ラクタンティウスc. 240–c. 320

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 6 › Divinarum Institutiones

Liber V, Caput XVIII 第V巻 第XVIII章

Lactantius · Divinarum Institutiones · PL 6, 604A · 40 sectiones

Divinarum Institutiones 5.18.1

1

De justitia, sapientia et stultitia. Quod ad praesentem disputationem pertinebat, ostendi quomodo justitia similitudinem stultitiae gerat; ut appareat non sine causa decipi eos, qui putant, nostrae religionis homines stultos esse, qui talia facere videantur, qualia ille proposuit.

PL 6, 604A

正義と知恵と愚かさについて。この議論に関わる限りにおいて、私は正義がいかに愚かさに似た姿をとるかを示した。それによって、我々の信仰に生きる人々を、彼〔カルネアデス〕が説いたような行いをするがゆえに愚かだと考える者たちが、理由もなく欺かれているのではないことが明らかとなるであろう。

Divinarum Institutiones 5.18.2

2

Nunc majus a me exigi sentio; ut ostendam, quare justitiam Deus stultitiae specie convolutam, ex oculis hominum voluerit auferre, si prius Furio respondero, quia parum plene respondit Laelius: qui profecto licet sapiens fuerit, ut vocabatur, patrocinari tamen verae justitiae nullo modo poterat, qui caput ipsum fontemque justitiae non tenebat.

PL 6, 604B

今、私はより大きな課題が私に求められていると感じる。すなわち、なぜ神が正義を愚かさの姿にくるんで人間の目から遠ざけようとされたのかを示すことである。ただしそれには、まずフリウスに答えねばならない。ラエリウスの答えは十分ではなかったからである。彼はたしかに、そう呼ばれていたとおり賢者ではあったろうが、正義そのものの頭であり源であるものを持たなかった以上、真の正義を弁護することは決してできなかったのである。

Divinarum Institutiones 5.18.3

3

Nobis autem facilior est ista defensio, quibus coelesti beneficio familiaris est ac penitus nota justitia, quique illam non nomine, sed re, novimus.

PL 6, 604B

しかし我々にとっては、この弁護はより容易である。天よりの恩恵によって正義が親しく、深く知られており、我々はそれを名によってではなく、実質によって知っているからである。

Divinarum Institutiones 5.18.4

4

Nam Plato et Aristoteles honesta quidem voluntate justitiam defendere cupierunt, effecissentque aliquid, si conatus eorum bonos, si eloquentiam, si virtutem ingenii, divinarum quoque rerum doctrina juvisset.

PL 6, 604B

プラトンとアリストテレスは、たしかに立派な意志をもって正義を弁護しようと望んだのであり、もし彼らの善き努力を、雄弁を、才知の力を、神的な事柄についての教えが助けていたならば、何事かを成し遂げていたであろう。

Divinarum Institutiones 5.18.5

5

Itaque opus illorum inane atque inutile jacuit; nec cuiquam hominum persuadere potuerunt, ut eorum praescripto viveret, quia fundamentum a coelo disciplina illa non habuit. Nostrum opus certius sit necesse est, quos Deus docuit.

PL 6, 604B

それゆえ彼らの仕事は空しく無益なままに終わった。彼らは誰一人として、自分たちの定めに従って生きるよう説き伏せることができなかった。その教えが天からの基盤を持たなかったからである。神によって教えられた我々の仕事は、それよりも確かなものであるほかない。

Divinarum Institutiones 5.18.6

6

Illi enim depingebant verbis, et imaginabantur justitiam, quae in conspectu non erat; nec praesentibus exemplis confirmare poterant, quae afferebant.

PL 6, 605A

なぜなら彼らは、目の前に存在しない正義を、言葉によって描き出し、思い描いていたにすぎず、自分たちの持ち出す事柄を現実の実例によって裏づけることができなかったからである。

Divinarum Institutiones 5.18.7

7

Responderi enim posset ab audientibus, non posse ita vivi, sicut illi sua disputatione praescriberent; adeo ut nulli adhuc extiterint, qui id genus vitae sequerentur.

PL 6, 605A

聞く者たちからは、彼らがその議論で定めるようには生きられない、と答えられたであろう。実際、そのような生き方に従った者は、いまだかつて一人も現れなかったのである。

Divinarum Institutiones 5.18.8

8

Nos autem non verbis modo, sed etiam exemplis ex vero petitis, vera esse quae a nobis dicuntur ostendimus.

