendi, neque subtilitatem argumentandi, neque ullam prorsus acerbitatem ad revincendum habere potuerunt?
PL 6, 552Aもしこのようなことが、その雄弁が不快ならざる者にすら起こったのだとすれば、語りが痩せて不快であり、説得する力も、論証の精妙さも、論駁するためのいかなる鋭さも持ち得なかった者たちには、いったい何が起こると考えるべきであろうか。