Divinarum Institutiones 1.22.1
Quid auctor praedictarum vanitatum in Italia apud Romanos fuerit, et quis apud alias gentes.
PL 6, 242A前述の虚妄の創始者が、イタリアのローマ人のもとでは誰であったか、また他の民族のもとでは誰であったか。
Divinarum Institutiones 1.22.2
Harum vanitatum apud Romanos auctor et constitutor Sabinus ille rex fuit, qui maxime animos hominum rudes atque imperitos novis superstitionibus implicavit: quod ut faceret aliqua cum auctoritate, simulavit cum dea Egeria nocturnos se habere congressus.
PL 6, 242Aこれらの虚妄のローマ人における創始者・制定者は、かのサビニ人の王であり、彼は未開で無知な人々の心を新奇な迷信でことのほか絡めとった。彼はこれをいくばくかの権威をもって行うために、女神エゲリアと夜ごと逢瀬を交わしていると偽った。
Divinarum Institutiones 1.22.3
Erat quaedam spelunca peropaca in nemore Aricino, unde rivus perenni fonte manabat; huc, remotis arbitris, se inferre consueverat, ut mentiri posset, monitu deae conjugis ea sacra populo se tradere quae acceptissima diis essent: videlicet astutiam Minois voluit imitari: qui se in antrum Jovis recondebat, et ibi diu moratus, leges tamquam sibi a Jove traditas afferebat, ut homines ad parendum non modo imperio, sed etiam religione constringeret.
PL 6, 243Aアリキアの森には、常に絶えぬ泉から川が流れ出す、深く暗いある洞窟があった。彼は人目を避けてそこに入るのを常とし、妻である女神の教えによって、神々に最も喜ばれる祭儀を民に伝えているのだと偽ることができるようにした。すなわち彼は、ミノスの奸智に倣おうとしたのである。ミノスはユピテルの洞窟に身を隠し、長くそこに留まったのち、あたかもユピテルから授けられたかのような法を持ち帰り、人々を命令によってのみならず宗教によっても服従へと縛りつけたのであった。
Divinarum Institutiones 1.22.4
Nec difficile sane fuit persuadere pastoribus. Itaque pontifices, flamines, salios, augures creavit, deos per familias descripsit. Sic novi populi feroces animos mitigavit, et ad studia pacis a rebus bellicis avocavit.
PL 6, 243A牧人たちを説き伏せるのは、まことにたやすいことであった。こうして彼は大神官、フラーメン、サリイ祭司、鳥占官を任命し、神々を氏族ごとに割り当てた。かくして彼は、新しい民の荒々しい心を和らげ、戦の営みから平和の営みへと向け変えたのである。
Divinarum Institutiones 1.22.5
Sed cum alios falleret, seipsum tamen non fefellit; nam post annos plurimos, Cornelio et Bebio coss., in agro scribae Petilii sub janiculo arcae duae lapideae sunt repertae a fossoribus, quarum in altera corpus Numae fuit, in altera septem latini libri de jure pontificio, item graeci totidem de disciplina sapientiae scripti, quibus religiones, non eas modo, quas ipse instituerat, sed omnes praeterea dissolvit.
PL 6, 243Bしかし彼は他人を欺いたとはいえ、自分自身までは欺かなかった。というのも、それから幾年も経てコルネリウスとベビウスが執政官であった年、書記ペティリウスの畑のヤニクルムの丘のふもとで、掘り手たちによって二つの石の櫃が発見されたからである。その一方にはヌマの遺骸が納められ、もう一方には祭司法に関するラテン語の書七巻と、同じ数のギリシア語で書かれた知恵の教えに関する書とが納められていた。それらの書物によって彼は、自らが定めた宗教だけでなく、その他のあらゆる宗教をも崩してしまったのである。
Divinarum Institutiones 1.22.6
Qua re ad senatum delata, decretum est, ut hi libri abolerentur: ita eos Q. Petilius Praetor urbanus in concione populi concremavit, insipienter id quidem.
PL 6, 244Aこの事が元老院に報告されると、これらの書物を廃棄すべしとの決議がなされた。かくして市法務官クィントゥス・ペティリウスは、民衆の集会でこれを焼き払った――もっとも、それは愚かしいことであった。
Divinarum Institutiones 1.22.7
Quid enim profuit, libros esse combustos? cum hoc ipsum, quod sunt ideo combusti, quia religionibus derogabant, memoriae sit traditum? Nemo ergo tunc in senatu non stultissimus. Potuerunt enim et libri aboleri, et res tamen in memoriam non exire.
