ラクタンティウスc. 240–c. 320

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 6 › Divinarum Institutiones

Liber II, Caput I 第II巻 第I章

Lactantius · Divinarum Institutiones · PL 6, 252A · 23 sectiones

Divinarum Institutiones 2.1.1

1

Quod rationis oblivio faciat homines ignorantes veri Dei, qui colitur in adversis, et in prosperis contemnitur.

PL 6, 252A

理性を忘れることが人間を真の神について無知にする。この神は、逆境においては礼拝されるが、順境においては蔑ろにされる。

Divinarum Institutiones 2.1.2

2

Quamquam primo libro religiones deorum falsas esse monstraverim; quod ii, quorum varios dissimilesque cultus per universam terram consensus hominum stulta persuasione suscepit, mortales fuerint, functique vita, divinae necessitati morte concesserint; tamen ne qua dubitatio relinquatur, hic secundus liber fontem ipsum patefaciet errorum, causasque omnes explicabit, quibus decepti homines, et primitus deos esse crediderint, et postmodum inveterata persuasione in susceptis pravissime Religionibus perseveraverint.

PL 6, 252A

第一巻において私は、神々をめぐる諸宗教が虚偽であることを示した。すなわち、全地にわたって人々がさまざまに異なる崇拝を、愚かな思い込みの合意によって受け入れてきたその当の者たちは、もともと死すべき人間であって、生を終えたのち、死によって神の定めた必然に屈したのである。だが、いかなる疑いも残らぬよう、この第二巻は誤りそのものの源泉を明らかにし、あらゆる原因を説き明かす——人間はいかにして欺かれ、初めは彼らを神々だと信じ、その後は根強い思い込みによって、このうえなく邪悪な仕方で受け入れた宗教にとどまり続けたのか、という原因を。

Divinarum Institutiones 2.1.3

3

Gestio enim, Constantine Imperator, convictis inanibus, et hominum impia vanitate detecta, singularis Dei asserere majestatem, suscipiens utilius et majus officium revocandi homines a pravis itineribus, et in gratiam secum ipsos reducendi, ne se (ut quidam philosophi faciunt) tantopere despiciant, neve se infirmos, et supervacuos, et nihil, et frustra omnino natos putent.

PL 6, 254B

というのも、コンスタンティヌス帝よ、私は、空虚な神々を論駁し、人間たちの不敬な虚偽を暴いたうえで、唯一なる神の威厳を主張することを願っているからである。人間たちを邪悪な道から呼び戻し、彼らを彼ら自身と和解させるという、いっそう有益で大きな務めを引き受けつつ——それは、彼らが(ある種の哲学者たちがするように)自分自身をあまりに卑しめたり、自分を弱く、無用で、無に等しく、まったく空しく生まれた者だと考えたりすることのないようにするためである。

Divinarum Institutiones 2.1.4

4

Quae opinio plerosque ad vitia compellit. Nam dum existimant, nulli Deo nos esse curae, aut post mortem nihil futuros, totos se libidinibus addicunt, et dum licere sibi putant, hauriendis voluptatibus sitienter incumbunt, per quas imprudentes in laqueos mortis incurrunt; ignorant enim quae sit hominis ratio.

PL 6, 254C

この考えは多くの者を悪徳へと駆り立てる。すなわち、自分たちがいかなる神の配慮も受けていないとか、死後には何も残らないとか思い込むことで、彼らはまるごと情欲に身を委ね、それが許されていると考えるままに、渇いたように快楽をむさぼることに没頭し、それゆえ知らぬ間に死の罠へと駆け込んでいく。人間の理性がいかなるものかを知らないからである。

Divinarum Institutiones 2.1.5

5

Quam si tenere vellent, in primis Dominum suum agnoscerent, virtutem justitiamque sequerentur, terrenis figmentis animas suas non substernerent, mortiferas libidinum suavitates non appeterent: denique seipsos magni aestimarent, atque intelligerent plus esse in homine, quam videtur, cujus vim conditionemque non aliter possent retinere, nisi cultum veri parentis sui, deposita pravitate, susceperint.

