ラクタンティウスc. 240–c. 320

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 6 › Divinarum Institutiones

Liber I, Caput XV 第I巻 第XV章

Lactantius · Divinarum Institutiones · PL 6, 192A · 33 sectiones

Divinarum Institutiones 1.15.1

1

Quomodo, cum fuerint illi homines, dii fuerint nominati Quibus ex rebus, cum constet illos homines fuisse, non est obscurum qua ratione dii coeperint nominari.

PL 6, 192A

彼らが人間であったのに、いかにして神と呼ばれるようになったか。これらのことから、彼らが人間であったことは明らかであるから、いかなる理由で彼らが神と呼ばれ始めたかは、もはや不明瞭ではない。

Divinarum Institutiones 1.15.2

2

Si enim nulli reges ante Saturnum vel Uranum fuerunt propter hominum raritatem, qui agrestem vitam sine ullo rectore vivebant: non est dubium quin illis temporibus homines regem ipsum totamque gentem summis laudibus ac novis honoribus jactare coeperint, ut etiam deos appellarent, sive ob miraculum virtutis (hoc vere putabant rudes adhuc et simplices), sive (ut fieri solet) in adulationem praesentis potentiae, sive ob beneficia quibus erant ad humanitatem compositi.

PL 6, 192A

というのも、もしサトゥルヌスやウラヌス以前には、人間がまばらであったために、何の統治者もなく粗野な生活を送っており、王というものが一人もいなかったのであれば、その時代の人々が、王その人とその一族全体とを、最高の賛辞と新奇な栄誉とをもって称え始め、ついには彼らを神とさえ呼ぶようになったことに疑いはない。それは、あるいは徳の驚異ゆえに(まだ粗野で単純であった当時の人々は本当にそう信じていた)、あるいは(よくあることだが)現に持つ権力への阿諛からであり、あるいは、自分たちが人間らしい生活へと整えられたことへの恩恵ゆえであった。

Divinarum Institutiones 1.15.3

3

Deinde ipsi reges, cum chari fuissent iis, quorum vitam composuerant, magnum sui desiderium mortui reliquerunt.

PL 6, 192B

そしてその王たち自身は、自分が生活を整えてやった者たちに愛されていたので、死んだのちに、自分への大きな思慕の情を人々のうちに残した。

Divinarum Institutiones 1.15.4

4

Itaque homines eorum simulacra finxerunt, ut haberent aliquod ex imaginum contemplatione solatium; progressique longius per amorem meriti, memoriam defunctorum colere coeperunt; ut et gratiam referre bene meritis viderentur, et successores eorum allicerent ad bene imperandi cupiditatem.

PL 6, 192B

そこで人々は彼らの像を作った。像を見つめることから何らかの慰めを得るためである。そしてその功績への愛ゆえにさらに進み、死者の記憶を崇拝するようになった。それは、功績ある者たちに恩を返しているように見えるためであり、またその後継者たちを、善く統治しようとする意欲へと誘い込むためであった。

Divinarum Institutiones 1.15.5

5

Quod Cicero de Natura deorum (l. II, c. 14) docet, dicens: « Suscepit autem vita hominum consuetudoque communis, ut beneficiis excellentes viros in coelum fama ac voluntate tollerent.

PL 6, 193A

これはキケロが『神々の本性について』第二巻第14章で述べているとおりである。『人間の生活と共通の習わしは、恩恵によって傑出した人々を、評判と好意とによって天へと引き上げるということを受け入れてきた。

Divinarum Institutiones 1.15.6

6

Hinc Hercules, hinc Castor, hinc Pollux, hinc Aesculapius, hinc Liber. » Et alio loco: « Atque in plerisque civitatibus intelligi potest, acuendae virtutis gratia, aut quo libentius reipublicae causa periculum adiret optimus quisque virorum fortium, memoriam honore deorum immortalium consecratam. » Hac scilicet ratione Romani Caesares suos consecraverunt, et Mauri reges suos.

