Divinarum Institutiones 3.18.1
Pythagorici et Stoici, animarum immortalitatem statuentes, voluntariam mortem inaniter persuadent.
PL 6, 405Aピュタゴラス派とストア派は、魂の不死を主張しながら、いたずらに自死を勧める。
Divinarum Institutiones 3.18.2
Alii autem contraria his disserunt, superesse animas post mortem; et hi sunt maxime Pythagorici ac Stoici: quibus etsi ignoscendum est, quia verum sentiunt, non possum tamen non reprehendere eos, quia non sententia, sed casu inciderunt in veritatem.
PL 6, 405Aしかし他の者たちはこれと反対のことを論じ、魂は死後もなお存在すると言う。これらはとりわけピュタゴラス派とストア派である。彼らは真理を感じ取っているのだから許されるべきではあるが、それでも私は彼らを非難せずにはいられない。なぜなら、彼らは思慮によってではなく、偶然によって真理に行き当たったにすぎないからである。
Divinarum Institutiones 3.18.3
Itaque in eo ipso quod recte sentiebant aliquid errarunt. Nam cum timerent argumentum illud, quo colligitur necesse esse, ut occidant animae cum corporibus, quia cum corporibus nascuntur, dixerunt non nasci animas, sed insinuari potius in corpora, et de aliis in alia migrare.
PL 6, 405Bそれゆえ、彼らは正しく感じ取っていたまさにその点において、何かを誤ったのである。すなわち、魂は肉体とともに生まれるがゆえに、肉体とともに滅びざるをえないと結論づけるあの論拠を恐れたために、彼らは、魂は生まれるのではなく、むしろ肉体の中に入り込むのであり、次々に他の肉体へと移り渡っていくのだと主張したのである。
Divinarum Institutiones 3.18.4
Non putaverunt aliter fieri posse, ut supersint animae post corpora, nisi videantur fuisse ante corpora. Par igitur, ac prope similis error est partis utriusque. Sed haec in praeterito falsa est, illa in futuro.
PL 6, 406A彼らは、魂が肉体より前に存在していたのでなければ、肉体の後にも存続しうるとは考えられなかったのである。したがって、両派の誤りは互角であり、ほぼ似通ったものである。ただ一方は過去において偽りであり、他方は未来において偽りである。
Divinarum Institutiones 3.18.5
Nemo enim vidit, quod est verissimum, et nasci animas, et non occidere; quia, cur id fieret, aut quae ratio esset hominis, nescierunt.
PL 6, 406A誰ひとりとして、最も真実なこと――すなわち魂は生まれると同時に滅びないということ――を見て取った者はいなかった。なぜそうなるのか、あるいは人間のいかなる理に基づくものなのかを、彼らは知らなかったからである。
Divinarum Institutiones 3.18.6
Multi ergo ex iis, quia aeternas esse animas suspicabantur, tamquam in coelum migraturi essent, sibi ipsis manus intulerunt: ut Cleanthes, ut Chrysippus; ut Zeno, ut Empedocles, qui se in ardentis Aetnae specum intempesta nocte dejecit, ut, cum repente non apparuisset, abiisse ad deos crederetur; et ex Romanis Cato, qui fuit in omni sua vita Socraticae vanitatis imitator.
PL 6, 406Aそれゆえ彼らのうち多くの者は、魂は永遠であると思い込んでいたために、あたかも天へと移り行くかのごとく、自らの手で自らの命を絶った。クレアンテスがそうであり、クリュシッポスがそうであり、ゼノンがそうであり、エンペドクレスがそうであった。彼は真夜中に燃えるアエトナ火山の火口へと身を投げ、突然姿が見えなくなったことで、神々のもとへ去ったと信じられるようにした。またローマ人の中ではカトーがそうであった。彼は生涯を通じて、ソクラテスの空しき態度の模倣者であった。
Divinarum Institutiones 3.18.7
Nam Democritus in alia fuit persuasione. Sed tamen Sponte sua letho caput obvius obtulit ipse, quo nihil sceleratius fieri potest. Nam si homicida nefarius est, quia hominis extinctor est, eidem sceleri obstrictus est, qui se necat, quia hominem necat.
PL 6, 406Bしかしデモクリトスは、これとは異なる説を奉じていた。それでもなお、「自ら進んでその首を死に差し出した」のであり、これ以上に凶悪なことはあり得ない。なぜなら、もし人を殺す者が人を絶命させる者であるがゆえに凶悪な殺人者であるとするなら、自らを殺す者もまた、人を殺すがゆえに同じ罪を負うことになるからである。
Divinarum Institutiones 3.18.8
Imo vero majus esse id facinus existimandum est, cujus ultio Deo soli subjacet. Nam sicut in hanc vitam non nostra sponte venimus, ita rursus ex hoc domicilio corporis, quod tuendum nobis assignatum est, ejusdem jussu recedendum est, qui nos in hoc corpus induxit, tamdiu habituros, donec jubeat emitti; et si vis aliqua inferatur, aequa mente id patiendum est, cum extincta innocentis anima inulta esse non possit, habeamusque judicem magnum, cui soli vindicta in integro semper est.
