Divinarum Institutiones 1.17.1
De Stoicorum eadem sententia; et ibi de deorum aerumnis et turpitudinibus. Ob has rationes Stoici alioversus deos interpretantur; et quia non pervident, quid sit in vero, conantur eos cum rerum naturalium ratione conjungere.
PL 6, 204Aストア派も同様の見解を持つこと。またそこで、神々の苦難と恥辱について論じること。これらの理由により、ストア派は神々を別様に解釈し、何が真であるかを見通せないために、神々を自然の事物の理法と結びつけようと試みる。
Divinarum Institutiones 1.17.2
Quos Cicero secutus, de diis, ac religionibus eorum hanc sententiam tulit: Videtisne igitur, ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis tracta ratio sit ad commentitios ac fictos deos? quae res genuit falsas opiniones, erroresque turbulentos, et superstitiones pene aniles.
PL 6, 204Bキケロは彼らに従い、神々とその宗教について次のような見解を述べている。「諸君は分かるであろうか、うまく有益に発見された自然学上の事柄から、いかにして作り話やでっち上げの神々へと理屈が引き延ばされてしまったかを。この事態が、偽りの臆説と、混乱した誤りと、ほとんど老婆じみた迷信とを生み出したのである。
Divinarum Institutiones 1.17.3
Et formae enim deorum nobis, et aetates, et vestitus, ornatusque noti sunt: genera praeterea, conjugia, cognationes omnes, omniaque traducta ad similitudinem imbecillitatis humanae. Quid planius, quid verius dici potest?
PL 6, 205A実に、神々の姿も、年齢も、衣装も、装飾も我々には知られている。そのうえ、種族も、婚姻も、あらゆる血縁関係も、すべてが人間の弱さに似せて作り出されているのだ。これ以上に明白な、これ以上に真実な言葉があり得ようか。」
Divinarum Institutiones 1.17.4
Romanae philosophiae princeps, et amplissimo sacerdotio praeditus, commentitios ac fictos deos arguit; quorum cultus superstitiones pene aniles esse testatur: falsis opinionibus, erroribusque turbulentis implicatos esse homines queritur.
PL 6, 205Aローマ哲学の第一人者であり、最も高い祭司職を帯びていたキケロは、作り話やでっち上げの神々を論難し、それらへの崇拝がほとんど老婆じみた迷信であることを証言し、人間が偽りの臆説と混乱した誤りに絡めとられていることを嘆いている。
Divinarum Institutiones 1.17.5
Nam totus liber tertius de Natura deorum omnes funditus religiones evertit ac delet. Quid ergo a nobis expectatur amplius?
PL 6, 205A実に『神々の本性について』の第三巻全体が、あらゆる宗教を根底から覆し、消し去っているのである。それならば、我々にこれ以上何を求めることができようか。
Divinarum Institutiones 1.17.6
Num eloquentia superare possumus Ciceronem? minime id quidem; sed fiducia illi defuit ignoranti veritatem, quod ipse simpliciter in eodem opere confitetur. Ait enim facilius se posse dicere, quid non sit, quam quid sit; hoc est, falsa se intelligere, vera nescire.
PL 6, 205A果たして我々は雄弁においてキケロに勝ることができるだろうか。断じてできはしない。しかし彼には、真理を知らなかったがゆえに確信が欠けていた。彼自身がそのことを同じ著作の中で率直に告白している。すなわち、彼は、何であるかを言うよりも何でないかを言う方が容易であると述べているのであり、これは、偽りは理解できても真なることは知らないということにほかならない。
Divinarum Institutiones 1.17.7
Clarum est igitur homines fuisse illos, qui dii putantur, et eorum memoriam post mortem consecratam esse.
PL 6, 205Bしたがって、神々と見なされている者たちがもともとは人間であったこと、そして彼らの記憶が死後に神格化されたことは明らかである。
Divinarum Institutiones 1.17.8
Ideo etiam aetates diversae sunt, et certae imagines singulorum, quod in eo habitu, et aetate simulacra eorum configurata sunt, in qua quemque mors deprehendit. Consideremus, si placet, aerumnas infelicium deorum.
PL 6, 206Aそれゆえにこそ、年齢もまちまちであり、一人一人に定まった姿があるのである。というのも、彼らの像は、それぞれが死に見舞われたときの姿と年齢のままに形作られているからである。よろしければ、不幸な神々の苦難について考えてみよう。
Divinarum Institutiones 1.17.9
Isis filium perdidit; Ceres filiam; expulsa et per orbem terrae jactata, Latona vix insulam parvam ( Delon ), in qua pareret, invenit.
