ラクタンティウスc. 240–c. 320

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 6 › Divinarum Institutiones

Liber IV, Caput III 第IV巻 第III章

Lactantius · Divinarum Institutiones · PL 6, 452B · 24 sectiones

Divinarum Institutiones 4.3.1

1

Sapientia et religio divelli non possunt; necessarium est ut naturae Dominus sit uniuscujusque pater.

PL 6, 452B

知恵と宗教とは引き離すことができない。自然の主は、おのおのの者の父であることが必然である。

Divinarum Institutiones 4.3.2

2

Deorum cultus, ut in priore libro docui, non habet sapientiam, non modo quia divinum animal hominem terrenis fragilibusque substernit, sed quia nihil ibi disseritur, quod proficiat ad mores excolendos vitamque formandam: nec habet inquisitionem aliquam veritatis, sed tantummodo ritum colendi, qui non officio mentis, sed ministerio corporis constat.

PL 6, 452B

神々への崇拝は、前の書ですでに教えたとおり、知恵を有していない。それは、神的な生き物である人間を地上の脆いものの下に置いてしまうからだけでなく、そこでは道徳を磨き人生を形づくるのに役立つことが何一つ論じられないからでもある。またそこには真理の探求というものが何ら含まれず、ただ崇拝の儀礼があるのみである。それは心の務めによってではなく、肉体の奉仕によって成り立っている。

Divinarum Institutiones 4.3.3

3

Et ideo non est illa religio vera judicanda; quia nullis justitiae virtutisque praeceptis erudit efficitque meliores. Ita philosophia, quia veram religionem, id est summam pietatem non habet, non est vera sapientia.

PL 6, 453A

それゆえ、かの宗教は真の宗教と判断されるべきではない。なぜなら、それは正義と徳についてのいかなる教えによっても人を教化し、より善い者にすることがないからである。同様に哲学も、真の宗教、すなわち至高の敬虔を持たないがゆえに、真の知恵ではない。

Divinarum Institutiones 4.3.4

4

Nam si divinitas, quae gubernat hunc mundum, incredibili beneficentia genus hominum sustentat, et quasi paterna indulgentia fovet, vult profecto gratiam sibi referri, et honorem dari: nec constare homini ratio pietatis potest, si coelestibus beneficiis extiterit ingratus; quod non est utique sapientis.

PL 6, 453A

というのも、もしこの世界を統べる神性が、信じがたいほどの善意によって人類を支え、あたかも父としての慈しみをもってこれを育んでいるのだとすれば、神性は当然、自らに感謝が捧げられ、敬意が払われることを望んでいるはずである。もし人間が天からの恩恵に対して恩知らずであるならば、敬虔の理にかなう生き方を保つことはできない。それはおよそ賢者のなすことではないからである。

Divinarum Institutiones 4.3.5

5

Quoniam igitur, ut dixi, philosophia et religio deorum disjuncta sunt, longeque discreta, si quidem alii sunt professores sapientiae, per quos utique ad deos non aditur, alii religionis antistites, per quos sapere non discitur; apparet, nec illam esse veram sapientiam, nec hanc religionem.

PL 6, 453B

したがって、すでに述べたように、哲学と神々への宗教とは分離しており、はるかに隔たっている。すなわち、一方には知恵を教授する者たちがいるが、彼らを通して神々のもとへ至ることはできず、他方には宗教の祭司たちがいるが、彼らを通して知恵を学ぶことはできない。それゆえ、前者は真の知恵ではなく、後者も真の宗教ではないことが明らかである。

Divinarum Institutiones 4.3.6

6

Idcirco nec philosophia potuit veritatem comprehendere, nec religio deorum rationem sui, qua caret, reddere.

PL 6, 453B

それゆえ、哲学は真理を捉えることができず、神々への宗教もまた、自らを根拠づける理由を――それをこそ欠いているのだから――示すことができなかったのである。

Divinarum Institutiones 4.3.7

7

Ubi autem sapientia cum religione inseparabili nexu cohaeret, utrumque verum esse necesse est; quia et in colendo sapere debemus, id est scire, quid nobis et quomodo sit colendum, et in sapiendo colere, id est re et actu, quod scierimus, implere.

PL 6, 453B

しかし、知恵が宗教と分かちがたい結びつきによって結ばれている場合には、両者はともに真でなければならない。なぜなら、我々は礼拝するにあたって知恵を働かせねばならない、すなわち、何を、どのように礼拝すべきかを知らねばならず、また知恵を働かせるにあたって礼拝しなければならない、すなわち、知り得たことを事実と行為において実行しなければならないからである。

Divinarum Institutiones 4.3.8

8

Ubi ergo sapientia cum religione conjungitur? Ibi scilicet, ubi Deus colitur unus; ubi vita et actus omnis ad unum caput et ad unam summam refertur; denique iidem sunt doctores sapientiae, qui et Dei sacerdotes.

