Divinarum Institutiones 1.16.1
Qua ratione dii esse non possint, quos sexus differentia discernit; et quod in naturam Dei non cadit officium generandi. Poteram iis, quae retuli, esse contentus; sed supersunt adhuc multa suscepto operi necessaria.
PL 6, 201B性の違いによって区別される者どもが、いかなる理由によって神であり得ないか、また子をなす務めが神の本性には属さないということ。私はこれまで述べたことで満足していてもよかったのだが、しかし引き受けた仕事にはなお多くの必要なことが残っている。
Divinarum Institutiones 1.16.2
Nam quam vis ipso religionum capite destructo, universa sustulerim, libet tamen prosequi caetera, et redarguere plenius inveteratam persuasionem, ut tandem homines suorum pudeat ac poeniteat errorum. Magnum hoc opus, et homine dignum.
PL 6, 201Bというのも、たとえ宗教そのものの根本を破壊することによってすべてを取り除いたとしても、なお残りのことを続けて論じ、古くからの妄信をより十分に論駁し、ついに人々が自らの誤りを恥じ、悔いるに至るようにしたいからである。これは大いなる仕事であり、人間にふさわしいものである。
Divinarum Institutiones 1.16.3
Relligionum animos nodis exsolvere pergo, ut ait Lucretius, qui quidem hoc efficere non poterat, quia nihil veri afferebat. Nostrum est hoc officium, qui et verum Deum asserimus, et falsos refutamus.
PL 6, 201Cルクレティウスが言うように、私は「宗教の結び目から人々の心を解き放つ」ことに取りかかっている。もっとも彼自身はそれを成し遂げることができなかった、真なることを何一つもたらさなかったからである。この務めはむしろ我々のものである。我々こそ真の神を主張し、偽りの神々を論駁する者だからである。
Divinarum Institutiones 1.16.4
Illi ergo, qui poetas finxisse de diis fabulas opinantur, et deas feminas et esse credunt et colunt, revolvuntur imprudentes ad id quod negaverant, coire illos, ac parere. Nec enim fieri potest, quin duo sexus generandi causa sint instituti.
PL 6, 202Aそれゆえ、詩人たちが神々について作り話をでっち上げたのだと考える者たちも、女神たちが存在すると信じてこれを崇拝している以上、気づかぬままに、自分たちが否定していたはずのこと――すなわち神々が交わり子をなすということ――へと立ち戻ってしまうのである。なぜなら、二つの性が子をなすために定められたのでなければ、あり得ないことだからである。
Divinarum Institutiones 1.16.5
Recepta vero sexuum diversitate, non intelligunt consequens esse, ut concipiant: quod in Deum cadere non potest. Sed sit ut isti putant; nam et Jovis esse filios dicunt, et caeterorum deorum.
PL 6, 202Aしかし彼らは、両性の相違を受け入れながらも、そこから懐胎するという帰結が生じることに気づいていない。だが、それは神には起こり得ないことである。とはいえ、彼らの考えるとおりだとしておこう。実に彼らは、ユピテルにも、また他の神々にも子があると言っているのだから。
Divinarum Institutiones 1.16.6
Nascuntur ergo et quotidie quidem dii novi, nec enim vincuntur ab hominibus fecunditate. Igitur deorum innumerabilium plena sunt omnia, nullo scilicet moriente.
PL 6, 202Aそれゆえ、新しい神々が日々生まれていることになる。人間に多産さで負けるはずがないからである。したがって、あらゆるものが数えきれぬ神々で満ちていることになる。しかも誰一人死なないのだから。
Divinarum Institutiones 1.16.7
Nam cum hominum vis incredibilis, numerus sit inaestimabilis, quos tamen, sicuti nascuntur, mori necesse est; quid deorum esse tandem putemus, qui tot saeculis nati sunt, immortalesque manserunt?
PL 6, 202Aというのも、人間の群れは信じがたいほどであり、その数は測り知れないが、それでも人間は生まれるのと同じように死なねばならないのだとすれば、これほど多くの世代にわたって生まれ、しかも不死のままであり続けた神々は、いったいどれほどの数になると考えればよいのか。
Divinarum Institutiones 1.16.8
Cur ergo tam pauci coluntur? nisi forte arbitramur, non generandi causa, sed tantummodo capiendae voluptatis duos esse sexus deorum; et ea exercere, quae homunculos et facere et pati pudet.
PL 6, 202Bそれならばなぜ、これほど少数の神々しか崇拝されないのか。もしや我々は、神々に二つの性があるのは子をなすためではなく、ただ快楽を得るためだけであり、しかも卑小な人間ですら行うことも受けることも恥じるようなことを神々が行っている、とでも考えているのだろうか。
Divinarum Institutiones 1.16.9
Cum vero dicantur aliqui ex aliquibus nati, consequens est, ut semper nascantur; siquidem aliquando sunt nati: vel, si aliquando nasci desierunt, scire nos convenit, cur aut quando desierint.