PL 6, 206Aイシスは息子を失い、ケレスは娘を失った。そしてラトナは追われ、世界中をさまよったあげく、ようやく小さな島(デロス)を、そこで出産するための場所として見つけたのである。
Divinarum Institutiones 1.17.10
Deum mater et amavit formosum adolescentem, et eumdem cum pellice deprehensum exsectis virilibus semivirum reddidit; et ideo nunc sacra ejus a Gallis sacerdotibus celebrantur. Juno pellices acerrime persecuta est, quia parere ipsa non potuit ex fratre.
PL 6, 206A神々の母(キュベレ)は美しい若者を愛したが、その若者が愛人と共にいるのを見つけると、男根を切り取って半男にしてしまった。それゆえ今でも、彼女の祭儀はガリ(去勢神官)たちによって執り行われている。ユノは、自分自身は兄(夫)によって子をもうけることができなかったために、夫の愛人たちを激しく迫害した。
Divinarum Institutiones 1.17.11
Insulam Samum scribit Varro prius Partheniam nominatam, quod ibi Juno adoleverit, ibique etiam Jovi nupserit.
PL 6, 206Aワッロは、サモス島がかつてはパルテニアと呼ばれていたと記している。それは、そこでユノが成長し、そこでユピテルに嫁いだからである。
Divinarum Institutiones 1.17.12
Itaque nobilissimum et antiquissimum templum ejus est Sami, et simulacrum in habitu nubentis figuratum, et sacra ejus anniversaria nuptiarum ritu celebrantur.
PL 6, 206Bそれゆえ、彼女の最も高名で最も古い神殿はサモスにあり、その像は花嫁の姿に形作られ、彼女の祭儀は毎年、婚礼の儀式にのっとって執り行われている。
Divinarum Institutiones 1.17.13
Si ergo adolevit, si virgo fuit primo, postea mulier, hominem fuisse, qui non intelligit, pecudem se fatetur. Quid loquar obscoenitatem Veneris omnium libidinibus prostitutae, non deorum tantum, sed et hominum?
PL 6, 206Bもし彼女が成長したのであれば、もし初めは処女であり、その後に女になったのであれば、彼女が人間であったことを理解しない者は、自分が家畜であると白状しているようなものである。神々のみならず人間のあらゆる情欲にも身をゆだねたウェヌスの淫らさについては、何を語ればよいだろうか。
Divinarum Institutiones 1.17.14
Haec enim ex famoso Martis stupro genuit Harmoniam; ex Mercurio Hermaphroditum, qui est natus Androgynus; ex Jove Cupidinem; ex Anchise Aeneam; ex Bute Erycen; ex Adonio quidem nullum potuit, quod etiamtum puer ab apro ictus occisus est: quae prima, ut in Historia Sacra continetur, artem meretriciam instituit, auctorque mulieribus in Cypro fuit, uti vulgato corpore quaestum facerent: quod idcirco imperavit, ne sola praeter alias mulieres impudica, et virorum appetens videretur.
PL 6, 207Aすなわち、彼女はマルスとの名高い姦通によってハルモニアを生み、メルクリウスとの間には両性具有児として生まれたヘルマプロディトゥスを生み、ユピテルとの間にはクピドを、アンキセスとの間にはアエネアスを、ブテスとの間にはエリュクスを生んだ。だがアドニスとの間には子をもうけることができなかった。というのも、彼はまだ少年のうちに猪に突かれて死んでしまったからである。彼女は、『聖史』に伝えられているところによれば、最初に娼婦の技を打ち立て、キプロスの女たちが自分の体を衆人に委ねて稼ぎを得るようにした創始者であった。彼女がそう命じたのは、ほかの女たちに比べて自分一人だけが淫らで男を求めているように見えないためであった。
Divinarum Institutiones 1.17.15
Etiamne habet haec aliquid numinis? cujus plura numerantur adulteria, quam partus. Sed ne illae quidem virgines illibatam castitatem servare potuerunt. Unde enim putemus Erichthonium esse natum? an ex terra, ut poetae videri volunt? At res ipsa clamat.