PL 6, 407Aそれどころか、その凶行はさらに重大なものと見なされるべきである。その報復は神のみに属するのだから。というのも、我々がこの世の生に自分の意志で来たのではないように、我々に守るよう委ねられたこの肉体という住処からも、我々をこの肉体へと導き入れたその同じ方の命によって、退出しなければならないからである。その方が去ることを命じられるまで、我々はこの肉体を保つべきなのである。そしてもし何らかの暴力が加えられるならば、平静な心でそれに耐えねばならない。なぜなら、罪なき者の魂が滅ぼされて報復されぬままでいることはあり得ず、我々には偉大な審判者がいて、その方にのみ、常に完全な復讐の権利があるからである。
Divinarum Institutiones 3.18.9
Homicidae igitur illi omnes philosophi, et ipse romanae sapientiae princeps Cato, qui antequam se occideret, perlegisse Platonis librum dicitur, qui est scriptus de aeternitate animarum, et ad summum nefas philosophi auctoritate compulsus est; et hic tamen aliquam moriendi causam videtur habuisse, odium servitutis.
PL 6, 407Aしたがって、これらすべての哲学者は殺人者であり、ローマの知恵の第一人者たるカトー自身もまたそうである。彼は自らを殺す前に、魂の永遠について書かれたプラトンの書物を読み終えたと言われ、その哲学者の権威によって最悪の罪業へと駆り立てられたのである。とはいえ彼には、隷従への憎しみという、死ぬべき何らかの理由があったように思われる。
Divinarum Institutiones 3.18.10
Quid Ambraciotes ille, qui, cum eumdum librum perlegisset praecipitem se dedit, nullam aliam ob causam, nisi quod Platoni credidit? Execrabilis prorsus ac fugienda doctrina, si abigit homines a vita.
PL 6, 408Aでは、あのアンブラキアの男はどうであろうか。彼は同じ書物を読み終えると、ただプラトンを信じたという、それ以外の理由もないまま、身を投げて死んだ。人々を生から追い立てるとすれば、これはまったく忌まわしく、避けるべき教説である。
Divinarum Institutiones 3.18.11
Quod si scisset Plato, atque docuisset, a quo, et quomodo, et quibus, et quae ob facta, et quo tempore immortalitas tribuatur, nec Cleombrotum impegisset in mortem voluntariam, nec Catonem, sed eos ad vitam et justitiam potius erudisset.
PL 6, 408Aもしプラトンが、不死が誰によって、どのようにして、誰に、いかなる行いのゆえに、いつ与えられるのかを知り、教えていたならば、クレオンブロトスをも、カトーをも、自死へと突き落とすことはなく、むしろ彼らを生と正義とへと教え導いたことであろう。
Divinarum Institutiones 3.18.12
Nam Cato videtur mihi causam quaesisse moriendi, non tam ut Caesarem fugeret, quam ut Stoicorum decretis obtemperaret, quos sectabatur, nomenque suum grandi aliquo facinore clarificaret: cui quid mali accidere potuerit, si viveret, non invenio.
PL 6, 408A私には、カトーはカエサルを逃れるためというよりは、自らが信奉するストア派の教説に従い、何か壮大な行為によって自らの名を高めるために、死ぬ理由を探し求めていたように思われる。彼が生きていたならば、いったいどんな害が彼に降りかかりえたのか、私には見当もつかない。
Divinarum Institutiones 3.18.13
Caius enim Caesar, ut clemens erat, nihil aliud efficere volebat, etiam in ipso belli civilis ardore, quam ut bene mereri de Republica videretur, duobus optimis civibus Cicerone et Catone servatis. Sed redeamus ad eos qui mortem pro bono laudant.
PL 6, 409Aというのも、寛容な人物であったガイウス・カエサルは、内乱のさなかにあってさえ、キケロとカトーという二人の最も優れた市民を救うことによって、国家に対してよく功があったと見られること以外、何も望んではいなかったからである。しかし、死を善として称える者たちの話に戻ろう。
Divinarum Institutiones 3.18.14
De vita quereris, quasi vixeris, aut umquam tibi ratio constiterit, cur omnino sis natus. Nonne igitur tibi verus ille et communis omnium pater Terentianum illud (Vid. Ter. Heautontimor., act. V, sc. 2) jure increpaverit: Prius disce, quid sit vivere; Si displicebit vita, tum isthoc utitor.
