Divinarum Institutiones 3.15.1
Senecae error in philosophia: et quomodo philosophorum oratio cum eorum vita pugnet. Eodem ductus errore Seneca (quis enim veram viam teneret, errante Cicerone? « Philosophia, inquit, nihil aliud est quam recta ratio vivendi, vel honeste vivendi scientia, vel ars rectae vitae agendae.
PL 6, 390Bセネカの哲学における誤り、そして哲学者たちの言葉が彼らの生き方といかに矛盾するかということ。キケロが誤っている以上、いったい誰が正しい道を保持できようか——同じ誤りに導かれて、セネカもまたこう言っている。「哲学とは、正しく生きるための理法にほかならず、あるいは誠実に生きるための知識、あるいは正しい生き方を行うための技術である。
Divinarum Institutiones 3.15.2
Non errabimus, si dixerimus philosophiam esse legem bene honesteque vivendi. Et qui dixerit illam regulam vitae, suum illi reddidit. » Hic plane non respexit ad commune philosophiae nomen, quae cum sit in plures sectas disciplinasque diffusa, nihilque habeat certi, nihil denique, de quo universi una mente ac voce consentiant, quid potest esse tam falsum, quam regulam vitae philosophiam nominari, in qua diversitas praeceptorum rectum iter impediat, et turbet? aut legem bene vivendi, cujus capita longe dissonant? aut scientiam vitae agendae, in qua nihil aliud efficitur, contraria saepe dicendo, quam ut nemo quidquam sciat?
PL 6, 391A「哲学とは善くかつ誠実に生きるための法である、と言っても我々は誤らないであろう。そして、それを生の規範と呼ぶ者は、それにふさわしい名を与えたことになる。」ここで彼は、哲学という共通の名に明らかに目を向けていない。哲学は多くの学派や教説へと分かれ広がっており、確かなものを何一つ持たず、ついには、全員が一致した心と声で同意するようなものを何一つ持たないのだから、生の規範だと哲学を呼ぶことほど誤ったことがあろうか——そこでは教えの多様性が正しい道を妨げ、かき乱すというのに。あるいは、善く生きるための法と呼ぶことほど誤ったことがあろうか——その要点は互いに大きくかけ離れているというのに。あるいは、生き方を実践する知識と呼ぶことほど誤ったことがあろうか——そこでは相反することをしばしば述べることによって、結局誰も何も知らないという結果しか生まれないというのに。
Divinarum Institutiones 3.15.3
Quaero enim, utrumne academiam philosophiam putet esse, an non? Negaturum non arbitror: quod si est, nihil ergo illorum cadit in philosophiam, quae omnia reddit incerta, legem abrogat, artem nullam putat, rationem subvertit, regulam depravat, scientiam funditus tollit.
PL 6, 391Aというのも、私は問いたいのである。彼はアカデメイア派を哲学だと考えているのか、それとも考えていないのか。否とは言わないだろうと私は思う。もしそうであるなら、彼の言う定義のどれ一つとして哲学には当てはまらないことになる——アカデメイア派はあらゆるものを不確かなものとし、法を廃し、いかなる技術も認めず、理法を覆し、規範を歪め、知識を根底から取り除いてしまうのだから。
Divinarum Institutiones 3.15.4
Falsa igitur illa omnia, quia in rem semper incertam et adhuc nihil explicantem cadere non possunt. Nulla itaque ratio, vel scientia, vel lex bene vivendi, nisi in hac unica, et vera, et coelesti sapientia constituta est, quae philosophis fuerat ignota.
PL 6, 391Bしたがって、それらの定義はすべて誤りである。なぜなら、それらは常に不確かで、いまだ何一つ説き明かさない事柄には当てはまり得ないからである。それゆえ、善く生きるための理法も、知識も、法も、この唯一にして真なる天上の知恵のうちにしか成り立たない。そしてこの知恵は、哲学者たちには知られていなかったのである。
Divinarum Institutiones 3.15.5
Nam illa terrena, quoniam falsa est, fit varia, et multiplex, sibique tota contraria est. Et sicut unus est hujus mundi constitutor et rector Deus, una veritas: ita unam esse ac simplicem sapientiam necesse est, quia quidquid est verum, ac bonum, id perfectum esse non potest, nisi fuerit sin gulare.