PL 6, 605A

しかし我々は、言葉によってだけでなく、真実から得られた実例によっても、我々の語ることが真であることを示すのである。

Divinarum Institutiones 5.18.9

9

Sensit igitur Carneades, quae sit natura justitiae, nisi quod parum alte perspexit, stultitiam non esse: quanquam intelligere mihi videor, qua mente id fecerit.

PL 6, 605A

こうしてカルネアデスは、正義の本性がいかなるものかを感じ取ってはいたが、ただそれが愚かさではないということを、深くは見通していなかった。もっとも、彼がどのような意図でそうしたのか、私には理解できるように思われる。

Divinarum Institutiones 5.18.10

10

Non enim vere existimavit eum stultum esse, qui justus est: sed cum sciret non esse, et rationem tamen cur ita videretur, non comprehenderet, voluit ostendere latere in abdito veritatem, ut decretum disciplinae suae tueretur: cujus summa sententia est, Nihil percipi posse.

PL 6, 605A

なぜなら彼は、正しい者が愚かであるとは本心から考えていたわけではないからである。しかし、そうではないと知りながら、なぜそう見えるのかその理由を把握できなかったので、彼は真理が隠されたところに潜んでいることを示そうとした。それは自らの学派の教えを守るためであり、その教えの要諦は『何ものも把握されえない』ということである。

Divinarum Institutiones 5.18.11

11

Videamus ergo, utrumne justitia foedus aliquod habere cum stultitia possit. Justus, inquit, si aut equum saucio, aut tabulam naufrago non ademerit, ut ipse animam suam liberet, stultus est.

PL 6, 605B

それでは、正義が愚かさと何らかの結びつきを持ちうるかどうかを見てみよう。彼は言う。『正しい者が、自分の命を救うために、負傷者から馬を、難船者から板切れを奪わないならば、その者は愚かである』と。

Divinarum Institutiones 5.18.12

12

Primum omnium, nego ullo modo fieri posse, ut homini, qui quidem vere justus sit, ejusmodi casus eveniat; quia justus neque cuiquam nato inimicus est, neque quidquam omnino appetit alienum. Cur enim naviget, aut quid petat ex aliena terra, cui sufficit sua?

PL 6, 605B

まず第一に、私は、真に正しい人にこのような事態が起こりうるとは、いかなる意味においても認めない。なぜなら正しい者は、生まれてきた者の誰に対しても敵ではなく、他人のものをいっさい求めもしないからである。自分のもので足りる者が、なぜ船出し、他国の地に何を求めようとするだろうか。

Divinarum Institutiones 5.18.13

13

Cur autem belligeret, ac se alienis furoribus misceat, in cujus animo pax cum hominibus perpetua versetur?

PL 6, 605B

また、その心のうちに人々との永続する平和が宿っている者が、なぜ戦争をし、他人の狂乱に身を投じるだろうか。

Divinarum Institutiones 5.18.14

14

Scilicet peregrinis mercibus, aut humano sanguine delectabitur, qui nec lucrum sciat appetere, cui sufficit victus; et non modo ipse caedem facere, sed interesse facientibus, ac spectare ducat nefas.

PL 6, 605B

なるほど、利得を求めることを知らず、生きるための糧で満ち足りている者が、異国の商品や人間の血を喜ぶというのであろうか。彼は、自ら殺戮を行うことだけでなく、それを行う者たちに立ち会うこと、それを見物することさえ、忌むべきことと考えるのである。

Divinarum Institutiones 5.18.15

15

Sed omitto ista; quoniam fieri potest, ut vel invitus ad haec subeunda cogatur. Adeone ergo justitiam, o Furi, vel potius, o Carneade, cujus est illa omnis oratio, tam inanem, tam supervacuam, tamque contemptam Deo putas, ut nihil possit, nihilque habeat in sese, quod ad custodiam sui valeat?

PL 6, 606A

しかしこれらのことは措いておこう。なぜなら、本人が望まなくとも、このような事態に巻き込まれることは起こりうるからである。それでは、フリウスよ——いや、むしろ、あの議論全体の主であるカルネアデスよ——お前は正義を、それほどまでに空しく、それほどまでに無用で、それほどまでに神に蔑まれたものと考えるのか。自らを守るのに役立つものを何ひとつなしえず、何ひとつ持たないほどに、と。

Divinarum Institutiones 5.18.16

16

Sed videlicet qui sacramentum hominis ignorant, ideoque ad hanc vitam temporalem referunt omnia, quanta sit vis justitiae, scire non possunt.