PL 6, 453C

それでは、知恵と宗教とはどこで結び合わされるのか。それはすなわち、ただ一なる神が礼拝される場所においてである。そこでは生と行為のすべてが、一つの頭に、一つの総体に帰せられる。実に、知恵の教師たちが、同時に神の祭司でもあるのである。

Divinarum Institutiones 4.3.9

9

Nec tamen moveat quemquam, quia saepe factum est, et fieri potest, ut philosophus aliquis deorum suscipiat sacerdotium: quod cum fit, non tamen conjungitur philosophia cum religione; sed et philosophia inter sacra cessabit, et religio, quando philosophia tractabitur.

PL 6, 454A

とはいえ、哲学者のうちの誰かが神々の祭司職を引き受けるということが、しばしば起こってきたし、これからも起こりうるからといって、誰もそれに心を動かされてはならない。そのようなことが起きたとしても、哲学が宗教と結びつくわけではない。むしろ、祭儀のあいだは哲学が休止し、哲学が論じられるときには宗教が休止するのである。

Divinarum Institutiones 4.3.10

10

Illa enim religio muta est, non tantum, quia mutorum est, sed quia ritus ejus in manu et digitis est, non in corde, aut lingua, sicut nostra quae vera est. Idcirco et in sapientia religio, et in religione sapientia est.

PL 6, 454A

というのも、かの宗教は、それが物言わぬ者たちの宗教であるからだけでなく、その祭儀が――我々の真の宗教のように心や舌のうちにあるのではなく――手や指のうちにあるがゆえに、物言わぬ宗教だからである。それゆえにこそ、知恵のうちに宗教があり、宗教のうちに知恵があるのである。

Divinarum Institutiones 4.3.11

11

Ergo non potest segregari; quia sapere nihil aliud est, nisi Deum verum justis ac piis cultibus honorare.

PL 6, 454A

したがって、両者は切り離すことができない。知恵を持つとは、正しくかつ敬虔な礼拝によって真の神を敬うこと以外の何ものでもないからである。

Divinarum Institutiones 4.3.12

12

Multorum autem deorum cultus non esse secundum naturam, etiam hoc argumento colligi potest et comprehendi: Omnem Deum, qui ab homine colitur, necesse est inter solemnes ritus et precationes patrem nuncupari, non tantum honoris gratia, verum etiam rationis; quod et antiquior est homine, et quod vitam, salutem, victum praestat, ut pater.

PL 6, 454A

さて、多くの神々への崇拝が自然の理にかなっていないということは、次の論拠によっても導き出し、理解することができる。人間によって崇拝されるあらゆる神は、厳粛な祭儀と祈願のうちで、単なる敬意のゆえだけでなく、理にかなうゆえにも、『父』と呼ばれることが必然である。なぜなら、神は人間よりも古く、そして父がそうするように、生命や無事、糧を与えるからである。

Divinarum Institutiones 4.3.13

13

Itaque et Jupiter a precantibus pater vocatur, et Saturnus, et Janus, et Liber, et caeteri deinceps; quod Lucilius in deorum concilio irridet: Ut nemo sit nostrum, quin pater optimu' divum; Ut Neptunu' pater, Liber, Saturnu' pater, Mars, Janu' , Quirinu' pater, nomen dicatur ad unum.

PL 6, 454B

こうしてユピテルも、祈る者たちから『父』と呼ばれ、サトゥルヌスも、ヤヌスも、リベルも、そのほかの神々も同様に呼ばれる。ルキリウスは神々の会議の場面でこれを次のように嘲笑している。

「我々のうち、誰一人として、神々の最善の父ならぬ者はない、 ネプトゥヌスも父、リベルも、サトゥルヌスも父、マルスも、 ヤヌスも、クイリヌスも父と、一人残らずその名で呼ばれるのだから。」

Divinarum Institutiones 4.3.14

14

Quod si natura non patitur, ut sint unius hominis multi patres (ex uno enim procreatur) ergo deos etiam multos colere contra naturam est, contraque pietatem. Unus igitur colendus est, qui potest vere pater nominari.

PL 6, 454B

しかし、一人の人間に多くの父がいるということを自然は許さない(なぜなら人は一人の者から生まれるのだから)。したがって、多くの神々を崇拝することもまた、自然に反し、敬虔にも反することになる。それゆえ、真に『父』と呼ばれうる、ただ一なる方が礼拝されるべきである。

Divinarum Institutiones 4.3.15

15

Idem etiam dominus sit necesse est; quia sicut potest indulgere, ita etiam coercere. Pater ideo appellandus est, quia nobis multa et magna largitur: dominus ideo, quia castigandi ac puniendi habet maximam potestatem.