PL 6, 244A書物が焼かれたところで、いったい何の益があったろうか。それらが宗教を貶めるがゆえに焼かれたのだ、というまさにその事実が記録に残されているのだから。ゆえに当時の元老院には、この上なく愚かでない者はひとりもいなかった。というのも、書物を廃棄したうえで、なおその出来事を記録に残さずにおくこともできたはずだからである。
Divinarum Institutiones 1.22.8
Ita dum volunt etiam posteris approbare quanta pietate defenderint religiones, auctoritatem religionum ipsarum testando minuerunt.
PL 6, 244Aかくして彼らは、自分たちがいかに敬虔をもって宗教を守ったかを後世にまで示そうとするあまり、証言することによって、宗教そのものの権威を損なってしまったのである。
Divinarum Institutiones 1.22.9
Sed ut Pompilius apud Romanos institutor ineptarum religionum fuit: sic ante Pompilium Faunus in Latio, quin et Saturno avo nefaria sacra constituit, et Picum patrem inter deos honoravit, et sororem suam Fatuam Faunam, eamdemque conjugem consecravit; quam Gabius Bassus Fatuam nominatam tradit, quod mulieribus fata canere consuevisset, ut Faunus viris.
PL 6, 244Aしかし、ポンピリウスがローマ人のもとで愚劣な宗教の創始者であったように、ポンピリウスより前には、ラティウムでファウヌスがそうであった。彼は祖父サトゥルヌスのために不敬な祭儀を定めたばかりか、父ピクスを神々の列に加えて敬い、また自分の妹ファトゥア・ファウナを、これもまた自分の妻として神に列した。ガビウス・バッススの伝えるところでは、彼女がファトゥアと呼ばれたのは、ファウヌスが男たちに運命を語ったように、彼女が女たちに運命を語るのを常としていたからだという。
Divinarum Institutiones 1.22.10
Eamdem Varro scribit tantae pudicitiae fuisse, ut nemo eam, quoad vixerit, praeter virum suum mas viderit, nec nomen ejus audierit. Idcirco illi mulieres in operto sacrificant, et bonam deam nominant.
PL 6, 245Aワロは、彼女がこの上ない貞潔であったので、生きている間、夫のほかどんな男も彼女を見た者はなく、その名を耳にした者もなかったと記している。それゆえ女たちは秘密の場所で彼女に犠牲を捧げ、彼女を「善き女神」と呼ぶのである。
Divinarum Institutiones 1.22.11
Et Sextus Clodius in eo libro, quem graece scripsit, refert Fauni hanc uxorem fuisse, quae quia contra morem decusque regium clam vini ollam ebiberat, et ebria facta erat, virgis myrteis a viro usque ad mortem caesa.
PL 6, 245Aまた、セクストゥス・クロディウスはギリシア語で書いた書物の中で、これがファウヌスの妻であったこと、そして彼女が王家の慣習と品位に反してひそかに酒壺を飲み干し酔ってしまったために、夫によってミルトの枝で死に至るまで打たれたことを伝えている。
Divinarum Institutiones 1.22.12
Postea vero cum eum facti sui poeniteret, et desiderium ejus ferre non posset, divinum illi honorem detulisse; idcirco in sacris ejus obvolutam vini amphoram poni. Reliquit ergo posteris Faunus quoque non parum erroris, quem tamen prudentes quique perspiciunt.
PL 6, 245Aしかしその後、彼は自分の行いを悔い、彼女を恋しく思う気持ちに耐えられなくなり、彼女に神としての栄誉を捧げたのだという。それゆえ彼女の祭儀には、覆いをかけた酒の甕が置かれるのである。かくしてファウヌスもまた、後世に少なからぬ誤りを残したが、それは思慮ある者ならば誰でも見抜くところである。
Divinarum Institutiones 1.22.13
Nam Lucilius eorum stultitiam, qui simulacra deos putant esse, deridet his versibus: Terricolas Lamias Fauni, quas Pompiliique Instituere Numae, tremit has; hic omnia ponit.
PL 6, 246Aルキリウスは、彫像を神だと思い込む者たちの愚かさを、次のような詩句で嘲っている。「大地に住まうラミアという、ファウヌスやヌマ・ポンピリウスが作り出した怪物どもを、この者は恐れている。この者はいっさいをそれらに懸けているのだ。」
Divinarum Institutiones 1.22.14
Ut pueri infantes credunt signa omnia ahena Vivere, et esse homines: sic isti omnia ficta Vera putant; credunt signis cor inesse in ahenis. Pergula pictorum; veri nihil: omnia ficta Poeta quidem stultos homines infantibus comparavit.