PL 6, 606A

しかし、人間の秘義を知らず、それゆえすべてを、この束の間の生に関わらせて考える者たちは、正義の力がいかに大きいものであるかを知ることができないのである。

Divinarum Institutiones 5.18.17

17

Nam et cum de virtute disputant, quamvis intelligant aerumnis ac miseriis esse plenissimam, tamen expetendam esse aiunt sua causa; ejus enim praemia, quae sunt aeterna et immortalia, nullo modo vident.

PL 6, 606A

実に彼らは、徳について論じるとき、それが労苦と悲惨に満ち満ちていると理解してはいても、それ自体のゆえに求められるべきものであると言う。というのも、彼らは、徳の報いが永遠にして不滅のものであることを、まったく見ていないからである。

Divinarum Institutiones 5.18.18

18

Sic rebus omnibus ad hanc praesentem vitam relatis, virtutem plane ad stultitiam redigunt; siquidem tantos hujus vitae labores frustra et inaniter suscipit. Sed haec alio loco plenius.

PL 6, 606A

こうして、あらゆることをこの現世の生にのみ関わらせることによって、彼らは徳を明らかに愚かさへと引き下げてしまう。なぜなら、それではこの世の生のかくも大きな労苦を、いたずらに、また空しく引き受けることになるからである。しかしこのことは、別の箇所でより詳しく述べよう。

Divinarum Institutiones 5.18.19

19

Interim de justitia, ut coepimus, cujus tanta vis est, ut cum oculos in coelum sustulerit, a Deo mereatur omnia.

PL 6, 606B

さしあたり、始めたとおり正義について語ろう。その力は実に大きく、それが目を天へと上げるならば、神からあらゆるものを得るに値するほどである。

Divinarum Institutiones 5.18.20

20

Recte igitur Flaccus tantam esse dixit innocentiae vim, ut ad tutelam sui non egeat nec armis, nec viribus, quacumque iter fecerit; Integer vitae sceleris atque purus, Non eget Mauri jaculis, nec arcu, Nec venenatis gravida sagittis, Fusce, pharetra: Sive per Syrtes iter aestuosas, Sive facturus per inhospitalem Caucasum, vel quae loca fabulosus Lambit Hydaspes.

PL 6, 606B

それゆえフラックスは、無垢の力がこれほど大きいと正しく言った——自らを守るために武器も力も要さない、どこへ旅しようとも。

『生において罪咎なく清らかな者は、 マウリ人の投げ槍も、弓も要らぬ、 毒を秘めた矢の重き、 フスクスよ、箙も要らぬ。 炎熱のシュルティスを行くときも、 もてなしなきカウカソスを越えて行くときも、 あるいは伝説のヒュダスペスが その岸を洗う地であろうとも。』

Divinarum Institutiones 5.18.21

21

Non potest ergo fieri, quin hominem justum inter discrimina tempestatum atque bellorum coelestis tutela custodiat; ac non, etiamsi cum parricidis et nocentibus naviget, aut malis quoque parcatur, ut una justa et innocens anima liberetur aut certe pereuntibus caeteris sola servetur.

PL 6, 606B

それゆえ、正しい人を、嵐や戦争の危難のただ中で、天よりの守りが守らないということはありえない。たとえ近親殺しの者や犯罪者たちと共に船出しようとも、ただ一つの正しく無垢な魂が救われるために、悪しき者たちまでもが助けられるか、あるいは他の者たちが滅びる中で、その者だけが救われるかするであろう。

Divinarum Institutiones 5.18.22

22

Sed concedamus posse fieri, quod proponit philosophus; quid ergo justus faciet, si nactus fuerit aut in equo saucium, aut in tabula naufragum? Non invitus confiteor, morietur potius, quam occidet.