PL 6, 193A

こうしてヘラクレスが、こうしてカストルが、こうしてポルックスが、こうしてアエスクラピウスが、こうしてリベルが(神とされた)。』また別の箇所ではこう言う。『そして多くの都市において、次のことが見て取れる。すなわち、徳を研ぎ澄まさせるため、あるいは、勇者たちの中でもとりわけ優れた者が、より進んで国家のために危険に身を投じるようにするために、その記憶が不死なる神々の栄誉によって神格化されたのである。』まさにこのような理由によって、ローマ人は自分たちの皇帝を神格化し、マウリ人は自分たちの王を神格化したのである。

Divinarum Institutiones 1.15.7

7

Sic paulatim religiones esse coeperunt, dum illi primi, qui eos noverant, eo ritu suos liberos ac nepotes, deinde omnes posteros imbuerunt. Et hi tamen summi reges ob celebritatem nominis in provinciis omnibus colebantur.

PL 6, 194A

こうして次第に宗教というものが始まった。彼らを実際に知っていた最初の世代の人々が、自分の子や孫たちを、そしてやがてすべての子孫たちを、この祭儀に染め上げていったからである。しかもこれらの至高の王たちは、その名の高さゆえに、あらゆる属州において崇拝された。

Divinarum Institutiones 1.15.8

8

Privatim vero singuli populi gentis aut urbis suae conditores, seu viri fortitudine insignes erant, seu foeminae castitate mirabiles, summa veneratione coluerunt; ut Aegyptii Isidem, Mauri Jubam, Macedones Cabirum, Poeni Uranum, Latini Faunum, Sabini Sancum, Romani Quirinum.

PL 6, 194A

他方、私的なところでは、それぞれの民族や都市の人々が、自分たちの民族あるいは都市の創建者を、それが勇気に秀でた男であれ、貞潔さゆえに驚嘆すべき女であれ、最高の崇敬をもって崇拝した。たとえばエジプト人はイシスを、マウリ人はユバを、マケドニア人はカビルスを、カルタゴ人はウラヌスを、ラテン人はファウヌスを、サビニ人はサンクスを、ローマ人はクィリヌスを崇拝したのである。

Divinarum Institutiones 1.15.9

9

Eodem utique modo Athenae Minervam, Samos Junonem, Paphos Venerem, Lemnos Vulcanum, Naxos Liberum, Apollinem Delphi.

PL 6, 195A

同じようにアテナイはミネルウァを、サモスはユノを、パフォスはウェヌスを、レムノスはウルカヌスを、ナクソスはリベルを、デルフォイはアポロを、それぞれ崇拝した。

Divinarum Institutiones 1.15.10

10

Sic per populos atque regiones varia sacra suscepta sunt, dum grati homines esse in suos principes cupiunt, et quod alios honores, quos vita carentibus deferant, invenire non possunt.

PL 6, 195A

こうして諸民族と諸地方を通じて、さまざまな祭儀が受け入れられていった。人々は自分たちの首長に対して感謝の念を示そうと望みながら、命を失った者に捧げるべき他の栄誉を見出すことができなかったからである。

Divinarum Institutiones 1.15.11

11

Praeterea pietas eorum, qui successerant, plurimum contulit ad errorem; qui (ut divina stirpe nati viderentur) divinos honores parentibus detulerunt, deferrique jusserunt.

PL 6, 195A

さらに、後を継いだ者たちの敬虔さも、この誤りを助長するのに大いに寄与した。彼らは(自分たちが神的な血筋から生まれた者と見られるために)父祖に神的な栄誉を捧げ、また捧げるよう命じたのである。

Divinarum Institutiones 1.15.12

12

An potest aliquis dubitare, quomodo religiones deorum sint institutae, cum apud Maronem legat Aeneae verba sociis imperantis: Nunc pateras libate Jovi, precibusque vocate Anchisem genitorem.

