Divinarum Institutiones 7.12.1
De anima et corpore; atque de conjunctione eorum, et discessu ac reditu. Nunc argumenta eorum, qui contra disserunt, refellamus; quae Lucretius tertio libro executus est. Quoniam cum corpore, inquit, anima nascitur, cum corpore intereat necesse est.
PL 6, 771A魂と肉体について、また両者の結合、そしてその離脱と帰還について。今や、これに反対して論じる者たちの論拠を論駁しよう。それはルクレティウスが第三巻で展開したものである。彼曰く、魂は肉体とともに生まれるのだから、肉体とともに滅びるのは必然である、と。
Divinarum Institutiones 7.12.2
At non est par utriusque ratio. Solidum enim et comprehensibile corpus est, et oculis, et manu: anima vero tenuis, et tactum visumque fugiens. Corpus e terra fictum atque solidatum est: anima in se nihil concreti, nihil terreni ponderis habet, ut Plato disserebat.
PL 6, 771Aしかしながら両者の理は等しくない。肉体は堅固で、目にも手にも捉えられるものだが、魂は繊細であり、触覚にも視覚にも捉えられることを逃れる。肉体は土から形づくられ固められたものであるが、魂はそれ自体のうちに、プラトンが論じたように、凝結したものも地上の重さも何一つ持たない。
Divinarum Institutiones 7.12.3
Nec enim tantam posset habere solertiam, tantam vim, tantam celeritatem, nisi originem traheret e coelo.
PL 6, 771Bもし天からその起源を引いていないならば、これほどの巧妙さ、これほどの力、これほどの敏捷さを持ちえないはずだからである。
Divinarum Institutiones 7.12.4
Corpus igitur quoniam fictum ex ponderoso et corruptibili elemento, et tangibile est, et visibile, corrumpitur atque occidit; nec vim repellere potest, quia sub aspectum et sub tactum venit.
PL 6, 771Bしたがって肉体は、重く朽ちやすい元素から形づくられ、触れることも見ることもできるがゆえに、腐敗し滅びる。目にも触覚にも捉えられる以上、力を撥ね退けることができない。
Divinarum Institutiones 7.12.5
Anima autem, quia tenuitate sua omnem tactum fugit, nullo ictu dissolvi potest. Ergo quamvis inter se conjuncta et sociata nascantur, et alterum, quod est de terrena concretione formatum, quasi vasculum sit alterius, quod est a coelesti subtilitate deductum: cum vis aliqua utrumque discreverit, quae discretio mors vocatur; tum utrumque in naturam suam recedit: quod ex terra fuit, id in terram resolvitur; quod ex coelesti spiritu, id constat ac viget semper, quoniam divinus spiritus sempiternus est.
PL 6, 772Aこれに対して魂は、その繊細さゆえにあらゆる接触を逃れ、いかなる打撃によっても解体されえない。ゆえに両者は互いに結び合わされ結ばれて生まれるとはいえ、地上の凝結から形づくられた一方は、天の精妙さから引き出されたもう一方のいわば器であるにすぎない。何らかの力が両者を分かつとき、その分離こそが死と呼ばれるものであり、そのとき両者はおのおのその本性へと退く。すなわち土から出たものは土へと解け戻り、天の霊から出たものは、神的な霊が永遠であるがゆえに、常に存続し力を保つ。
Divinarum Institutiones 7.12.6
Denique idem Lucretius oblitus quid assereret, et quod dogma defenderet, hos versus posuit: Cedit item retro de terra quod fuit ante In terram, sed quod missum est ex aetheris oris, Id rursus coeli fulgentia templa receptant.
PL 6, 772Aついにはかのルクレティウス自身も、自分が何を主張し、いかなる説を弁護しているかを忘れて、次のような詩句を置いた。 「地から出でたものは、もとの通り、地へと帰って行き、 されどエーテルの岸辺より送られしものは、 天の輝ける殿堂がふたたびこれを受け容れる」と。
Divinarum Institutiones 7.12.7
Quod ejus non erat dicere, qui perire animas cum corporibus disserebat: sed victus est veritate, et imprudenti ratio vera surrepsit.
PL 6, 772Bこれは、魂は肉体とともに滅びると論じていた者が言うべきことではなかった。しかし彼は真理に打ち負かされ、思わず知らず真の理が忍び込んだのである。
Divinarum Institutiones 7.12.8
Praeterea id ipsum, quod colligit, dissolvi animam, hoc est, simul cum corpore interire, quoniam simul nascantur, et falsum est, et in contrarium converti potest.