PL 6, 454C

同じ方が、また主でもあることが必然である。なぜなら、その方は慈しみを施すことができるのと同様に、懲らしめることもできるからである。父と呼ばれるべきなのは、我々に多くの大いなるものを与えてくださるからであり、主と呼ばれるべきなのは、懲罰し罰する最大の権力を持っておられるからである。

Divinarum Institutiones 4.3.16

16

Dominum vero eumdem esse, qui sit pater, etiam juris civilis ratio demonstrat. Quis enim poterit filios educare, nisi habeat in eos domini potestatem?

PL 6, 454C

父である方が同時に主でもあるということは、市民法の理からも示される。なぜなら、子に対する主としての権力を持たなければ、いったい誰が子を育てることができようか。

Divinarum Institutiones 4.3.17

17

Nec immerito paterfamilias dicitur, licet tantum filios habeat: vindelicet nomen patris complectitur etiam servos, quia familias sequitur, et nomen familiae complectitur etiam filios, quia pater antecedit: unde apparet eumdem ipsum, et patrem esse servorum, et dominum filiorum.

PL 6, 455A

だからこそ、たとえ子しか持たない者であっても、当然のように家長(パテルファミリアス)と呼ばれるのである。すなわち、「父」という名は、「家(ファミリアス)」の語が後に続くがゆえに奴隷たちをも包み込み、「家」という名は、「父」の語が先立つがゆえに子たちをも包み込む。したがって、同一の人物が、奴隷たちの父であり、子たちの主でもあることが明らかとなる。

Divinarum Institutiones 4.3.18

18

Denique et filius manumittitur tamquam servus, et servus liberatus patroni nomen accipit, tamquam filius.

PL 6, 455A

実に、子は奴隷であるかのように解放されることがあり、また解放された奴隷は、子であるかのように、庇護者(パトロヌス)の名を受け取るのである。

Divinarum Institutiones 4.3.19

19

Quod si propterea paterfamilias nominatur, ut appareat eum duplici potestate praeditum, quia et indulgere debet, quia pater est, et coercere, quia dominus; ergo idem servus est, qui et filius; idem dominus, qui et pater.

PL 6, 455A

そして、家長と呼ばれるのは、まさに彼が二重の権力を備えていることを示すためである。すなわち、父であるがゆえに慈しみを施すべき者であり、主であるがゆえに懲らしめるべき者である。したがって、子であると同時に奴隷でもある同一の者があり、父であると同時に主でもある同一の者があることになる。

Divinarum Institutiones 4.3.20

20

Sicut igitur naturae necessitate non potest esse nisi unus pater, ita nec dominus nisi unus; quid enim faciat servus, si multi domini diversa imperaverint?

PL 6, 455A

したがって、自然の必然によって父がただ一人しかありえないのと同様に、主もまたただ一人しかありえない。もし多くの主人が互いに異なることを命じたなら、奴隷はいったいどうすればよいのか。

Divinarum Institutiones 4.3.21

21

Ergo contra rationem contraque naturam sunt religiones multorum deorum; siquidem nec patres multi possunt esse, nec domini: deos autem et patres, et dominos nuncupari necesse est.

PL 6, 455B

したがって、多くの神々への宗教は、理にも自然にも反する。なぜなら、多くの父も多くの主も存在しえないのに、神々は父とも主とも呼ばれることが必然だからである。

Divinarum Institutiones 4.3.22

22

Teneri ergo veritas non potest, ubi homo idem multis patribus dominisque subjectus est, ubi animus in multa dispersus, huc atque illuc divagatur. Nec habere ullam firmitatem religio potest, quando certo et stabili domicilio caret.

PL 6, 455B

したがって、同一人物が多くの父と主とに服し、心があちらこちらへと多方面に分散してさまようような場合には、真理を保つことはできない。宗教もまた、確かで安定した住まいを欠いているならば、いかなる堅固さも持ちえないのである。

Divinarum Institutiones 4.3.23

23

Cultus igitur deorum veri esse non possunt, eodem modo, quo matrimonium dici non potest, ubi mulier una multos viros habet sed haec aut meretrix, aut adultera nominabitur; a qua enim pudor, castitas, fides abest, virtute careat necesse est.

PL 6, 456A

したがって、神々への崇拝は真のものではありえない。ちょうど、一人の女が多くの夫を持つ場合には婚姻と呼ぶことができず、むしろ娼婦か姦通者と呼ばれるのと同じである。恥じらいと貞潔と誠実さを欠く女は、必ず徳を欠くことになるからである。

Divinarum Institutiones 4.3.24

24

Sic et religio deorum impudica est incesta, quia fide caret, quia honos ille instabilis et incertus, caput atque originem non habet.

PL 6, 456A

同様に、神々への宗教も恥知らずで穢れたものである。誠実さを欠き、その栄誉が不安定で不確かであり、始まりも起源も持たないからである。