PL 6, 202Bだが、ある神々が別の神々から生まれたと言われる以上、彼らが常に生まれ続けているということになる。いったん生まれたことがあるのだから。あるいは、もしいつか生まれることをやめたのであれば、我々はその理由と時期を知っておくべきである。
Divinarum Institutiones 1.16.10
Non illepide Seneca in libris moralis Philosophiae: « Quid ergo est, inquit, quare apud poetas salacissimus Jupiter desierit liberos tollere?
PL 6, 202Bセネカは道徳哲学の書の中で、気の利いた仕方でこう言っている。「それでは、詩人たちのもとであれほど好色であったユピテルが、子をもうけることをやめたのはなぜか。
Divinarum Institutiones 1.16.11
Utrum sexagenarius factus est, et illi lex Papia fibulam imposuit? an impetravit jus trium liberorum? an tandem illi venit in mentem: Ab alio expectes, alteri quod feceris, et timet, ne quis sibi faciat, quod ipse Saturno? » At isti, qui deos asserunt, videant quomodo respondeant huic argumento quod inferemus: Si duo sunt sexus deorum, sequitur concubitus; et si coeunt, et domos habeant necesse est, nec enim carent virtute ac pudore, ut hoc promiscue aut in propatulo faciant, sicut muta videmus facere animalia.
PL 6, 202C六十歳になって、パピア法が彼に締め金をかけたのか。それとも三児の特権を得たのか。それとも、ついに『人にしたことは、人からもされると思え』ということが思い浮かび、自分がサトゥルヌスに対して行ったのと同じことを誰かが自分にするのではないかと恐れているのか。」しかし、神々の存在を主張する者たちは、我々がこれから提示するこの論法にどう答えるか、自分たちで考えるがよい。もし神々に二つの性があるのなら、交わりが伴うことになる。そして、もし彼らが交わるのなら、必ず住まいを持つはずである。なぜなら、彼らも徳と恥じらいを欠いてはいないのだから、もの言わぬ獣たちがするように、それを無差別に、あるいは公然と行うことはないはずだからである。
Divinarum Institutiones 1.16.12
Si domos habent, consequens est ut et urbes habeant, et quidem auctore Nasone qui ait: Plebs habitat diversa locis; hac fronte potentes Coelicolae clarique suos posuere penates. Si habent urbes, et agros igitur habebunt.
PL 6, 203Aもし住まいを持つのなら、都市も持つということになる。しかもそれは、詩人ナソ(オウィディウス)が語るとおりである。
『民草はさまざまな場所に住む。 この正面に、権勢ある輝かしき天上の神々は、 おのが家神たちを据えた。』
もし彼らが都市を持つのなら、田畑もまた持つことになる。
Divinarum Institutiones 1.16.13
Jam, quis non videat quae sequantur? arare illos, et colere: quod quidem victus causa fit. Ergo mortales sunt. Quod argumentum retroversum idem valet. Si enim agros non habent, ne urbes quidem: si urbes non habent, ne domos quidem.
PL 6, 203Aさて、そこから何が導かれるかは誰の目にも明らかであろう。彼らは耕作し、田畑を耕すことになる。それは食料を得るためになされることである。したがって彼らは死すべき者どもである。この論法は逆にたどっても同じ効力を持つ。すなわち、もし田畑を持たないのなら都市も持たず、都市を持たないのなら住まいも持たない。
Divinarum Institutiones 1.16.14
Si domibus carent, ergo et concubitu. Si concubitus ab his abest, et sexus igitur femineus: in diis autem videmus et feminas esse; ergo dii non sunt. Dissolvat hoc argumentum, si quis potest. Ita enim res rem sequitur, ut haec ultima necesse sit confiteri.
PL 6, 203Bもし住まいを欠くなら、交わりも欠く。もし彼らに交わりがないなら、女性という性もまた存在しないはずである。ところが我々は、神々のうちに女神たちがいるのを見る。それゆえ、彼らは神ではない。この論法を論破できるものなら、してみるがよい。というのも、事柄が事柄へと続いていく仕方はこの通りであって、この最後の結論を認めざるを得ないからである。
Divinarum Institutiones 1.16.15
Sed ne illud quidem dissolvet aliquis. Ex duobus sexibus alter fortior, alter infirmior est. Robustiores enim mares sunt, feminae imbecilliores. Imbecillitas autem non cadit in deum; ergo nec femineus sexus.
PL 6, 204Aしかし、次のこともまた誰にも論破できないであろう。二つの性のうち、一方は強く、他方は弱い。すなわち男は頑健であり、女はより弱い。ところが弱さは神には属し得ない。それゆえ、女性という性も神には属し得ない。
Divinarum Institutiones 1.16.16
Huic additur superioris argumenti extrema illa conclusio, ut dii non sint, quoniam in diis et feminae sunt.
PL 6, 204Aこれに加えて、先の論法の末尾のあの結論、すなわち神々のうちに女神たちもいる以上、彼らは神ではないという結論が付け加わる。