PL 6, 409Aお前は人生について不平を言うが、まるで自分がすでに生きた経験があるかのように、あるいは自分がそもそも何のために生まれたのか、その理由がかつて明らかになったことがあるかのようだ。それゆえ、あの真実にして万人に共通の父は、テレンティウスのあの言葉(『自虐者』第五幕第二場参照)〔底本の出典表示のまま。この詩句はテレンティウスの本文に逐語では見当たらない〕をもって、当然にもお前を叱りつけるのではないか。 「まず生きるとは何かを学べ。 もし人生が気に入らないなら、そのときにその手段を用いるがよい」
Divinarum Institutiones 3.18.15
Indigaris te malis esse subjectum: quasi quidquam merearis boni, qui patrem, qui dominum, qui regem tuum nescis; qui quamvis clarissimam lucem intuearis oculis, mente tamen caecus es, et in profundis ignorantiae tenebris jaces.
PL 6, 409Aお前は自分が数々の悪に苦しめられていることに憤慨する。まるで何か良きものに値するかのように――自分の父を、自分の主を、自分の王を知らぬというのに。お前は目でいかに輝かしい光を見ていようとも、心においては盲目であり、無知という深い闇の底に横たわっているのだ。
Divinarum Institutiones 3.18.16
Quae ignorantia effecit, ut quosdam dicere non puderet, idcirco nos esse natos, ut scelerum poenas lueremus: quo quid delirius dici possit, non video. Ubi enim, vel quae scelera potuimus admittere, qui omnino non fuimus?
PL 6, 409Bこの無知のゆえに、ある者たちは、我々が生まれたのは罪の刑罰を償うためであると恥じもせずに言うに至った。これ以上たわけたことが言えるとは、私には思えない。まったく存在していなかった我々が、いったいどこで、どんな罪を犯すことができたというのか。
Divinarum Institutiones 3.18.17
Nisi forte credemus inepto illi seni, qui se in priori vita Euphorbum fuisse mentitus est. Hic, credo, quod erat ignobili genere natus, familiam sibi ex Homeri carminibus adoptavit. O miram et singularem Pythagorae memoriam!
PL 6, 409Bもしかすると我々は、前世においてエウポルボスであったと偽ったあの愚かな老人を信じるべきなのかもしれない。彼はおそらく、賤しい生まれであったがゆえに、ホメロスの詩から自分の家系を取り込んだのであろう。ピュタゴラスの何と驚くべき、比類なき記憶力であることか。
Divinarum Institutiones 3.18.18
O miseram oblivionem nostrum omnium, qui nesciamus, qui ante fuerimus! Sed fortasse, vel errore aliquo, vel gratia sit effectum, ut ille solus lethaeum gurgitem non attigerit, nec oblivionis aquam gustaverit: videlicet senex vanus (sicut otiosae aniculae solent) fabulas tamquam infantibus credulis finxit.
PL 6, 409B我々すべてが、以前は何者であったのかを知らずにいるとは、何と哀れな忘却であることか。しかし、あるいは何かの誤りによって、あるいは特別な恩恵によって、彼だけがレテの淵に触れることなく、忘却の水を飲まずに済んだのかもしれない。つまり、暇な老婆たちがよくそうするように、この空しい老人は、信じやすい幼子たちにでも語るような作り話をこしらえたのである。
Divinarum Institutiones 3.18.19
Quod si bene sensisset de iis, quibus haec locutus est, si homines eos existimasset, nunquam sibi tam petulanter mentiendi licentiam vindicasset. Sed deridenda est hominis levissimi vanitas.
PL 6, 410Aもし彼が、これを語りかけた相手について正しく考え、彼らを人間として見なしていたなら、これほど厚かましく嘘をつく自由を自らに許すことは決してなかったであろう。だが、この上なく軽薄な人物の虚しさは、嘲笑されて然るべきものである。
Divinarum Institutiones 3.18.20
Quid Ciceroni faciemus? qui cum in principio Consolationis suae dixisset, luendorum scelerum causa nasci homines, iteravit id ipsum postea, quasi objurgans eum, qui vitam non esse poenam putet. Recte ergo praefatus est, errore, ac miserabili veritatis ignorantia se teneri.
PL 6, 410Aでは、キケロについては何と言うべきであろうか。彼は自らの『慰め』の冒頭で、人間は罪を償うために生まれると述べ、後にもまたそれを繰り返し、あたかも人生を刑罰ではないと考える者を咎めるかのようであった。それゆえ彼は、自分が誤りと、真理についての哀れむべき無知にとらわれていると、正しく前もって述べていたことになる。