PL 6, 607A

しかし、かの哲学者が想定するようなことが起こりうると譲歩しよう。それでは、正しい人が、馬に乗った負傷者に、あるいは板切れにすがる難船者に出くわしたなら、何をするだろうか。私はいとわず認めよう。彼は殺すよりも、むしろ死ぬであろう。

Divinarum Institutiones 5.18.23

23

Nec ideo tamen justitia, quod est singulare hominis bonum, stultitiae nomen accipiet. Quid enim melius, quid carius esse homini debet, quam innocentia? quae utique tanto perfectior sit necesse est, quanto illam perduxeris ad extremum, morique malueris, ne quid de innocentiae ratione minuatur.

PL 6, 607A

しかしそれだからといって、人間に固有の善であるところの正義が、愚かさという名を負うことにはならない。実に、無垢よりも人間にとって善く、また貴いものが何かあろうか。それは、これを極限にまで貫き通し、無垢の理を損なうまいとしてむしろ死を選ぶほどに、いよいよ完全なものとなるに違いないのである。

Divinarum Institutiones 5.18.24

24

Stultitia est, inquit, alienae animae parcere cum pernicie suae. Num etiam pro amicitia perire, stultum judicabis?

PL 6, 607A

彼は言う、『自分の破滅を代償にして他人の命を惜しむのは愚かなことだ』と。それならばお前は、友情のために滅びることも愚かだと判断するのか。

Divinarum Institutiones 5.18.25

25

Quid ergo illi familiares Pythagoraei laudantur a vobis, quorum alter se tyranno vadem mortis pro altero dedit, alter ad praestitutum tempus, cum jam sponsor ejus duceretur, praesentiam sui fecit, eumque interventu suo liberavit? quorum virtus in tanta gloria non haberetur, quod alter pro amico, alter etiam pro fide mori voluit, si stulti putarentur.

PL 6, 607B

それなら、なぜあのピュタゴラス派の友人たちが諸君によって称えられるのか。その一方は、僭主に対してもう一方の死の保証人として自らを差し出し、もう一方は、その保証人がすでに引き立てられていく定められた時刻に、自ら姿を現し、その介入によって彼を解き放ったのである。彼らの徳がこれほどの栄誉のうちに置かれることはなかったであろう、もし彼らが——一方は友のために、もう一方は信義のために——死ぬことを望んだがゆえに、愚かな者と見なされていたならば。

Divinarum Institutiones 5.18.26

26

Denique ob hanc ipsam virtutem tyrannus his gratiam retulit, utrumque servando, et hominis crudelissimi natura mutata est. Quin etiam deprecatus esse dicitur, ut se tertium in amicitiam reciperent, non utique tanquam stultos, sed tanquam bonos et sapientes viros.

PL 6, 607B

ついには、まさにこの徳のゆえに、僭主は彼らに恩義を返し、両者を助命した。そしてこの上なく残忍な人物の本性も変えられたのである。それどころか、彼は自分を三人目として友情の中に迎え入れてくれるよう懇願したとさえ伝えられている。それも、愚か者としてではなく、善良にして賢明な人物としてである。

Divinarum Institutiones 5.18.27

27

Itaque non video, quare cum pro amicitia et fide mori, summa gloria computetur, non etiam pro innocentia perire, sit homini gloriosum.

PL 6, 607B

したがって私には、友情と信義のために死ぬことが最高の栄誉に数えられながら、無垢のために滅びることが人間にとって栄光とならない理由が分からない。

Divinarum Institutiones 5.18.28

28

Ergo stultissimi sunt, qui nobis crimini dant, mori velle pro Deo, cum ipsi eum, qui pro homine mori voluit, in coelum summis laudibus tollant.

PL 6, 607C

それゆえ、我々が神のために死のうと欲することを罪として非難する者たちこそ、最も愚かなのである。彼ら自身は、人のために死のうとした者を、この上ない称賛をもって天にまで持ち上げているのだから。

Divinarum Institutiones 5.18.29

29

Denique ut concludam disputationem, non posse eumdem justum esse, ac stultum, eumdem sapientem, et injustum, docet ipsa ratio. Qui enim stultus est, quid sit justum ac bonum nescit; et ideo semper peccat.

PL 6, 607C

最後に、この議論を締めくくるために言えば、同一の人が正しくありながら愚かでもあること、また同一の人が賢くありながら不正でもあることは、ありえないと理そのものが教えている。なぜなら、愚かな者は何が正しく善いことかを知らず、それゆえ常に罪を犯すからである。

Divinarum Institutiones 5.18.30

30

Ducitur enim quasi captivus a vitiis; nec resistere ullo modo potest, quia caret virtute, quam nescit. Justus autem ab omni peccato se abstinet, quod aliter facere non potest, quam si habeat recti pravique notitiam.

