ラクタンティウスc. 240–c. 320

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 6 › Divinarum Institutiones

Liber I, Caput XIII 第I巻 第XIII章

Lactantius · Divinarum Institutiones · PL 6, 186B · 15 sectiones

Divinarum Institutiones 1.13.1

1

Quam vanae sint et inanes stoicorum interpretationes de diis; et ibi de Jovis ortu, Saturno et Ope.

PL 6, 186B

ストア派の神々についての解釈がいかに空虚で中身のないものであるか。そこではユピテルの誕生、サトゥルヌスとオプスについても論じる。

Divinarum Institutiones 1.13.2

2

Si ergo vanae sunt istae rationes philosophorum, quid superest, nisi ut vere factum esse credamus, id est hominem ab homine abscissum? nisi forte aliquis existimet deum fuisse, qui timuit cohaeredem: cum, si quid divinitatis habuisset, non patris genitalia debuerit amputare, sed propria, ne Jupiter nasceretur, qui eum regni possessione privavit.

PL 6, 186B

それゆえ、もし哲学者たちのこれらの理屈が空虚であるとすれば、あとに何が残るであろうか。実際にそのとおりのことが起こった、すなわち一人の人間が別の人間によって去勢されたのだ、と我々が信じるほかにはないのではないか。ただし、誰かが、共同相続人を恐れた者が神であったと考えるのでない限りは、である。だが、もし彼が何らかの神性を持っていたのであれば、彼は父の生殖器を切り取るべきではなく、自分自身のそれを切り取るべきであった。そうすれば、彼から王国の所有権を奪うことになるユピテルが生まれずに済んだはずだからである。

Divinarum Institutiones 1.13.3

3

Idem sororem suam Rheam, quam latine Opem dicimus, cum haberet uxorem, responso vetitus esse dicitur, mares liberos educare; quod futurum esset, ut a filio pelleretur: quam rem metuens, natos sibi filios non utique devorabat (ut ferunt fabulae) sed necabat; quamquam scriptum sit in Historia sacra ( scilicet Ennii) Saturnum, et Opem, caeterosque tunc homines humanam carnem solitos esitare: verum primum Jovem, leges hominibus moresque condentem, edicto prohibuisse ne liceret eo cibo vesci.

PL 6, 187A

同じ彼は、自分の姉妹であり、ラテン語でオプスと呼ばれるレアを妻としていたが、神託によって男子の子を育てることを禁じられていたと言われる。息子によって追放されることになっていたからである。彼はこの事態を恐れて、生まれた息子たちを、作り話が伝えるようにむさぼり食ったのではなく、殺したのである。もっとも『聖なる歴史』(すなわちエンニウスの著作)には、サトゥルヌスとオプス、そして当時の他の人々も人肉を食べる習慣があったが、最初に人々に法と習わしを定めたユピテルが、その食物を口にすることを禁じる布告を出した、と記されている。

Divinarum Institutiones 1.13.4

4

Quod si verum est, quae potest in eo fuisse justitia? Sed fictum sane putemus, Saturnum filios devorasse, modo quum aliqua ratione: num idcirco, quod ait vulgus comedisse filios suos eum qui extulerit, sepulturaeque mandaverit?

PL 6, 187A

もしこれが本当であるなら、彼のうちに正義などいったいどうしてあり得たであろうか。しかし、サトゥルヌスが息子たちをむさぼり食ったというのは作り話であると考えるとしても、それには何らかの根拠があってのことであろう。それはまさに、民衆が、亡骸を運び出して埋葬した者を『その子を食べた』と言う、あの言い方に由来するのではなかろうか〔この民間の言い回しが何を指すかは定かでない。文意の通るように解した〕。

Divinarum Institutiones 1.13.5

5

Ops autem cum Jovem peperisset, subtraxit infantem, eumque nutriendum furtim misit in Cretam. Rursum imprudentiam reprehendam necesse est. Cur enim responsum ab alio potius accepit? Cur in coelo constitutus, quae gerebantur in terra, non videbat?

PL 6, 187A

他方オプスは、ユピテルを産むと、その赤子をひそかに取り上げ、養育のためにこっそりクレタ島へ送った。ここでもまた、その浅慮を指摘せざるを得ない。なぜ彼は、他の者から神託を受け取らねばならなかったのか。なぜ天に座を占めていながら、地上で起こっていることを見ることができなかったのか。

Divinarum Institutiones 1.13.6

6

Cur eum Corybantes cymbalis fefellerunt? Postremo cur extitit aliqua vis major, quae illius vinceret potestatem? Nimirum senex a juvene facile victus est, ac spoliatus imperio.

PL 6, 187B

なぜコリュバンテスたちはシンバルの音で彼を欺くことができたのか。そして最後になぜ、彼の力を上回るより大きな力が現れたのか。まさしく、その老いた者は若者にたやすく打ち負かされ、支配権を奪われたのである。

Divinarum Institutiones 1.13.7

7

Fugit igitur, et in Italiam navigio venit, cum errasset diu; sicut expulsus Ovidius in Fastorum libris ( libro primo ) refert: Causa ratis superest. Thuscum rate venit ad amnem Ante pererrato falcifer orbe Deus. Hunc errantem atque inopem Janus excepit.

PL 6, 188A

そこで彼は逃げ、長く彷徨った末に船でイタリアへとやって来た。追放された彼について、オウィディウスは『祭暦』(第一巻)でこう伝えている。『船の由来がなお残っている。鎌を持つ神は、世界をあまねく彷徨い歩いたのち、船でトゥスキアの川へとやって来た。』彷徨い、貧しくなったこの神を、ヤヌスは迎え入れた。

Divinarum Institutiones 1.13.8

8

Cujus rei argumenta sunt nummi veteres, in quibus est cum duplici fronte Janus, et in altera parte navis; sicut idem poeta (ibidem) subjecit: At bona posteritas puppim formavit in aere, Hospitis adventum testificata dei.