PL 6, 207Aこのような女に、いったい何か神威と呼べるものがあるだろうか。彼女については、出産よりも姦通の数のほうが多く数え上げられているのである。しかも、あの処女たちでさえ、穢れなき貞潔を保つことができなかった。いったい我々は、エリクトニウスがどこから生まれたと考えればよいのか。詩人たちが望むように、大地から生まれたとでもいうのか。だが事実そのものが叫んでいる。
Divinarum Institutiones 1.17.16
Nam cum Vulcanus diis arma fecisset, eique Jupiter optionem dedisset praemii quod vellet postulandi, jurassetque, ut solebat, per infernam paludem se nihil negaturum, tum faber claudus Minervae nuptias postulavit. Hic Jupiter Opt.
PL 6, 208Aウルカヌスが神々のために武具を作った折、ユピテルは彼に、望むものを褒美として求めてよいという選択権を与え、いつものように冥界の沼にかけて拒みはしないと誓っていた。そこで足萎えの鍛冶神は、ミネルウァとの婚姻を求めた。ここにおいて、かのユピテル、最善至高なる者は、
Divinarum Institutiones 1.17.17
Max. tanta religione constrictus abnuere non potuit: Minervam tamen monuit repugnare, pudicitiamque defendere.
PL 6, 208A――これほど重い誓いに縛られていたために、拒むことができなかった。しかしミネルウァには、抵抗して貞潔を守るようにと忠告した。
Divinarum Institutiones 1.17.18
Tum in illa colluctatione Vulcanum in terram profudisse aiunt semen, unde sit Erichthonius natus; idque illi nomen impositum ἀπὸ τῆς ἔριδος, καὶ χθονὸς, id est, ex certamine atque humo.
PL 6, 208Aそのとき、あの取っ組み合いの最中に、ウルカヌスが大地に精を漏らし、そこからエリクトニウスが生まれたのだと言われている。そしてこの子には、ἀπὸ τῆς ἔριδος καὶ χθονός(争いと大地とから)という名が付けられた。すなわち、争いと土とに由来する名である。
Divinarum Institutiones 1.17.19
Cur igitur virgo eum puerum cum dracone conclusum et obsignatum tribus virginibus Cecropidis commendavit? evidens, ut opinor, incestum, quod nullo modo possit colorari.
PL 6, 208Aでは、なぜあの処女神は、竜と共に閉じ込め封印したこの子を、ケクロプスの三人の娘たちに預けたのか。思うに、これはどうにも取り繕いようのない、明白な近親相姦である。
Divinarum Institutiones 1.17.20
Altera cum pene amatorem suum perdidisset, qui erat Turbatis distractus equis, praestantissimum medicum Asclepium curando juveni advocavit; eumque sanatum: Secretis alma recondit Sedibus, et nymphae Egeriae, nemorique relegat: Solus ubi in silvis Italis ignobilis aevum Exigeret, versoque ubi nomine Virbius esset.
PL 6, 209Aまた別の女神(ディアナ)は、荒れ狂う馬に引き裂かれた恋人を危うく失いかけたとき、若者を治療するために、最も優れた医師アスクレピウスを呼び寄せた。そして彼が癒やされると――
『慈しみ深い女神は彼を人目を避けた住まいに隠し、 ニンフのエゲリアと森とに委ねる。 ひとり、イタリアの森の中で、名も知られぬ生涯を 送るように――名を変えて、ウィルビウスとなるように。』
Divinarum Institutiones 1.17.21
Quid sibi vult haec tam diligens, tam sollicita curatio? quid secretae sedes? quid relegatio vel tam longe, vel ad mulierem, vel in solitudinem? quid deinde nominis commutatio?
PL 6, 209Aこれほど念入りで、これほど気を配った治療とは、いったい何を意味するのか。人目を避けた住まいとは何なのか。あれほど遠くへ、女のもとへ、あるいは人里離れた地へと追いやることには何の意味があるのか。さらに、名を変えることには何の意味があるのか。
Divinarum Institutiones 1.17.22
Postremo, quid equorum tam pertinax abominatio? quid significant haec omnia, nisi conscientiam stupri, et amorem minime virginalem? Erat plane cur tantum laborem pro tam fideli juvene susciperet, qui amanti novercae obsequium pernegarat.
PL 6, 209A最後に、馬たちに対するあれほど執拗な忌避には何の意味があるのか。これらすべては、姦通の疚しさと、およそ処女らしからぬ恋心を示している以外の何を意味しえようか。あれほど忠実な若者のために、これほどの労苦を引き受けたのには、明白な理由があったのである――彼は、恋する継母の求めを拒みとおしていたのだから。