PL 6, 391Bなぜなら、地上のかの知恵は、偽りであるがゆえに、多様で複雑なものとなり、その全体が互いに矛盾するからである。そして、この世界の創造者にして統治者たる神が唯一であり、真理が一つであるのと同じように、知恵もまた一つで単純なものでなければならない。なぜなら、真であり善であるものは何であれ、単一のものでなければ完全なものではあり得ないからである。
Divinarum Institutiones 3.15.6
Quod si philosophia vitam posset instruere, nulli alii nisi philosophi essent boni, et qui eam non didicissent, essent omnes semper mali.
PL 6, 392Aもし哲学が生を整えることができるのならば、哲学者以外の誰も善い者ではなく、それを学ばなかった者はみな常に悪い者であるはずである。
Divinarum Institutiones 3.15.7
Cum vero innumerabiles existant, et semper exstiterint, qui sint, aut fuerint sine ulla doctrina boni, ex philosophis autem perraro fuerit, qui aliquid in vita fecerit laude dignum, quis est tandem, qui non videat, eos homines virtutis, qua ipsi egent, non esse doctores?
PL 6, 392Aしかし実際には、何の教えもなしに善い者である、あるいはあった者が数え切れぬほど存在し、常に存在してきたのに対し、哲学者のうちで生涯において称賛に値する何事かをなした者はごく稀にしかいなかった。それならば、彼らが、自分自身に欠けている徳の教師ではないことを、誰が見て取らずにいられようか。
Divinarum Institutiones 3.15.8
Nam si quis in mores eorum diligenter inquirat, inveniet iracundos, cupidos, libidinosos, arrogantes, protervos, et sub obtentu sapientiae sua vitia celantes, domi facientes ea quae in scholis arguissent. Fortasse mentior accusandi gratia.
PL 6, 392A実際、彼らの品行を注意深く調べる者があれば、怒りっぽく、貪欲で、好色で、傲慢で、厚かましい者たちを見出すであろう。彼らは知恵という見せかけの下に自らの悪徳を隠し、学校で非難していたはずのことを家では行っているのである。もしかすると、私は非難したいがために偽りを述べているのかもしれない。
Divinarum Institutiones 3.15.9
Nonne id ipsum Tullius et fatetur, et queritur? « Quotus quisque, inquit, philosophorum invenitur, qui sit ita moratus, ita animo et vita constitutus, ut ratio postulat? qui disciplinam veram, non ostentationem scientiae, sed legem vitae putet? qui obtemperet ipse sibi, et decretis pareat suis?
PL 6, 392Aまさにそのことを、キケロ自身も認め、また嘆いているではないか。彼曰く、「哲学者のうち、理法が求めるとおりに品行を保ち、心も生き方もそのように定めている者が、いったい何人見出されるだろうか。真の教えを、知識のひけらかしとしてではなく、生の法と見なす者が。自分自身に従い、自らの定めに服する者が、いったい何人いるだろうか。
Divinarum Institutiones 3.15.10
Videre licet alios tanta levitate et jactatione, ut his fuerit non didicisse melius: alios pecuniae cupidos, alios gloriae; multos libidinum servos, ut cum eorum vita mirabiliter pugnet oratio. » Nepos quoque Cornelius ad eumdem Ciceronem ita scribit: « Tantum abest, ut ego magistram esse putem vitae philosophiam, beataeque vitae perfectricem, ut nullis magis existimem opus esse magistris vivendi, quam plerisque, qui in ea disputanda versantur.