PL 6, 188A

その事の証拠となるのが古い貨幣であって、そこには二つの顔を持つヤヌスが刻まれ、その裏面には船が描かれている。同じ詩人が同じ箇所でこう続けているとおりである。『しかし善良な後の世の人々は、青銅にその船尾の形を刻み、客人として訪れた神の到来を証しした。』

Divinarum Institutiones 1.13.9

9

Omnes ergo non tantum poetae, sed historiarum quoque ac rerum antiquarum scriptores, hominem fuisse consentiunt, qui res ejus in Italia gestas memoriae prodiderunt: Graeci, Diodorus et Thallus; Latini, Nepos et Cassius et Varro.

PL 6, 188A

したがって、詩人たちだけでなく、歴史や古代の事跡を書き記した者たちも皆、彼が一人の人間であったことで一致している。イタリアにおける彼の事跡を書き留めたのは、ギリシア人ではディオドロスとタッルス、ラテン人ではネポスとカッシウスとワッロである。

Divinarum Institutiones 1.13.10

10

Nam cum agresti quodam more in Italia viveretur, Is genus indocile, ac dispersum montibus altis Composuit; legesque dedit, Latiumque vocari Maluit, his quoniam latuisset tutus in oris. Censet ne aliquis deum esse, qui pulsus est, qui fugit, qui latuit?

PL 6, 188B

というのも、イタリアで人々がある種の粗野な暮らしを送っていたとき――『彼は、高い山々に散らばり、教えを受けぬこの民をまとめ、法を授けた。そして、この岸辺に安全に身を隠していたがゆえに、この地がラティウムと呼ばれることを望んだ。』はたして誰が、追われ、逃げ、身を隠した者を神だと考えるであろうか。

Divinarum Institutiones 1.13.11

11

Nemo tam stultus est. Qui enim fugit aut latet, et vim et mortem timeat necesse est. Orpheus, qui temporibus ejus recentior fuit, aperte Saturnum in terra et apud homines regnasse commemorat: Πρώτιστος μὲν ἄνασσεν ἐπιχθονίων Κρόνος ἀνδρῶν, Ἐκ δὲ Κρόνου γένετ' αὐτὸς ἄναξ, μέγας, εὐρυόπα Ζεὺς.

PL 6, 189A

そこまで愚かな者は誰もいない。逃げる者、あるいは身を隠す者は、暴力と死とを恐れているに違いないからである。サトゥルヌスの時代よりのちの人であるオルペウスは、サトゥルヌスが地上において人々のもとで統治したことを、明らかにこう伝えている。『まず最初に地の人々を統べたのはクロノスであり、そのクロノスから、遠く轟く声を持つ偉大な王ゼウスが生まれた。』

Divinarum Institutiones 1.13.12

12

Item Maro noster: Aureus hanc vitam in terris Saturnus agebat; Et alio loco: Aureaque (ut perhibent) illo sub rege fuere Saecula: sic placida populos in pace regebat.

PL 6, 189A

同様に、われらがマロ(ウェルギリウス)もこう言っている。『黄金のサトゥルヌスは、地上でこの生を送っていた。』また別の箇所ではこうも言う。『そして、伝えられるところによれば、その王の治世のもとには黄金の世があった。かくも穏やかに、彼は民を平和のうちに統治していたのである。』

Divinarum Institutiones 1.13.13

13

Neque superius dixit in coelo egisse vitam, neque inferius superos in pace rexisse: unde apparet illum regem fuisse terrenum; quod alibi apertius declarat: Aurea condet Saecula; qui rursus Latio, regnata per arva Saturno quondam.

PL 6, 189A

彼(ウェルギリウス)は、先の一行では彼が天においてこの生を送ったとも言わず、後の一行では天上の神々を平和のうちに統治したとも言っていない。このことから、彼が地上の王であったことは明らかである。このことは別の箇所でいっそう明確に語られている。『彼は黄金の世を再びもたらすであろう。かつてサトゥルヌスによって統治された、あのラティウムの野に。』

Divinarum Institutiones 1.13.14

14

Ennius quidem in Euhemero non primum dicit regnasse Saturnum, sed Uranum patrem. Initio, inquit, primus in terris imperium summum Coelus habuit; is id regnum una cum fratribus suis instituit atque paravit.

PL 6, 189B

他方エンニウスは『エウヘメロス』のうちで、最初に統治したのはサトゥルヌスではなく、その父ウラヌスであったと言う。『初めに』と彼は言う。『地上における最高の統治権を最初に持ったのはカエルス(天)であった。彼はこの王国を、自分の兄弟たちとともに打ち立て、整えたのである。』

Divinarum Institutiones 1.13.15

15

Non magna dissensio, siquidem maximorum auctorum de filio ac patre dubitatio est. Sed tamen utrumque fieri potest: ut et primus Uranus eminere inter caeteros potentia coeperit, et principatum habere, non regnum; postea Saturnus majores sibi opes comparaverit, ac regium nomen asciverit.

PL 6, 189B

これは大きな食い違いではない。というのも、最も権威ある著者たちの間でも、息子と父親のいずれであったかについて、意見が分かれているからである。とはいえ、両方とも起こり得たことである。すなわち、まずウラヌスが他の者たちの中で権勢によって傑出しはじめ、王権ではなく首位の地位を得た。その後サトゥルヌスがより大きな力を自分のために蓄え、王という名を我がものとした、ということである。