Divinarum Institutiones 3.11.1
De religione, sapientia, ac summo bono. Constat igitur, totius humani generis consensu, religionem suscipi oportere: sed quomodo in ea erretur explicandum est.
PL 6, 376A信仰と知恵、そして最高善について。かくして、全人類の合意によって、信仰は受け入れられねばならないということは定まっている。だが、その信仰においてどのように誤りが生じるかは、説き明かされねばならない。
Divinarum Institutiones 3.11.2
Naturam hominis hanc Deus esse voluit, ut duarum rerum cupidus et appetens esset, religionis et sapientiae.
PL 6, 376A神は人間の本性がこうあることをお望みになった。すなわち、信仰と知恵という二つのものを、人間が欲し、求める者であることを。
Divinarum Institutiones 3.11.3
Sed homines ideo falluntur, quod aut religionem suscipiunt, omissa sapientia, aut sapientiae soli student, omissa religione, cum alterum sine altero esse non possit verum.
PL 6, 376Aしかし人間が誤るのは、知恵を捨てて信仰だけを受け入れるか、あるいは信仰を捨てて知恵だけを追い求めるか、そのいずれかによるのであって、実はそのいずれも、他方なくしては真たり得ないのである。
Divinarum Institutiones 3.11.4
Cadunt ergo ad multiplices religiones, sed ideo falsas, quia sapientiam reliquerunt, quae illos docere poterat deos multos esse non posse: aut student sapientiae, sed ideo falsae, quia religionem summi Dei omiserunt, qui eos ad veri scientiam potuit erudire.
PL 6, 376Bかくして彼らはさまざまな宗教へと落ち込む。それが偽りであるのは、彼らが知恵を捨て去ったからであり、その知恵こそ、神々が多数ありえないことを教ええたはずのものであった。あるいは彼らは知恵を追い求めるが、それが偽りであるのは、彼らが至高の神への信仰を捨て去ったからであり、その至高の神こそが、彼らを真理の知識へと教え導きえたはずの方であった。
Divinarum Institutiones 3.11.5
Sic homines, qui alterutrum suscipiunt, viam deviam, maximisque erroribus plenam sequuntur, quoniam in his duobus inseparabiliter connexis, et officium hominis, et veritas omnis inclusa est.
PL 6, 376Bこうして、いずれか一方だけを受け入れる人間は、外れた道、この上ない誤りに満ちた道を辿ることになる。なぜなら、切り離しえぬ形で結ばれたこの二つのもののうちにこそ、人間の務めのすべても、真理のすべても、含まれているからである。
Divinarum Institutiones 3.11.6
Miror itaque nullum omnino philosophorum extitisse, qui sedem, ac domicilium summi boni reperiret. Potuerunt enim sic quaerere. Quodcumque est summum bonum, necesse est omnibus esse propositum.
PL 6, 376Bそれゆえ私は、最高善の座、その宿るところを見出した哲学者が一人としていなかったことに驚く。彼らは次のように問うことができたはずだからである。すなわち――最高善であるものは何であれ、必ずすべての人にとって目指されるものでなければならない、と。
Divinarum Institutiones 3.11.7
Voluptas est, quae appetitur a cunctis: sed haec et communis est cum belluis, et honesti vim non habet, et satietatem affert, et nimia nocet, et processu minuitur aetatis, et multis non contingit; nam qui opibus carent, quorum major est numerus, etiam voluptate careant necesse est.
PL 6, 377A快楽は万人に求められるものである。だがそれは獣とも共通するものであり、有徳なものの力を欠いており、飽満をもたらし、過度であれば害となり、齢を重ねるにつれて減じ、多くの者にはそもそも得られない。なぜなら、富に欠ける者――その数のほうが多いのだが――は、必然的に快楽にも欠けることになるからである。
Divinarum Institutiones 3.11.8
Non est igitur summum bonum, sed ne bonum quidem voluptas. Quid divitiae? Multo magis. Nam et paucioribus, et plerumque casu, et inertibus saepe, et nonnumquam scelere contingunt, et optantur ab iis qui eas jam tenent. Quid regnum ipsum? Ne id quidem.
PL 6, 377Aそれゆえ快楽は最高善ではない、いや、そもそも善ですらない。では富はどうか。富はなおさらそうではない。なぜなら富は、より少数の者にしか、しかもたいてい偶然によって、しばしば怠惰な者にさえ、時には罪によってさえもたらされ、そしてすでにそれを持つ者たちからさえ、なお望まれるものだからである。では王権そのものはどうか。それもまた最高善ではない。
Divinarum Institutiones 3.11.9
Non enim cuncti homines regnare possunt; et necesse est universos summi boni capaces esse. Quaeramus igitur aliquid, quod propositum sit omnibus. Num virtus? Negari non potest, quin et bonum sit, et omnium certe bonum.