PL 6, 772Bさらに、彼が結論として引き出すところ、すなわち魂が解体される、つまり肉体とともに生まれるがゆえに肉体とともに滅びるということ自体が、偽りであり、かつ逆の結論に転じうるものである。
Divinarum Institutiones 7.12.9
Non enim simul interit: sed anima discedente, integrum per dies multos manet, et plerumque medicatum diutissime durat.
PL 6, 772B魂は肉体と同時に滅びるのではない。魂が去ったのちも、肉体は多くの日数にわたって損なわれずに残り、しばしば防腐処置を施された場合には、きわめて長く保たれる。
Divinarum Institutiones 7.12.10
Nam si ut simul nascuntur, simul interirent, non discederet repente anima, corpusque desereret: sed uno temporis puncto utrumque pariter dissiparetur, et tam celeriter etiam corpus, adhuc spiritu in eo manente, deliquesceret ac periret, quam celeriter anima secedit; immo vero dissoluto corpore anima vanesceret, velut humor fracto vase diffusus.
PL 6, 773Aもし両者が同時に生まれるがゆえに同時に滅びるのであれば、魂が突然去って肉体を見捨てるということはなく、時の一瞬のうちに両者はともに崩壊し、しかもなお霊がそこに留まっているあいだにも肉体は魂が去るのと同じ速さで融け去り滅びるはずである。それどころか、肉体が解体されれば魂も、割れた器から流れ出る水のように消え失せるはずである。
Divinarum Institutiones 7.12.11
Nam si terrenum et fragile corpus post secessum animae non statim diffluit, in terramque tabescit, ex qua illi origo est; ergo anima, quae fragilis non est, in aeternum manet, quoniam origo ejus aeterna est.
PL 6, 773Aもし土から成る脆い肉体が、魂の離脱ののちただちに崩れ去らず、それが由来する土へと徐々に朽ち果てていくのであれば、脆くない魂は、その起源が永遠であるがゆえに、永遠に存続する。
Divinarum Institutiones 7.12.12
Quoniam crescit, inquit, sensus in pueris, et in juvenibus viget, et in senibus diminuitur, apparet esse mortalem. Primum non est idem mens et anima; aliud est enim quo vivimus, aliud quo cogitamus.
PL 6, 773A彼曰く、感覚は子供のうちに育ち、若者のうちに盛んになり、老人のうちに衰えるのだから、それは死すべきものであることが明らかである、と。まず第一に、精神と魂とは同一ではない。我々が生きるための働きと、我々が思考するための働きとは別のものだからである。
Divinarum Institutiones 7.12.13
Nam dormientium mens, non anima sopitur; et in furiosis mens extinguitur, anima manet; et ideo non exanimes, sed dementes vocantur. Mens ergo, id est intelligentia, vel augetur, vel minuitur pro aetate.
PL 6, 773A眠っている者において眠りに落ちるのは精神であって魂ではなく、また狂気に陥った者において消え失せるのは精神であって魂は残る。それゆえ彼らは息絶えた者ではなく、正気を失った者と呼ばれるのである。それゆえ精神、すなわち知性は、年齢に応じて増しもすれば減りもする。
Divinarum Institutiones 7.12.14
Anima in statu suo semper est, et ex quo tempore spirandi accipit facultatem, eadem usque ad ultimum durat, donec emissa corporis claustro, ad sedem suam revolet.
PL 6, 773B魂はつねにおのれの状態のうちにあり、息をする能力を受け取ったその時から、肉体という檻から解き放たれておのれの座へと飛び戻るまで、同じ状態を最後まで保ち続ける。
Divinarum Institutiones 7.12.15
Deinde quod anima, quamvis a Deo sit inspirata, tamen quia tenebroso domicilio terrenae carnis inclusa est, scientiam non habet, quae est divinitatis.
PL 6, 773Bさらに、魂は神から吹き込まれたものであるとはいえ、地上の肉という暗い住まいに閉じ込められているがゆえに、神性に属する知識を持たない。
Divinarum Institutiones 7.12.16
Audit igitur ac discit omnia, et sapientiam discendo et audiendo capit; et senectus non minuit sapientiam, sed auget, si tamen juvenilis aetas virtute decursa est.