PL 6, 255A

もしそれ(人間の理性)を保とうと欲するなら、彼らはまず何よりも自らの主を認め、徳と正義とに従い、地上の作りごとに自分の魂を委ねず、死をもたらす情欲の甘美を求めないであろう。そしてついには自分自身を高く評価し、人間には見かけよりも多くのものが宿っていることを悟るであろう——その力と境遇とは、邪悪を捨てて真の親なる方への礼拝を受け入れるのでなければ、保つことができないものである。

Divinarum Institutiones 2.1.6

6

Equidem, sicut oportet, de summa rerum saepenumero cogitans, admirari soleo majestatem Dei singularis, quae continet regitque omnia, in tantam venisse oblivionem, ut quae sola coli debeat, sola potissimum negligatur; homines autem ipsos ad tantam caecitatem esse deductos ut vero ac vivo Deo mortuos praeferant, terrenos autem sepultosque in terra ei qui fundator ipsius terrae fuit.

PL 6, 255A

実に私は、当然そうすべきように、事の全体についてしばしば考えるとき、万物を包み込み統べる唯一なる神の威厳が、これほどまでの忘却に陥り——本来ただひとりのみ礼拝されるべきものが、まさにひとり無視されるに至った——ということを、常々怪しまずにはいられない。そして人間たちが、生ける真の神よりも死者たちを、この地の創立者であられる方よりも地に埋もれた地上の者たちを、選び取るほどの、これほどの盲目へと導かれてしまったことも。

Divinarum Institutiones 2.1.7

7

Et tamen huic impietati hominum posset venia concedi, si omnino ab ignorantia divini nominis veniret hic error.

PL 6, 255B

それでもなお、人間のこの不敬に対しては、もしこの誤りがまったく神の御名についての無知から生じたのであれば、赦しが与えられ得たであろう。

Divinarum Institutiones 2.1.8

8

Cum vero ipsos deorum cultores saepe videamus Deum summum et confiteri et praedicare, quam sibi veniam sperare possunt impietatis suae? qui non agnoscunt cultum ejus, quem prorsus ignorari ab homine fas non est.

PL 6, 255B

だが実際には、まさにその神々の崇拝者たち自身が、しばしば至高の神を告白し、また宣べ伝えるのを我々は目にしている。とすれば、彼らは自分たちの不敬に対して、いったいどのような赦しを望みうるであろうか。彼らは、人間がまったく知らずにいることが許されるはずのない方——その方への礼拝を、認めていないのである。

Divinarum Institutiones 2.1.9

9

Nam et cum jurant, et cum optant, et cum gratias agunt, non Jovem aut deos multos, sed Deum nominant: adeo ipsa veritas, cogente natura, etiam ab invitis pectoribus erumpit; quod quidem non faciunt in prosperis rebus.

PL 6, 255B

というのも、誓うときも、願うときも、感謝を捧げるときも、彼らはユピテルや多くの神々ではなく、〈神〉の名を口にするのである。それほどまでに、真理そのものは、自然に強いられて、いやいやながらの胸からさえほとばしり出る。もっとも、これは彼らが順境にあるときには起こらないことである。

Divinarum Institutiones 2.1.10

10

Nam tum maxime Deus ex memoria hominum elabitur, cum beneficiis ejus fruentes, honorem dare divinae indulgentiae debent. At vero si qua necessitas gravis presserit, tunc Deum recordantur.

PL 6, 256A

というのも、神がもっとも人間の記憶から滑り落ちるのは、まさに神の恩恵を享受しながら、その神の寛大さに敬意を捧げるべきときだからである。だが、何か重大な必要が彼らを圧するときには、そのときにこそ彼らは神を思い出す。

Divinarum Institutiones 2.1.11

11

Si belli terror infremuerit, si morborum pestifera vis incubuerit, si alimenta frugibus longa siccitas denegaverit, si saeva tempestas, si grando ingruerit, ad Deum confugitur, a Deo petitur auxilium, Deus, ut subveniat, oratur.