PL 6, 377Aすべての人間が統治者になれるわけではない。しかも、最高善はすべての人が到達しうるものでなければならない。それゆえ、すべての人に目指されうる何かを探し求めよう。徳はどうか。それが善であること、しかも確かにすべての人にとっての善であることは、否定しえない。
Divinarum Institutiones 3.11.10
Sed si beata esse non potest, quia vis et natura ejus in malorum perferentia posita est, non est profecto summum bonum. Quaeramus aliud. At nihil virtute pulchrius, nihil sapiente dignius inveniri potest.
PL 6, 377Bだが、もし徳が幸いなものではありえないとすれば――徳の力とその本性は、悪を耐え忍ぶことのうちに置かれているのだから――徳は確かに最高善ではない。他のものを探し求めよう。しかし、徳よりも美しいもの、賢者にふさわしいものは他に見出しえない。
Divinarum Institutiones 3.11.11
Si enim vitia ob turpitudinem fugienda sunt, virtus igitur appetenda est ob decorem. Quid ergo? Potestne fieri, ut quod bonum, quod honestum esse constat, mercede ac praemio careat, sitque tam sterile, ut nihil ex se commodi pariat?
PL 6, 377Bというのも、悪徳が醜さのゆえに避けられるべきものであるならば、徳はその美しさのゆえに求められるべきものだからである。ではどうか。善であり、また有徳であると定まっているものが、報酬も報いも欠き、それ自体からいかなる益も生み出さぬほどに不毛であるということが、ありうるだろうか。
Divinarum Institutiones 3.11.12
Labor ille magnus, et difficultas, et eluctatio adversus mala, quibus haec vita plena est, aliquid magni boni pariat necesse est. Id vero quid esse dicemus? Num voluptatem? at nihil turpe ex honesto nasci potest.
PL 6, 377B大いなる労苦、困難、そしてこの人生を満たしている悪との格闘は、必ずや何か大いなる善を生み出すはずである。ではそれは何であると言うべきか。快楽であろうか。しかし、有徳なものから醜いものが生まれることはありえない。
Divinarum Institutiones 3.11.13
Num divitias? num potestates? at ea quidem fragilia sunt, et caduca. Num gloriam? num honorem? num memoriam nominis? at haec omnia non sunt in ipsa virtute, sed in aliorum existimatione atque arbitrio posita. Nam saepe virtus et invisa est, et malo afficitur.
PL 6, 378A富であろうか、権力であろうか。だがそれらは脆く、はかないものである。栄光であろうか、名誉であろうか、名の記憶であろうか。だがこれらすべては、徳そのもののうちにあるのではなく、他人の評価と判断のうちに置かれている。なぜなら、徳はしばしば憎まれ、害を受けることさえあるからである。
Divinarum Institutiones 3.11.14
Debet autem id bonum, quod ex ea nascitur, ita cohaerere, ut divelli atque abstrahi nequeat; nec aliter summum bonum videri potest, quam si et proprium sit virtutis, et tale, ut neque adjici quidquam, nec detrahi possit.
PL 6, 378Aしかし、徳から生まれるその善は、引き離すことも奪い去ることもできぬほどに、徳と固く結びついていなければならない。そして最高善は、それが徳に固有のものであり、なおかつ何ものも付け加えることも取り去ることもできぬものであって初めて、そう見なされうるのである。
Divinarum Institutiones 3.11.15
Quid, quod in his omnibus contemnendis virtutis officia consistunt. Nam voluptates, opes, potentias, honores, eaque omnia, quae pro bonis habentur, non concupiscere, non appetere, non amare, quod caeteri faciunt victi cupiditate, id est profecto virtutis.
PL 6, 378Aさらに言えば、これらすべてを軽んじることのうちにこそ、徳の務めは成り立っている。というのも、快楽、富、権勢、名誉、そして善と見なされているそれらすべてのものを、欲望に打ち負かされた他の人々がするようには、欲しがらず、求めず、愛さないこと、これこそまさに徳に属することだからである。
Divinarum Institutiones 3.11.16
Aliud ergo sublimius atque praeclarius efficit; nec frustra his praesentibus bonis reluctatur, nisi quod majora, et veriora desiderat: non desperemus inveniri posse, modo verset se cogitatio in omnia. Neque enim levia aut ludicra petuntur praemia.
PL 6, 378Bそれゆえ徳は、これとは別の、より崇高で、より輝かしいものを作り出す。徳がこれら目の前にある善に無益に逆らっているのではないのは、より大いなるもの、より真実なるものを求めているからにほかならない。思考をあらゆる方向に巡らせさえすれば、それが見出されうることに、我々は絶望すべきではない。なぜなら、求められている報いは、軽々しいものでも、戯れのものでもないからである。