PL 6, 773Bそれゆえ魂はあらゆることを聞き学ぶのであり、学ぶことと聞くことによって知恵を身につける。そして若い時代が徳をもって過ごされたのであれば、老年は知恵を減らすことなく、むしろ増すのである。
Divinarum Institutiones 7.12.17
Sed si nimia senectus fregerit membra, non est animae vitium, si visus evanuit, si lingua torpuit, si auditus obsurduit, sed corporis. At enim memoria deficit.
PL 6, 774Aしかし過度の老年が四肢を衰えさせたとしても、それは魂の欠陥ではない。視力が失われ、舌がもつれ、聴力が鈍っても、それは肉体の欠陥である。しかし記憶が衰えるではないかと言うだろう。
Divinarum Institutiones 7.12.18
Quid mirum, si labentis domicilii ruina premitur mens, et praeterita obliviscitur, non aliter futura divina, quam si carcerem, quo cohibetur, effugerit? Verum eadem, inquit, dolori et luctui obnoxia est, et ebrietate dementit, unde fragilis et mortalis apparet.
PL 6, 774A崩れゆく住まいの倒壊によって精神が押しつぶされ、過去のことを忘れるとしても、何の不思議があろうか。精神が神的なものとなるのは、自らを閉じ込めている牢獄から脱け出したとき、そのときをおいてほかにないのである。しかし彼曰く、魂は苦痛や悲嘆にも屈するものであり、酩酊によって正気を失うのだから、脆く死すべきものであることが明らかである、と。
Divinarum Institutiones 7.12.19
Idirco igitur virtus et sapientia necessaria est, ut et moeror, qui contrahitur indigna patiendo ac videndo, fortitudine repellatur, et voluptas non modo potandi, sed etiam rerum caeterarum abstinentia superetur.
PL 6, 774Aそれゆえにこそ徳と知恵とが必要なのである。不当な仕打ちを受け、あるいは目にすることによって生じる悲しみを、剛毅によって撥ね退けるためであり、また飲酒だけでなくその他あらゆる事柄への快楽をも、節制によって克服するためである。
Divinarum Institutiones 7.12.20
Nam si careat virtute, si voluptatibus dedita molliatur, morti fiet obnoxia, quoniam et virtus, ut docuimus, immortalitatis est fabricatrix, et voluptas mortis. Mors autem, sicut ostendi, non funditus perimit ac delet, sed aeternis afficit cruciatibus.
PL 6, 774Aもし魂が徳を欠くならば、また快楽に身を委ねて軟弱になるならば、死に服することになる。なぜなら、我々がすでに教えたとおり、徳は不死を作り出すものであり、快楽は死を作り出すものだからである。ところで死とは、すでに示したとおり、根絶やしにして消し去るものではなく、永遠の責め苦を科するものである。
Divinarum Institutiones 7.12.21
Nam interire prorsus anima non potest; quoniam ex Dei spiritu, qui aeternus est, originem cepit. Anima, inquit, etiam morbum corporis sentit, et oblivionem sui patitur, et sicut aegrescit, ita etiam saepe sanatur.
PL 6, 774B魂は決して完全に滅びることはできない。なぜなら魂は永遠なる神の霊から起源を得ているからである。彼曰く、魂は肉体の病をも感じ、自己を忘れることを被り、病むこともあればしばしば癒されることもある、と。
Divinarum Institutiones 7.12.22
Hoc est ergo, cur maxime virtus adhibenda sit, ne ullo corporis dolore frangatur, et oblivionem sui non anima, sed mens patiatur.
PL 6, 774Bそれゆえにこそ、何にもまして徳を用いねばならないのである。肉体のいかなる苦痛によっても打ち砕かれることなく、また自己を忘れることを被らずにすむためであり、そしてそれを被るのは魂ではなく精神なのである。
Divinarum Institutiones 7.12.23
Quae quoniam certa corporis regione consistit, cum eam partem vis aliqua morbi vitiaverit, movetur loco, et quasi conquassata, de sede sua emigrat, reditura scilicet, cum medela et sanitas domicilium suum reformaverit.
PL 6, 775A精神は肉体の一定の部位に宿るものであるから、何らかの病の力がその部位を損なうとき、精神はその場所から動かされ、いわば揺さぶられて自らの座から立ち退く。もっとも、治療と健康とがその住まいを元通りにすれば、そこへ戻ってくるはずである。
Divinarum Institutiones 7.12.24
Nam quia juncta est anima cum corpore, si virtute careat, contagio ejus aegrescit, et imbecillitas de societate fragilitatis redundat ad mentem.