PL 6, 195A

はたして誰か、神々の宗教がどのようにして定められたか疑うことができるであろうか。マロ(ウェルギリウス)のもとに、アエネアスが仲間たちに命じる言葉を読むというのに。『さあ、盃をユピテルに献じ、祈りをもって父アンキセスを呼び求めよ。』

Divinarum Institutiones 1.15.13

13

Cui non tantum immortalitatem, verum etiam ventorum tribuit potestatem: Poscamus ventos, atque haec me sacra quotannis Urbe velit posita templis sibi ferre dicatis.

PL 6, 195A

彼(ウェルギリウス)は彼(アンキセス)に、不死性だけでなく、風を支配する権力さえも与えている。『われらは風を願い求めよう。そして、都市が建てられたのちは、彼に捧げられた神殿で、私が毎年この祭儀を彼に捧げることを、彼が望んでくれるように。』

Divinarum Institutiones 1.15.14

14

Idem scilicet de Jove Liber, et Pan, et Mercurius, et Apollo fecerunt; ac postea de his ipsis successores eorum.

PL 6, 195B

ユピテルについても、リベル、パン、メルクリウス、アポロが同じこと(神格化)を行った。そしてその後、彼らの後継者たちも、まさにこの者たち自身について同じことを行ったのである。

Divinarum Institutiones 1.15.15

15

Accesserunt etiam poetae, et compositis ad voluptatem carminibus, in coelum eos sustulerunt: sicut faciunt qui apud reges, etiam malos, panegyricis mendacibus adulantur.

PL 6, 196A

さらに詩人たちも加わり、快楽のために作られた詩によって、彼らを天へと持ち上げた。ちょうど、たとえ悪しき王であっても、その王のもとで偽りの頌辞によって阿諛する者たちがするのと同じように。

Divinarum Institutiones 1.15.16

16

Quod malum a Graecis ortum est: quorum levitas, instructa dicendi facultate et copia, incredibile est quantas mendaciorum nebulas excitaverit. Itaque admirati eos, et susceperunt primi sacra illorum, et universis gentibus tradiderunt.

PL 6, 196A

この悪弊はギリシア人に発する。彼らの軽薄さは、雄弁の才と豊かさとを備えていたために、いかに夥しい偽りの霧を巻き起こしたか、信じ難いほどである。そこで人々は彼らに感嘆し、まず最初に彼らの祭儀を受け入れ、それをあらゆる諸国民へと伝えたのである。

Divinarum Institutiones 1.15.17

17

Ob hanc vanitatem Sibylla sic eos increpat: Ἑλλὰς δὴ τί πέποιθας ἐπ' ἀνδράσιν ἡγεμόνεσσι; Πρὸς τί δὲ δῶρα μάταια καταφθιμένοις ἀνατίθης; Θύεις εἰδώλοις· τίς σοι πλάνον ἐν φρεσὶ θῆκε, Ταῦτα τελεῖν προλιπόντα θεοῦ μεγάλοιο πρόσωπον.

PL 6, 196A

この空しさゆえに、シビュラは彼らをこう叱責する。『おお、ギリシアよ、なぜお前は指導者である人間どもを頼みとするのか。なぜ死せる者たちに空しい捧げ物を献じるのか。お前は偶像に生贄を捧げている。誰がお前の心に、偉大な神の御顔を捨て去ってこのようなことを行うという迷いを植えつけたのか。』

Divinarum Institutiones 1.15.18

18

M. Tullius, qui non tantum perfectus orator, sed etiam philosophus fuit; siquidem solus extitit Platonis imitator, in eo libro, quo se ipse de morte filiae consolatus est, non dubitavit dicere, deos, qui publice colerentur, homines fuisse.

PL 6, 196A

キケロは、完成された弁論家であっただけでなく、哲学者でもあった。というのも、彼はただひとりプラトンの模倣者として立ったからである。彼は、娘の死について自らを慰めるために著したあの書物のうちで、公に崇拝されている神々が人間であったことを述べるのをためらわなかった。

Divinarum Institutiones 1.15.19

19

Quod ipsius testimonium eo debet gravissimum judicari, quod et augurale habuit sacerdotium, et eosdem se colere venerarique testatur. Itaque intra paucos versiculos duas res nobis dedit.