PL 6, 392Bある者たちはこれほどの軽薄さと虚栄をもっているため、彼らにとっては学ばなかったほうがましであったと見て取れる。またある者たちは金銭を貪り、ある者たちは名声を貪り、多くの者たちは欲望の奴隷であって、彼らの生き方は彼らの言葉と驚くほど矛盾している。」コルネリウス・ネポスもまた、同じキケロにこう書き送っている。「私が哲学を生の教師、幸福な生を完成させるものと考えるなど、到底あり得ぬことである。それどころか、生き方の教師を誰よりも必要としているのは、哲学を論じることに携わっている者たちの大半にほかならない、と私は考えている。
Divinarum Institutiones 3.15.11
Video enim magnam partem eorum, qui in schola de pudore et continentia praecipiant argutissime, eosdem in omnium libidinum cupiditatibus vivere.
PL 6, 392Cというのも、学校で恥じらいと節制についてこの上なく巧みに教えている者たちの多くが、あらゆる欲望への欲求のうちに生きているのを私は目にしているからである。
Divinarum Institutiones 3.15.12
Item Seneca in Exhortationibus: « Plerique, inquit, philosophorum tales sunt, diserti in convitium suum, quos si audias in avaritiam, in libidinem, in ambitionem perorantes, indicium sui professos putes, adeo redundant ad ipsos maledicta in publicum missa; quos non aliter intueri decet, quam medicos, quorum tituli remedia habent, pyxides venena.
PL 6, 393A同様にセネカも『勧奨』の中でこう言っている。「哲学者の大半はこのようなものである。彼らは自分自身への非難において雄弁であり、貪欲、好色、野心を攻撃する彼らの演説を聞けば、彼ら自身の告白を述べているのだと思うほどである。世間に向けて放たれた非難の言葉が、これほどまでにそのまま彼ら自身に跳ね返ってくるのだ。彼らを見るには、表示には薬効を掲げながら、箱の中には毒を入れている医者たちと見るのと同じようにするのがふさわしい。
Divinarum Institutiones 3.15.13
Quosdam vero nec pudor vitiorum tenet: sed patrocinia turpitudini suae fingunt, ut etiam honeste peccare videantur.
PL 6, 393Aだが、ある者たちは悪徳への恥じらいすら持たず、むしろ自らの恥ずべき行いに弁護の口実をこしらえ、あたかも立派に罪を犯しているかのように見せかけるのである。
Divinarum Institutiones 3.15.14
Faciet sapiens, inquit idem Seneca, etiam quae non probabit, ut etiam ad majora transitum inveniat: nec relinquet bonos mores, sed tempori aptabit; et quibus alii utuntur in gloriam, aut voluptatem, utetur agendae rei causa. » Deinde paulo post: « Omnia quae luxuriosi faciunt, quaeque imperiti, faciet et sapiens, sed non eodem modo, eodemque proposito.
PL 6, 393A同じセネカはこうも言う。「賢者は、より大きなことへの道を見出すために、自らが是認しないことをも行うであろう。良き習わしを捨てはしないが、時勢に合わせるであろう。そして、他の者たちが栄光あるいは快楽のために用いるものを、賢者は事を成し遂げるために用いるであろう。」それから少し後にこう続ける。「放縦な者たちがすること、無知な者たちがすることは何であれ、賢者もまた行うであろう。しかし同じ仕方で、同じ目的のためにではない。
Divinarum Institutiones 3.15.15
Atqui nihil interest quo animo facias, quod fecisse vitiosum est: quia facta cernuntur, animus non videtur. » Aristippo Cyrenaicorum magistro cum Laide nobili scorto fuit consuetudo, quod flagitium gravis ille philosophiae doctor sic defendebat, ut diceret, multum inter se et caeteros Laidis amatores interesse, quod ipse haberet Laidem, alii vero a Laide haberentur.