PL 6, 775A魂は肉体と結びついているため、もし徳を欠くならば、その伝染によって病み、脆さという結びつきから来る弱さが精神にまで及んでくる。
Divinarum Institutiones 7.12.25
Cum autem dissociata fuerit a corpore, vigebit ipsa per se, nec ulla jam fragilitatis conditione tentabitur, quia indumentum fragile projecit.
PL 6, 775Aしかし魂が肉体から分かたれたときには、それ自身のみで力強く在り続け、もはや脆さというどのような境遇によっても試みられることはない。脆い衣を脱ぎ捨てたからである。
Divinarum Institutiones 7.12.26
Sicut oculus, inquit, evulsus ac separatus a corpore nihil potest videre: ita et anima separata nihil sentire, quia et ipsa pars est corporis. Falsum hoc, et dissimile est; anima enim non pars corporis, sed in corpore est.
PL 6, 775A彼曰く、目は肉体から引き抜かれ切り離されれば何も見ることができないように、魂もまた分かたれれば何も感じることができない、なぜなら魂自体も肉体の一部だからである、と。これは偽りであり、たとえとしても適切でない。魂は肉体の一部ではなく、肉体のうちにあるものである。
Divinarum Institutiones 7.12.27
Sicut id, quod vase continetur, vasis pars non est, nec ea quae in domo sunt, partes domus esse dicuntur: ita nec anima pars est corporis, quia corpus vel vas animae est, vel receptaculum.
PL 6, 775B器に容れられているものが器の一部ではなく、家の中にあるものが家の部分と言われないのと同じように、魂もまた肉体の一部ではない。なぜなら肉体は魂の器であるか、あるいは容器であるからである。
Divinarum Institutiones 7.12.28
Jam illud argumentum multo magis inane est, quo ait animam, quia non citius emittatur ex corpore, mortalem videri, sed paulatim se ex omnibus membris explicet, a summis pedibus incipiens: tanquam si esset aeterna, uno temporis momento erumperet; quod fit in iis, qui ferro intereunt.
PL 6, 775Bさらに、魂は肉体からより速やかに送り出されることなく、足の先端から始めて全身の肢体から少しずつ自らを解き放っていくのだから死すべきものと見える、という彼のかの議論は、はるかに空虚である——あたかも、もし魂が永遠であるならば時の一瞬のうちに飛び出すはずだ、と言わんばかりである。そしてそれは、刃によって死ぬ者たちには実際に起こることなのである。
Divinarum Institutiones 7.12.29
Quos autem morbus interimit, spiritum diutius exhalant, ut paulatim frigescentibus membris anima effletur.
PL 6, 775Bこれに対して病によって死ぬ者たちは、より長く息を吐き続けるので、肢体が徐々に冷えていくとともに魂も少しずつ吹き出されていく。
Divinarum Institutiones 7.12.30
Quae cum materia sanguinis contineatur, sicut lumen oleo, ea materia febrium calore consumpta, necesse est membrorum summa quaeque frigescere; quoniam venae exiliores in extrema corporis porriguntur, et extremi ac tenuiores rivi deficiente vena fontis arescunt.
PL 6, 775B魂は、灯火が油によって保たれるように血という質料によって保たれているため、その質料が熱病の熱によって消耗されると、肢体の先端部から冷えていくのは必然である。なぜなら細い血管は肉体の末端へと延びており、水源となる血管が涸れるにつれて、末端のより細い流れも涸れていくからである。
Divinarum Institutiones 7.12.31
Nec tamen, quia sensus corporis deficit, animae sensum extingui et occidere putandum est. Non enim anima corpore deficiente, sed corpus anima decedente brutescit, quia sensum omnem trahit secum.
PL 6, 776Aしかし肉体の感覚が衰えるからといって、魂の感覚が消え失せて死ぬのだと考えてはならない。というのも、肉体が衰えるから魂が愚鈍になるのではなく、魂が去ることによって肉体が愚鈍になるのであり、それは魂があらゆる感覚を道連れにして持ち去るからである。
Divinarum Institutiones 7.12.32
Cum autem praesens anima sensum suum tribuat corpori, et vivere id efficiat; fieri non potest, ut non ipsa per se et vivat, et sentiat, quoniam ipsa est et sensus et vita.