PL 6, 196B

彼自身のこの証言が、なおいっそう重く見なされるべきなのは、彼が鳥占官の神官職を保持していながら、まさにそれらの神々を自らも崇拝し、崇敬していると証言しているからである。こうして彼はわずか数行のうちに、我々に二つのことを与えてくれたのである。

Divinarum Institutiones 1.15.20

20

Nam dum imaginem filiae eodem modo se consecraturum esse profiteretur, quo illi a veteribus sunt consecrati, et illos mortuos esse docuit, et originem vanae superstitionis ostendit. « Cum vero, inquit, et mares et foeminas complures ex hominibus in deorum numero esse videamus, et eorum in urbibus atque agris augustissima delubra veneremur, assentiamur eorum sapientiae, quorum ingeniis et inventis omnem vitam legibus et institutis excultam constitutamque habemus.

PL 6, 197A

すなわち、彼は、娘の像を、あの神々が古人たちによって神格化されたのと同じ仕方で自分も神格化するつもりであると宣言することによって、一方で彼らが死せる人間であったことを教え、他方で空しい迷信の起源を示したのである。『我々は』と彼は言う。『男女を問わず、人間から出て神々の数に加えられた者が多数あるのを見るのであるから、そして都市や田野にある彼らの最も荘厳な神殿を敬うのであるから、彼らの知恵に同意しようではないか。我々の生活全体が、彼らの才知と発明によって、法と制度とをもって整えられ、確立されているのだから。』

Divinarum Institutiones 1.15.21

21

Quod si ullum unquam animal consecrandum fuit, illud profecto fuit. Si Cadmi progenies, aut Amphytrionis, aut Tyndari in coelum tollenda fama fuit, huic idem honos certe dicandus est.

PL 6, 197A

もしこれまでにいかなる生き物であれ神格化されるべきものがあったとすれば、それはまさにこの子であった。もしカドモスの子孫や、アンフィトリュオンの子孫や、テュンダレオスの子孫が、その評判によって天へと持ち上げられるべきであったなら、この子にも確かに同じ栄誉が捧げられるべきである。

Divinarum Institutiones 1.15.22

22

Quod quidem faciam, teque omnium optimam doctissimamque, approbantibus diis immortalibus ipsis, in eorum coetu locatam, ad opinionem omnium mortalium consecrabo. » Fortasse dicat aliquis, prae nimio luctu delirasse Ciceronem.

PL 6, 197A

そしてまさにそうすることで、私はお前を、あらゆる女性の中で最も優れ、最も学識ある者として、不死なる神々自身の是認のもとに彼らの仲間の座に据え、あらゆる死すべき者たちの心のうちに、そのように思われるものとして神格化するであろう。』おそらく誰かは、キケロが度を越した嘆きのあまり正気を失っていたのだ、と言うであろう。

Divinarum Institutiones 1.15.23

23

Atqui omnis illa oratio, et doctrina, et exemplis, et ipso loquendi genere perfecta, non aegri, sed constantis animi ac judicii fuit; et haec ipsa sententia nullum praefert indicium doloris.

PL 6, 198A

しかし、あの弁論全体は、学識においても、実例においても、語り口そのものにおいても完成されたものであって、病んだ心からではなく、確固たる精神と判断力から出たものであった。そしてこの見解そのものも、悲嘆の徴を少しも示してはいない。

Divinarum Institutiones 1.15.24

24

Neque enim puto illum tam varie, tam copiose, tam ornate scribere potuisse, nisi luctum ejus et ratio ipsa, et consolatio amicorum, et temporis longitudo mitigasset. Quid, quod idem dicit in libris de Republica? idem de Gloria?

