Divinarum Institutiones 3.1.1
Veritatis collatio cum eloquentia; cur eam non sunt assecuti philosophi: de stylo simplici Scripturarum.
PL 6, 346B真理と雄弁との対比。なぜ哲学者たちはそれ(真理)を得られなかったのか。聖典の素朴な文体について。
Divinarum Institutiones 3.1.2
Vellem mihi, quando veritas in obscuro latere adhuc existimatur, vel errore atque imperitia vulgi, variis et ineptis superstitionibus servientis, vel philosophis pravitate ingeniorum turbantibus eam potius quam illustrantibus, etsi non qualis in Marco Tullio fuit, quia praecipua et admirabilis fuit, aliquam tamen proximam eloquentiae contingere facultatem; ut quantum veritas vi sua propria valet, tantum ingenii quoque viribus nixa, exereret se aliquando, et discussis convictisque tam publicis, quam eorum, qui sapientes putantur erroribus, humano generi clarissimum lumen inferret.
PL 6, 346B真理はいまなお、あるいは種々の愚かな迷信に仕える民衆の誤りと無知によって、あるいは才知の歪みによって真理を明らかにするよりもむしろ掻き乱す哲学者たちによって、不明の中に潜んでいると考えられているのであるが、私としては、たとえマルクス・トゥッリウス(キケロ)にあったほどの――彼のそれは卓越し驚嘆すべきものであったから――雄弁ではないにせよ、それに近い何らかの力量を身に得たいと願う。それは、真理がおのれ自身の力によって持つだけの効力を、才知の力にも支えられて時に発揮し、民衆の誤りと、賢者と目される者たちの誤りとを共に論じ尽くし論破した上で、人類にこの上なく明るい光をもたらすためである。
Divinarum Institutiones 3.1.3
Quod quidem duabus ex causis fieri vellem: vel quod magis possent credere homines ornatae veritati, qui etiam mendacio credunt, capti orationis ornatu, lenocinioque verborum; vel certe, ut ipsi philosophi suis armis potissimum, quibus placere sibi et confidere solent, opprimerentur a nobis.
PL 6, 348C私がこれを望むのは、二つの理由による。一つは、偽りにさえ、言葉の飾りと巧言の魅惑に囚われて信を置く人間たちが、飾られた真理であればなおのこと信じやすくなるであろうから。今ひとつは、哲学者たち自身が、常日頃みずから得意とし頼みとしているまさにその武器によって、我々の手で打ち負かされることになるであろうから、というものである。
Divinarum Institutiones 3.1.4
Sed quoniam Deus hanc voluit rei esse naturam, ut simplex et nuda veritas esset luculentior, quia satis ornata per se est, ideoque ornamentis extrinsecus additis fucata corrumpitur, mendacium vero specie placeret aliena, quia per se corruptum vanescit ac diffluit, nisi ornatu aliunde quaesito circumlitum fuerit ac politum: aequo animo fero, ingenium mihi mediocre fuisse concessum.
PL 6, 348Dしかし神は事の本性をこのように定めたもうた。すなわち、単純で飾らぬ真理はそれ自体ですでに十分に輝いているがゆえに、かえって一層明るいものであり、それゆえ外から加えられた飾りをまとえば、彩色によってかえって損なわれるのに対して、偽りはそれ自体腐敗し崩れ消えてゆくものであるがゆえに、よそから求めた飾りで塗り磨かれるのでない限り、借り物の見かけによってしか人を喜ばせない、と。それゆえ私は、自分に凡庸な才知しか許されなかったことを、平静な心で受け入れる。
Divinarum Institutiones 3.1.5
Verum ego non eloquentiae, sed veritatis fiducia suscepi hoc opus, fortasse majus quam ut possit meis viribus sustineri: quod tamen, etiamsi ego defecerim, Deo (cujus est hoc munus) adjuvante, veritas ipsa complebit.
PL 6, 349Aしかし私は、雄弁への自信によってではなく、真理への信頼によってこの仕事を引き受けたのであり、それはおそらく私の力で支えうる限度を超えたものであろう。だが、たとえ私が力及ばずとも、この務めを司りたもう神の助けによって、真理みずからがそれを成し遂げるであろう。
Divinarum Institutiones 3.1.6
Etenim cum sciam maximos quoque oratores a causidicis mediocribus saepe victos, quod tanta est potentia veritatis, ut seipsam, quamvis in rebus exiguis, sua claritate defendat: cur hanc ego in maxima causa, ab ingeniosis quidem illis ac disertis viris, sed tamen falsa dicentibus, oppressum iri putem? ac non illa, si minus oratione nostra, quae de tenui fonte admodum exilis emanat, lumine tamen suo clara et illustris appareat?
PL 6, 349A実に私は、最も偉大な弁論家たちでさえ凡庸な弁護士にしばしば敗れることを知っている。真理の力はそれほどに大きく、たとえ些細な事柄においてもおのれ自身の明晰さによっておのれを守るものだからである。それならば、この最大の争いにおいて、真理が、才知に富み雄弁ではあってもしょせん偽りを語るにすぎぬ人々によって打ち負かされるであろうと、私がなぜ思わねばならぬのか。たとえ我々の言葉が、いかにもか細い泉から湧き出るとぼしいものであるとしても、真理そのものはその光によっておのずと明らかに、輝かしく現れるのではないか。
Divinarum Institutiones 3.1.7
Nec si philosophi doctrina litterarum mirabiles extiterunt, ego etiam illis scientiam veri cognitionemque concesserim, quam nemo cogitando, aut disputando assequi potest.