PL 6, 776A魂が肉体のうちに在る限り、肉体に自らの感覚を分け与え、それによって肉体を生かしているのだから、魂それ自体が生き、感じているのでなければ、このようなことは起こりえない。なぜなら魂自体が感覚であり生命であるからである。
Divinarum Institutiones 7.12.33
Nam quod ait: Quod si immortalis nostra foret mens, Non tam se moriens dissolvi conquereretur: Sed magis ire foras, vestemque relinquere, ut anguis, Gauderet. Equidem nunquam vidi, qui se quereretur in morte dissolvi.
PL 6, 776A彼が言うところ、 「もし我々が精神が不死であるならば、 死にゆく際にみずから解体されると嘆くのではなく、 むしろ蛇が皮を脱ぐように外へ出て衣を残すことを 喜ぶだろう」と。 しかし私は、死に際して自らが解体されると嘆く者を見たことがない。
Divinarum Institutiones 7.12.34
Sed ille fortasse Epicureum aliquem viderat etiam dum moritur philosophantem, ac de sua dissolutione in extremo spiritu disserentem. Quomodo sciri potest, utrum dissolvi se sentiat, an corpore liberari, cum in exitu lingua mutescat?
PL 6, 776Aおそらく彼は、死の瀬戸際にあってもなお哲学しているエピクロス派の誰かを見たのであろう、自らが解体されることについて最後の息のうちに論じている者を。死の際に舌が物言わなくなるというのに、その者が自らは解体されると感じているのか、それとも肉体から解放されると感じているのか、いったいどうして知ることができようか。
Divinarum Institutiones 7.12.35
Nam dum sentit, et loqui potest, nondum dissolutus est: ubi dissolutus est, jam nec sentire, nec loqui potest; ita queri de dissolutione aut nondum potest, aut jam non potest. At enim priusquam dissolvatur, intelligit se dissolutum iri.
PL 6, 776B感じることができ、語ることができるあいだは、まだ解体されてはいない。解体されてしまえば、もはや感じることも語ることもできない。したがって解体について嘆くことは、まだできないか、もはやできないかのいずれかである。しかし、解体される前に、自分が解体されるであろうことを理解するのだ、と言われるかもしれない。
Divinarum Institutiones 7.12.36
Quid, quod videmus plerosque morientium non dissolvi conquerentes, ut ait, sed exire se, et proficisci, et ambulare testantes; idque aut gestu significant, aut si adhuc possunt, et voce pronuntiant?
PL 6, 776Bさらに言えば、死にゆく者の多くは、彼の言うように解体されると嘆くのではなく、むしろ自分は出て行く、旅立つ、歩み去るのだと証言しているのを、我々は見るではないか。彼らはそれを身振りによって示し、あるいはまだできるならば言葉によっても告げるのである。
Divinarum Institutiones 7.12.37
Unde apparet non dissolutionem fieri, sed separationem, quae declarat animam permanere. Caetera Epicurei dogmatis argumenta Pythagorae repugnant disserenti, migrare animas de corporibus vetustate ac morte confectis, et insinuare se novis ac recens natis, et easdem semper renasci modo in homine, modo in pecude, modo in bestia, modo in volucre, et hac ratione immortales esse, quod saepe variorum ac dissimilium corporum domicilia commutent.
PL 6, 776Bそこから明らかなのは、起こっているのは解体ではなく分離であるということであり、それは魂が存続することを示している。エピクロス派の説のその他の議論は、ピュタゴラスが論じるところと相容れない——彼によれば、魂は老朽と死によって朽ち果てた肉体から移り、新たに生まれたばかりの者たちのうちに入り込み、あるときは人間のうちに、あるときは家畜のうちに、あるときは獣のうちに、あるときは鳥のうちに、つねに同じ魂が生まれ変わり、様々に異なる肉体という住まいをしばしば取り替えることによって不死であるのだ、という。
Divinarum Institutiones 7.12.38
Quae sententia deliri hominis, quoniam ridicula est, et mimo dignior quam schola fuit, ne refelli quidem serio debuit: quod qui facit, videtur vereri ne quis id credat.
PL 6, 777Aこの狂った人物の学説は、滑稽であり、学派というより道化芝居にふさわしいものであるから、真面目に論駁するにも値しなかった。それを行う者は、誰かがそれを信じることを恐れているように見える。
Divinarum Institutiones 7.12.39
Praetereunda sunt igitur nobis ea, quae pro falso contra falsum disserebantur: satis est ea refutasse quae contra verum disputata sunt.
PL 6, 777Aしたがって我々は、偽りに対して偽りをもって論じられたことどもを見過ごすべきである。真理に対して論じられたことどもを論駁すれば、それで十分である。