PL 6, 198A

実際、彼の嘆きが、理性そのものによっても、友人たちの慰めによっても、そして時の長さによっても和らげられていなかったならば、彼がこれほど多彩に、これほど豊かに、これほど美しく書き得たとは、私には思われない。さらに言えば、彼は『国家論』の中でも同じことを述べており、『栄光について』の中でも同じことを述べているのではないか。

Divinarum Institutiones 1.15.25

25

Nam de Legibus, quo in opere Platonem secutus, leges voluit ponere, quibus putaret usuram esse justam et sapienetm civitatem, de Religione ita sanxit: « Divos, et eos qui coelestes semper habiti sunt, colunto; et illos, quos in coelo merita locaverunt, Herculem, Liberum, Aesculapium, Pollucem, Castorem, Quirinum. » Item in Tusculanis, cum diceret totum pene coelum humano genere completum: « Si vero, inquit, scrutari vetera, et ex illis ea quae scriptores Graeciae prodiderunt, eruere coner, ipsi illi majorum gentium dii qui habentur, hinc a nobis profecti in coelum reperientur.

PL 6, 198A

さらに『法律について』では、プラトンに倣ってこの書のうちに、正しく知恵ある都市が用いるべきだと考える法を定めようとして、宗教についてこう定めている。『神々、および常に天上のものとされてきた者たちを崇拝すべし。また、その功績によって天に置かれた者たち、すなわちヘラクレス、リベル、アエスクラピウス、ポルックス、カストル、クィリヌスを崇拝すべし。』同様に『トゥスクルム荘対談集』の中では、天のほとんどが人間の種族で満たされていると述べて、こう言っている。『もし私が、古きものを探り、ギリシアの著述家たちが伝えたところからそれを掘り出そうと試みるならば、いわゆる大いなる氏族の神々自身も、もとは我々のもとから出て天へと去った者たちであることが見出されるであろう。

Divinarum Institutiones 1.15.26

26

Quaere, quorum demonstrantur sepulcra in Graecia; reminiscere, quoniam es initiatus, quae traduntur mysteriis: tum denique quam hoc late pateat intelliges. » Testatus est videlicet Attici conscientiam, ex ipsis mysteriis intelligi posse, quod omnes illi homines fuerunt, qui coluntur: et cum de Hercule, Libero, Aesculapio, Castore, Polluce incunctanter fateretur; de Apolline ac Jove, patribus eorum, item de Neptuno, Vulcano, Marte, Mercurio, quos majorum gentium deos appellavit, timuit aperte confiteri.

PL 6, 199A

探ってみよ、ギリシアにおいて誰の墓が示されているかを。思い起こせ、お前は秘儀に与った者なのだから、秘儀において伝えられていることを。そうしてはじめて、このことがいかに広く行き渡っているかを悟るであろう。』彼(キケロ)はこうして、アッティクスの認識を証人として立てたのである。すなわち、崇拝されているそれらの神々がみな人間であったことは、まさにその秘儀そのものから理解され得るということを。そして彼は、ヘラクレス、リベル、アエスクラピウス、カストル、ポルックスについては躊躇なくそう認めながら、彼らの父であるアポロやユピテル、また大いなる氏族の神々と呼んだネプトゥヌス、ウルカヌス、マルス、メルクリウスについては、あからさまに認めることを恐れたのである。

Divinarum Institutiones 1.15.27

27

Et idcirco ait late hoc patere, ut idem de Jove caeterisque antiquioribus diis intelligamus, quorum memoriam si eadem ratione veteres consecraverunt, qua se imaginem nomenque filiae consecraturum esse dicit, ignosci moerentibus potest, credentibus non potest.