PL 6, 256A

戦争の恐怖が轟くとき、疫病の害をなす力が襲いかかるとき、長い日照りが穀物による糧食を拒むとき、荒々しい嵐が、あるいは雹が襲うとき——人は神のもとへ逃げ込み、神に助けを求め、神が救援するようにと祈る。

Divinarum Institutiones 2.1.12

12

Si quis in mari, vento saeviente, jactatur, hunc invocat. Si quis aliqua vi afflictatur, hunc potius implorat.

PL 6, 256A

もし誰かが海上で、荒れ狂う風にもてあそばれるならば、その者はこの神を呼び求める。もし誰かが何らかの力によって苦しめられるならば、その者はむしろこの神に懇願する。

Divinarum Institutiones 2.1.13

13

Si quis ad extremam mendicandi necessitatem deductus, victum precibus exposcit, Deum solum obtestatur, et per ejus divinum atque unicum nomen hominum sibi misericordiam quaerit. Numquam igitur Dei meminerunt, nisi dum in malis sunt.

PL 6, 256A

もし誰かが物乞いという極限の窮乏に追い込まれ、祈りによって生きる糧を求めるならば、その者は神のみを証人として呼び、神のこの唯一無二なる御名によって、人々の慈しみを我が身に求める。かくして人間は、災いのうちにあるときでなければ、決して神を思い出さない。

Divinarum Institutiones 2.1.14

14

Postquam metus deseruit et pericula recesserunt, tum vero alacres ad deorum templa concurrunt; his libant, his sacrificant, hos coronant.

PL 6, 256B

恐れが去り、危難が引いたのちには、人々は勇み立って神々の神殿へと駆けつける。これらの神々に献酒し、これらの神々に犠牲を捧げ、これらの神々に冠を捧げる。

Divinarum Institutiones 2.1.15

15

Deo autem, quem in ipsa necessitate imploraverant, ne verbo quidem gratias agunt: adeo ex rerum prosperitate luxuria, ex luxuria vero, ut vitia omnia, sic impietas adversus Deum nascitur.

PL 6, 256B

だが、まさにその窮地において懇願していたはずの神には、一言の感謝すら捧げない。かくも、順境から放埒が、放埒から——あらゆる悪徳がそうであるように——神に対する不敬が生まれるのである。

Divinarum Institutiones 2.1.16

16

Quanam istud ex causa fieri putemus? nisi esse aliquam perversam potestatem, quae veritatis sit semper inimica, quae humanis erroribus gaudeat, cui unicum ac perpetuum sit opus offundere tenebras, et hominum caecare mentes, ne lucem videant, ne denique in coelum aspiciant, ac naturam corporis sui servent, cujus originem suo loco narrabimus; nunc fallacias arguamus.

PL 6, 256B

これはいったいいかなる原因から起こると我々は考えるべきか。ある邪悪な力が存在し、それは常に真理の敵であって、人間の誤りを喜び、闇を注ぎかけて人間の心を盲目にし、光を見させず、ついには天を仰がせず、自らの肉体の本性を守らせないことを、唯一にして絶えることのない仕事としている——そう考えるほかにない。その起源についてはしかるべき箇所で語ることとし、いまは欺瞞を暴こう。

Divinarum Institutiones 2.1.17

17

Nam cum caeterae animantes pronis corporibus in humum spectent, quia rationem ac sapientiam non acceperunt, nobis autem status rectus, sublimis vultus ab artifice Deo datus sit, apparet istas religiones deorum non esse rationis humanae, quia curvant coeleste animal ad veneranda terrena.

PL 6, 257A

というのも、他の動物たちは、理性と知恵とを与えられなかったがゆえに、うつむいた体で地面を見つめているのに対し、我々には、造り主なる神によって、まっすぐな姿勢と高く上げた顔とが与えられているのだから、神々へのこれらの宗教が人間の理性にかなうものでないことは明らかである。なぜなら、それらは天に属する生き物を、地上のものに崇敬を払うようにと屈めさせるからである。

Divinarum Institutiones 2.1.18

18

Parens enim noster ille unus et solus, et cum fingeret hominem, id est animal intelligens et rationis capax, eum vero ex humo sublevatum ad contemplationem sui artificis erexit.