PL 6, 246A「幼子たちが青銅の像はすべて生きていて人間であると信じ込むように、この者たちも作り事をすべて真実だと思い込み、青銅の像に心があると信じている。絵師の掛け小屋よ――そこには真実など何もなく、すべては作り事である。」詩人はこうして、愚かな者たちを幼子になぞらえたのである。
Divinarum Institutiones 1.22.15
At ego multo imprudentiores esse dico. Illi enim simulacra homines putant esse, hi deos. Illos aetas facit putare quod non est, hos stultitia. Illi utique brevi desinunt falli, horum vanitas et durat, et semper crescit.
PL 6, 247Aだが私は、この者たちのほうがはるかに思慮を欠いていると言おう。なぜなら、幼子たちは彫像を人間だと思い込むのに対し、この者たちは神だと思い込むからである。幼子たちが実在しないものを実在すると思い込むのは幼さゆえであるが、この者たちがそう思い込むのは愚かさゆえである。しかも幼子たちの思い違いはほどなく終わるが、この者たちの空しい思い込みは続き、絶えず増していくのである。
Divinarum Institutiones 1.22.16
Sacra Liberi Patris primus Orpheus induxit in Graeciam, primusque celebravit in monte Boeotiae Thebis, ubi Liber natus est, proximo, qui cum frequenter citharae cantu personaret, Citeron appellatus est.
PL 6, 247Aリベル・パテルの祭儀を最初にギリシアへ持ち込んだのはオルペウスであり、彼はまた、リベルが生まれたボイオティアのテーバイに近い山で最初にこれを祝った。その山は、竪琴の調べがしばしば響き渡ったことから、キタイロンと呼ばれるようになった。
Divinarum Institutiones 1.22.17
Ea sacra etiamnunc Orphica nominantur, in quibus ipse postea dilaceratus, et carptus est, et fuit per eadem fere tempora, quibus Faunus.
PL 6, 247Aその祭儀は今なお「オルペウスの祭儀」と呼ばれているが、彼自身は後にその祭儀の中でずたずたに引き裂かれ、八つ裂きにされたのであり、ほぼファウヌスと同じ時代の人であった。
Divinarum Institutiones 1.22.18
Sed quis aetate praecesserit, dubitari potest: siquidem per eosdem annos Latinus Priamusque regnaverunt; item patres eorum Faunus et Laomedon, quo regnante, Orpheus cum Argonautis ad Iliensium littus accessit.
PL 6, 247Aしかし、どちらが年代的に先んじていたかは疑いうる。というのも、ラティヌスとプリアモスは同じ年代に王位にあり、その父であるファウヌスとラオメドンもまた同様であって、ラオメドンの治世に、オルペウスはアルゴナウタイとともにイリオンの浜へ到着したからである。
Divinarum Institutiones 1.22.19
Procedamus igitur ulterius, et quaeramus, quis omnino colendorum deorum primus auctor extiterit. Didymus in libris ἐξηγήσεος Πινδαρικῆς ait, Melissea Cretensium regem primum diis sacrificasse, ac ritus novos sacrorumque pompas introduxisse.
PL 6, 247Bでは次に進んで、そもそも神々を崇拝することを初めて創始した者は誰であったかを尋ねよう。ディデュモスは『ピンダロス釈義』の中で、クレタ人の王メリッセウスが最初に神々に生贄を捧げ、新たな儀礼と祭儀の行列を導入したと述べている。
Divinarum Institutiones 1.22.20
Hujus duas fuisse filias, Amalthaeam et Melissam, quae Jovem puerum caprino lacte ac melle nutrierunt. Unde poetica illa fabula originem sumpsit, advolasse apes, atque os pueri melle complesse.
PL 6, 248A彼には二人の娘、アマルテイアとメリッサがおり、彼女たちは幼いユピテルを山羊の乳と蜂蜜で育てた。ここから、蜜蜂が飛んできてこの幼子の口を蜜で満たしたという、あの詩的な作り話が生まれたのである。
Divinarum Institutiones 1.22.21
Melissam vero a patre primam sacerdotem Matri magnae constitutam, unde adhuc ejusdem Matris antistites Melissae nuncupantur.
PL 6, 248Aメリッサは父によって大いなる母神の最初の祭司として立てられ、それゆえ今もなおこの母神に仕える祭司たちは「メリッサ」と呼ばれている。
Divinarum Institutiones 1.22.22
Historia vero sacra testatur ipsum Jovem, postquam rerum potitus est, in tantam insolentiam venisse, ut ipse sibi fana multis in locis constitueret.