PL 6, 200A

そしてそれゆえに彼は、このことが広く及ぶと言うのである。ユピテルやその他のより古い神々についても同じことを我々が理解するように、というわけである。もし古人たちが、彼が娘の像と名を神格化しようと言うのと同じ理屈によって彼らの記憶を神格化したのだとすれば、嘆き悲しむ者たちには許されようが、それを信じる者たちには許されない。

Divinarum Institutiones 1.15.28

28

Quis enim tam demens, qui consensu et placito innumerabilium stultorum aperiri coelum mortuis arbitretur? aut aliquem, quod ipse non habeat, dare alteri posse?

PL 6, 200A

いったい誰がそれほど狂った者であって、数えきれぬ愚者たちの合意と決定によって、死者に天が開かれると考えるであろうか。あるいは、自分自身が持たないものを、他人に与えることができると考えるであろうか。

Divinarum Institutiones 1.15.29

29

Apud Romanos deus Julius, quia hoc scelerato homini placuit Antonio; deus Quirinus, quia hoc pastoribus visum est: cum alter gemini fratris extiterit, alter patriae parricida.

PL 6, 200A

ローマ人のもとで、ユリウス(カエサル)が神とされたのは、それが凶悪な人間アントニウスの意にかなったからであり、クィリヌス(ロムルス)が神とされたのは、それが羊飼いたちにそう見えたからである。だが一方(クィリヌス)は双子の兄弟を手にかけた者であり、他方(ユリウス)は祖国を弑した者であった。

Divinarum Institutiones 1.15.30

30

Quod si consul non fuisset Antonius, C. Caesar pro suis in rempublicam meritis etiam defuncti hominis honore caruisset, et quidem consilio Pisonis soceri, et L. Caesaris propinqui, qui vetabant funus fieri, et Dolabellae consulis, qui columnam in foro, id est, tumulum ejus evertit, ac forum expiavit.

PL 6, 200A

もしアントニウスが執政官でなかったなら、ガイウス・カエサルは、国家に対するその功績に報いて、死んだ一人の人間としての栄誉すら受けられなかったであろう。実際、彼の岳父ピソと縁者ルキウス・カエサルは葬儀が行われることを禁じようとし、執政官ドラベラは、広場に立てられた柱、すなわち彼の墓を取り壊し、広場を祓い清めたのである。

Divinarum Institutiones 1.15.31

31

Nam Romulum desiderio suis fuisse declarat Ennius, apud quem populus amissum regem dolens, haec loquitur: O Romule, Romule dic, o, Qualem te patriae custodem dii genuerunt? Tu produxisti nos intra luminis oras. O pater, o genitor, o sanguen diis oriundum!

PL 6, 201A

ロムルスが自分の民にとってどれほど惜しまれる存在であったかは、エンニウスが示すとおりである。彼のもとで、失った王を嘆く民衆はこう語る。『おお、ロムルスよ、ロムルスよ、言いたまえ。神々はいかなる祖国の守り手としてあなたをお生みになったのか。あなたはわれらを光の岸辺へと導き出してくださった。おお父よ、おお生みの父よ、おお神々より出でし血筋よ。』

Divinarum Institutiones 1.15.32

32

Ob hoc desiderium facilius creditum est Julio Proculo mentienti, qui subornatus a patribus est, ut nuntiaret plebi vidisse se regem humano habitu augustiorem, eumque mandasse ad populum, ut sibi delubrum fieret, se deum esse, et Quirinum vocari.

PL 6, 201A

この思慕の情ゆえに、嘘をついたユリウス・プロクルスの言葉は、より容易く信じられた。彼は元老院議員たちに唆されて、自分は人間の姿よりもいっそう威厳ある姿の王を見た、その王は自分に神殿を建てるよう、また自分は神であり、クィリヌスと呼ばれるようにと民に伝えよと命じた、と民衆に告げたのである。

Divinarum Institutiones 1.15.33

33

Quo facto, et ipsi populo persuasit Romulum ad deos abiisse, et senatum suspicione caedis regiae liberavit.

PL 6, 201A

こうすることによって、彼は民衆自身に、ロムルスが神々のもとへ去ったのだと信じ込ませ、また元老院を、王殺しの嫌疑から解放したのである。