PL 6, 257A

我々の親、唯一にしてただ独りなるその方は、人間を——すなわち知性を備え理性を受け入れうる生き物を——形づくるにあたり、土から起こしたこの人間を、おのれの造り主を観想させるべく、まっすぐに立たせたのである。

Divinarum Institutiones 2.1.19

19

Quod optime ingeniosus poeta (Ovid. I Metam.) signavit: Pronaque cum spectent animalia caetera terram; Os homini sublime dedit, coelumque tueri Jussit, et erectos ad sidera tollere vultus. Hinc utique ἀνθρωπον Graeci appellarunt, quod sursum spectet.

PL 6, 257A

このことを、きわめて巧みなる詩人(オウィディウス『変身物語』第一巻)はみごとに言い表した。 「他の生き物はみな、うつむいて地を見つめるのに、 人間には高く上げた顔を与え、天を仰ぎ見よと、 また星々へとまっすぐに面を上げよと命じた。」 まさにこれゆえに、ギリシア人は人間を「アントローポス」(ἄνθρωπος)と呼んだ——上を見る者、という意味において。

Divinarum Institutiones 2.1.20

20

Ipsi ergo sibi renuntiant, seque hominum nomine abdicant, qui non sursum aspiciunt, sed deorsum: nisi forte id ipsum, quod recti sumus, sine causa homini attributum putant. Spectare nos coelum Deus voluit, utique non frustra.

PL 6, 257B

それゆえ、上ではなく下を見つめる者たちは、自分自身に対して背を向け、人間という名を自ら放棄しているのである——ただし、我々がまっすぐに立っているというまさにこの事実が、理由もなく人間に与えられたのだと彼らが考えているのでない限りは。神は我々に天を仰がせようとお望みになったのであり、それは決していわれのないことではない。

Divinarum Institutiones 2.1.21

21

Nam et aves, et ex mutis pene omnia coelum vident; sed nobis proprie datum est, coelum rigidis ac stantibus intueri, ut religionem ibi quaeramus, ut Deum, cujus sedes illa, quoniam oculis non possumus, animo contemplemur: quod profecto non facit, qui aes, aut lapidem, quae sunt terrena, veneratur.

PL 6, 257B

というのも、鳥たちも、また物言わぬ生き物のほとんどすべても、天を見る。だが、まっすぐに、立ったままで天を見つめることは、我々にこそ固有に与えられている。それは、そこに信仰を求めるため、また、天がその御座であられる神を、目によっては見ることができぬゆえに、心によって観想するためである。青銅や石といった地上のものに崇敬を払う者は、決してこのようなことをしていない。

Divinarum Institutiones 2.1.22

22

Est autem pravissimum, cum ratio corporis recta sit, quod est temporale, ipsum vero animum, qui sit aeternus, humilem fieri; cum figura et status nihil aliud significent, nisi mentem hominis eo spectare oportere, quo vultum et animum tam rectum esse debere, quam corpus, ut id, cui dominari debet, imitetur.

PL 6, 258A

しかるに、まことに邪悪なことは、時間的なものにすぎない肉体の姿勢はまっすぐでありながら、永遠なるはずの精神そのものが卑しいものとなっていることである。姿かたちと立ち姿とが意味するのはほかでもない。人間の心は、顔が向いているその方角を見つめるべきであり、魂もまた肉体と同じくまっすぐであるべきだということ——みずからが支配すべきその肉体に倣うためである。

Divinarum Institutiones 2.1.23

23

Verum homines, et nominis sui, et rationis obliti, oculos suos ab alto dejiciunt, soloque defigunt, atque timent opera digitorum suorum, quasi vero quidquam esse possit artifice suo majus.

PL 6, 258A

だが実際には、人間たちは自分の名も理性も忘れ、目を高みから引き下ろして地面に釘づけにし、自分の指先の作品を恐れている——あたかも、造った当人よりも作られたものの方が大きくありうるかのように。