PL 6, 393Bしかし、行うこと自体が悪徳であるものを、どのような心づもりで行うかは何の違いももたらさない。なぜなら、行いは見えても、心は見えないからである。」キュレネ派の教師アリスティッポスは、名高い遊女ライスと関係を持っていたが、その重々しい哲学の教師は、この破廉恥な行為をこう弁護した。すなわち、自分と他のライスの愛人たちとの間には大きな違いがある、自分はライスを所有しているが、他の者たちはライスに所有されているのだ、と。
Divinarum Institutiones 3.15.16
O praeclara et imitanda bonis sapientia! Huic vero liberos in disciplinam dares, ut discerent habere meretricem? Aliquid inter se ac perditos interesse dicebat; scilicet quod illi bona sua perderent, ipse gratis luxuriaretur.
PL 6, 394Aああ、なんと輝かしく、善き人々の見習うべき知恵であろうか。だが、いったい誰が、遊女を持つことを学ばせるために、この者の教えに子を委ねるだろうか。彼は自分と身を持ち崩した者たちとの間には何か違いがあると言っていた——つまり、彼らは自分の財産を失うが、自分はただで放蕩にふけっているのだ、というわけである。
Divinarum Institutiones 3.15.17
In quo plane sapientior meretrix fuit, quae philosophum habuit pro lenone, ut ad se omnis juventus, doctoris exemplo et auctoritate corrupta, sine ullo pudore concurreret.
PL 6, 394Aこの点では、むしろ遊女のほうが明らかに賢明であった。彼女は哲学者を女衒として利用し、その教師の手本と権威によって堕落した若者たちが、何の恥じらいもなく皆こぞって自分のもとに群がるようにしたのである。
Divinarum Institutiones 3.15.18
Quid ergo interfuit, quo animo philosophus ad meretricem famosissimam commearet, cum eum populus et rivales sui viderent omnibus perditis nequiorem?
PL 6, 394Aそれゆえ、この哲学者がどのような心づもりでかの悪名高い遊女のもとへ通っていたかに、いったい何の違いがあったというのか。民衆も彼の恋敵たちも、彼をあらゆる身を持ち崩した者たちの中でもっとも劣った者だと見ていたというのに。
Divinarum Institutiones 3.15.19
Nec satis fuit ita vivere: sed docere etiam libidines coepit, ac mores suos de lupanari ad scholam transtulit, disserens voluptatem corporis esse summum bonum. Quae doctrina execrabilis et pudenda, non in corde philosophi, sed in sinu meretricis est nata.
PL 6, 394Aこのように生きるだけでは足りず、彼は欲望をも教え始め、自らの生き方を娼館から学校へと持ち込み、肉体の快楽こそが最高善であると論じた。この忌まわしく恥ずべき教えは、哲学者の心のうちにではなく、遊女の懐のうちに生まれたものである。
Divinarum Institutiones 3.15.20
Nam quid ego de Cynicis loquar? quibus in propatulo coire cum conjugibus mos fuit. Quid mirum, si a canibus, quorum vitam imitantur, etiam vocabulum nomenque traxerunt?
PL 6, 394Bキュニコス派についてはいったい何を語ろうか。彼らには公然と妻と交わる習わしがあった。彼らがその生き方を模倣する犬から、呼び名までも受け継いだとしても、何の不思議があろうか。
Divinarum Institutiones 3.15.21
Nullum igitur in hac disciplina magisterium virtutis est, cum etiam illi, qui honestiora praecipiunt, aut non faciant ipsi quae suadent, aut si faciunt (quod raro accidit) non disciplina eos ad rectum, sed natura perducat, quae saepius etiam indoctos impellit ad laudem.
PL 6, 394Bしたがって、この教説のうちには徳を教える務めなど何一つ存在しない。より誠実なことを説く者たちでさえ、自ら勧めることを行わないか、あるいは行ったとしても(それは稀にしか起こらないが)、それは教説によってではなく、生まれつきの性質によって正しい道へと導かれているにすぎない。そしてその性質は、学ばぬ者をもしばしば称賛に値する行いへと駆り立てるものなのである。