PL 6, 349Bまた、たとえ哲学者たちが文学の学識において驚嘆すべき者であったとしても、だからといって私は彼らに、真理の知識と認識までも認めるつもりはない。それは、誰であれ思索によっても論争によっても到達しえぬものだからである。
Divinarum Institutiones 3.1.8
Ne que ego nunc reprehendo eorum studium, qui veritatem scire voluerunt, quia naturam hominis Deus veri adipiscendi cupientissimam fecit: sed id arguo, id revinco, quod honestam illorum et optimam voluntatem non sit secutus effectus; quia neque quid esset verum ipsum sciebant, neque quomodo, aut ubi, aut qua mente quaerendum.
PL 6, 349Bかといって私は今、真理を知ろうと望んだ者たちのその熱意そのものを非難しているのではない。神は人間の本性を、真理を得たいと切に望むものとしてお造りになったからである。私が咎め、論駁するのは、彼らのその立派で最善の意志に、成果が伴わなかったという点である。すなわち彼らは、真理そのものが何であるかも、それをどのように、どこで、どのような心構えで求めるべきかも、知らなかったのである。
Divinarum Institutiones 3.1.9
Ita dum succurrere humanis erroribus cupiunt, ipsi se in plagas, et errores maximos induxerunt. Ad hoc igitur me opus coarguendi philosophiam, susceptae materiae ordo ipse deduxit.
PL 6, 350Aかくして彼らは、人間の誤りを救おうと望みながら、みずから罠と重大な誤りの中へ陥ってしまったのである。それゆえ、哲学を論駁するこの仕事へと私を導いたのは、取り上げた主題そのものの順序にほかならない。
Divinarum Institutiones 3.1.10
Nam cum error omnis, aut ex religione falsa oriatur, aut ex sapientia, in eo convincendo necesse est utrumque subvertere.
PL 6, 350Aというのも、あらゆる誤りは偽りの宗教から生じるか、あるいは知恵から生じるかのいずれかであり、これを論破するには両者をともに覆さねばならないからである。
Divinarum Institutiones 3.1.11
Cum enim sit nobis divinis litteris traditum, cogitationes philosophorum stultas esse, id ipsum re et argumentis docendum est: ne quis honesto sapientiae nomine inductus, aut inanis eloquentiae splendore deceptus, humanis malit quam divinis credere; quae quidem tradita sunt breviter ac nude.
PL 6, 350Aというのも、我々には神の文書によって、哲学者たちの考えが愚かなものであることが伝えられているのだが、そのこと自体を事実と論証とによって示さねばならないからである。それは、誰であれ知恵という立派な名に惹かれ、あるいは空しい雄弁の輝きに欺かれて、神のものよりも人間のものを信ずることを選ばぬためである。もっとも、神の教えは簡潔に、飾りなく伝えられている。
Divinarum Institutiones 3.1.12
Nec enim decebat aliter, ut cum Deus ad hominem loqueretur, argumentis assereret suas voces, tanquam fides ei non haberetur: sed, ut oportuit, est locutus, quasi rerum omnium maximus judex, cujus est non argumentari, sed pronuntiare. Verum ipse, ut Deus.
PL 6, 350B神が人間に語りたもうときに、あたかもご自身が信用されていないかのように、論証によって御言葉を裏づけるということは、ふさわしいことではなかったであろう。むしろ、しかるべきごとくに、神は万物の最も偉大な審判者として語りたもうたのであり、その者の務めは論証することではなく、宣告することにある。しかし神ご自身は、神として語りたもうたのである。
Divinarum Institutiones 3.1.13
Nos autem, cum ad res singulas testimonia divinae vocis habeamus, profecto monstrabimus, quanto certioribus argumentis possint vera defendi, cum etiam falso sic defendantur, ut vera soleant videri.
PL 6, 350Bしかし我々は、個々の事柄について神の御声の証言を持っているのであるから、偽りでさえ、あたかも真実であるかのように見えるほどにみごとに弁護されうるとすれば、真実はそれよりもいかに確かな論証によって弁護されうるかを、必ずや示すであろう。
Divinarum Institutiones 3.1.14
Quare non est, quod philosophis tantum honoris habeamus, aut eorum eloquentiam pertimescamus. Loqui enim bene potuerunt, ut homines eruditi, vere autem loqui, nullo modo, quia veritatem non didicerant ab eo, qui ejus potens esset.
PL 6, 351Aそれゆえ、我々が哲学者たちにそれほどの敬意を払うべき理由も、彼らの雄弁を恐れるべき理由もない。彼らは学識ある人間として巧みに語ることはできたが、真実を語ることは決してできなかった。真理を、それを掌る方から学んではいなかったからである。
Divinarum Institutiones 3.1.15
Nec sane magnum aliquid efficiemus, quod illos ignorantiae redarguemus, quam ipsi saepissime confitentur in eo solo, quoniam his non creditur, in quo solo credi debuit; conabor ostendere, nunquam illos tam veridicos fuisse, quam cum sententiam de sua ignoratione dixerunt.
PL 6, 351Aまた、彼らを無知のかどで論難したところで、さして大したことを成し遂げるわけではない。無知であることは彼ら自身がきわめてしばしば告白しているからである。ただ一点――彼らが唯一信じられて然るべきその点において、かえって信じてもらえずにいる、そのただ一点についてのみ――彼らが自分の無知について判定を下した時にこそ、誰よりも真実を語っていたのだということを、私は示そうと努めよう。