PL 6, 248Aしかし『聖史』〔Historia sacra は一般名詞「聖なる歴史」とも読める。エウヘメロスの書名と取った〕は、ユピテル自身が権力を手中に収めた後、はなはだしい傲慢に陥り、みずから多くの土地に自分のための神殿を建てるに至ったことを証言している。
Divinarum Institutiones 1.22.23
Nam cum terras circuiret, ut in quamcumque regionem venerat, reges principesve populorum hospitio sibi et amicitia copulabat, et cum a quoque digrederetur, jubebat sibi fanum creari hospitis sui nomine, quasi ita posset amicitiae et foederis memoria conservari.
PL 6, 248Aというのも、彼が諸国を巡っていたとき、赴いたどの地方でも、その地の王や首長たちを客礼と友誼によって自分に結びつけ、それぞれのもとを去るにあたっては、あたかもそうすれば友誼と条約の記憶を保つことができるかのように、その客人の名を冠した神殿を自分のために建てさせたからである。
Divinarum Institutiones 1.22.24
Sic constituta sunt templa Jovi Atabyrio, Jovi Labrandio. Atabyrius enim et Labrandius hospites ejus, atque adjutores in bello fuerunt. Item Jovi Laprio, Jovi Molioni, Jovi Casio, et quae sunt in eumdem modum.
PL 6, 248Bこうして「アタビュリオスのユピテル」「ラブランディオスのユピテル」の神殿が建てられたのである。アタビュリオスとラブランディオスは、彼の客人であり、また戦における助力者でもあったからである。同様に「ラプリオスのユピテル」「モリオンのユピテル」「カシオスのユピテル」など、これと同じ類のものがある。
Divinarum Institutiones 1.22.25
Quod ille astutissime excogitavit, ut et sibi honorem divinum, et hospitibus suis perpetuum nomen acquireret cum religione conjunctum. Gaudebant ergo illi, et hinc imperio ejus libenter obsequebantur, et nominis sui gratia ritus annuos et festa celebrabant.
PL 6, 249Aこれを彼は、自分には神としての栄誉を、客人たちには宗教と結びついた不朽の名声を得させようと、この上なく狡猾に考え出したのであった。それゆえ彼らは喜び、これによって彼の命令に喜んで従い、自分の名のために毎年の祭儀と祝祭を執り行ったのである。
Divinarum Institutiones 1.22.26
Simile quiddam in Sicilia fecit Aeneas (Vid. Aeneid., V), cum conditae urbi Acestae hospitis nomen imposuit, ut eam postmodum laetus ac libens Acestes diligeret, augeret, ornaret.
PL 6, 249Aこれと似たことを、シケリアでアエネアスも行った(『アエネイス』第五巻を見よ)。彼は建設した都市に客人アケステスの名を冠し、その後アケステスが喜んで進んでこの都市を愛し、これを発展させ、飾り立てるようにしたのである。
Divinarum Institutiones 1.22.27
Hoc modo religionem cultus sui per orbem terrae Jupiter seminavit, et exemplum caeteris ad imitandum dedit.
PL 6, 249Aこのようにしてユピテルは、自分を崇拝する宗教を全世界にまき散らし、他の者たちが見習うべき先例を与えたのである。
Divinarum Institutiones 1.22.28
Sive igitur a Melisseo, sicut Didymus tradidit, colendorum deorum ritus effluxit; sive ab ipso quoque Jove, ut Euhemerus; de tempore tamen constat quando dii coli coeperint. Melisseus quidem multum antecessit aetate, quippe qui educaverit Jovem nepotem.
PL 6, 249Aそれゆえ、ディデュモスが伝えるようにメリッセウスから神々を崇拝する慣行が生じたにせよ、あるいはエウヘメロスが言うようにユピテル自身からそれが生じたにせよ、神々が崇拝され始めた時期については確かなことがわかる。メリッセウスは年代においてはるかに先んじていたことは確かである。というのも、彼こそが孫であるユピテルを養育したからである。
Divinarum Institutiones 1.22.29
Et idcirco fieri potest, vel ut ante, vel adhuc puero Jove deos colere instituerit, id est alumni sui matrem; et aviam Tellurem, quae fuit Urani conjux, et patrem Saturnum: et ipse hoc exemplo atque instituto Jovem ad tantam superbiam provexerit, ut postea sibi divinos honores auderet assumere.
PL 6, 250Aそれゆえ、ユピテルがまだ幼子であった時、あるいはそれ以前に、彼が神々――すなわち自分の養い子の母、そしてウラヌスの妻であった祖母テルス、さらに父サトゥルヌス――を崇拝するよう定めた、ということもありうる。そして彼自身が、この先例と慣行によってユピテルをこれほどの傲慢へと導いたので、ユピテルは後に自ら神としての栄誉を僭称するまでになったのである。