PL 6, 608A

彼はいわば悪徳に捕われの身として引き回されるのであり、いかなる仕方でも抵抗することができない。自分の知らない徳を欠いているからである。これに対し正しい者は、あらゆる罪から身を遠ざける。しかし彼がそうできるのは、正と邪についての知識を持っている場合以外にはありえない。

Divinarum Institutiones 5.18.31

31

Rectum autem discernere a pravo quis potest, nisi sapiens? Ita fit, ut numquam possit esse justus, qui stultus est, neque sapiens, qui fuerit injustus.

PL 6, 608A

しかし、正しいことを邪なことから見分けることができるのは、賢い者のほかに誰があろうか。こうして、愚かな者が正しい者でありうることは決してなく、不正な者が賢い者でありうることも決してない、ということになる。

Divinarum Institutiones 5.18.32

32

Quod si est verissimum, manifestum est eum, qui aut naufrago tabulam, aut equum saucio non ademerit, stultum non esse; quia haec facere peccatum est, a quo se sapiens abstinet.

PL 6, 608A

もしこれがこの上なく真であるとするならば、難船者から板切れを、あるいは負傷者から馬を奪わない者が愚かでないことは明らかである。なぜなら、それを行うことは罪であり、賢い者はそこから身を遠ざけるものだからである。

Divinarum Institutiones 5.18.33

33

Videri tamen et ipse confiteor, per hominum errorem ignorantium cujusque rei proprietatem. Itaque omnis haec quaestio non tam argumentis, quam definitione dissolvitur. Stultitia igitur est in factis dictisque, per ignorantiam recti ac boni, erratio.

PL 6, 608A

とはいえ私自身も認めよう、彼がそう見えるのは、物事それぞれの本質を知らない人間の誤りによるのだと。したがって、この問い全体は、論証によってというよりも、定義によって解かれるのである。すなわち愚かさとは、正しいことと善いことについての無知のゆえに、行いと言葉において誤ることである。

Divinarum Institutiones 5.18.34

34

Ergo stultus non est, qui ne sibi quidem parcit, dum ne noceat alteri, quod est malum. Quod quidem nobis et ratio, et veritas ipsa praescribit. In omnibus enim videmus animalibus, quia sapientia carent, conciliatricem sui esse naturam.

PL 6, 608B

それゆえ、他人を害するという悪を犯さぬために、自分自身をさえ惜しまない者は、愚かではない。まさにこのことを、我々に対して理そのものも、真理そのものも定めているのである。実に我々は、あらゆる動物において——それらは知恵を欠いているがゆえに——本性が自己自身の利益をはかるものであることを見て取る。

Divinarum Institutiones 5.18.35

35

Nocent igitur aliis, ut sibi prosint; nesciunt enim quia malum est, nocere. Homo vero, qui scientiam boni ac mali habet, abstinet se a nocendo, etiam cum incommodo suo, quod animal irrationale facere non potest; et ideo inter summas hominis virtutes innocentia numeratur.

PL 6, 608B

それゆえ動物は、自分の利益のために他者を害する。害することが悪であるとは知らないからである。しかし善悪の知識を持つ人間は、自分に不利益であっても、害することから身を遠ざける。理性を欠く動物にはこれができない。それゆえ、無垢は人間の最高の徳の一つに数えられるのである。

Divinarum Institutiones 5.18.36

36

Quibus rebus apparet sapientissimum esse, qui mavult perire ne noceat; ut id officium, quo a mutis discernitur, servet.

PL 6, 608B

これらのことから明らかなように、害することを避けるために滅びることを選ぶ者こそ、最も賢い者である。それによって彼は、物言わぬ動物たちから区別される、その務めを守るのである。

Divinarum Institutiones 5.18.37

37

Nam qui vendentis errorem non redarguit, ut aurum parvo emat, aut qui non profitetur fugitivum servum, vel pestilentem se domum vendere, lucro et commodo suo consulens, non est ille sapiens, ut Carneades videri volebat, sed callidus et astutus.

PL 6, 608B

なぜなら、金を安く買うために売り手の誤りを正さない者、あるいは自分の利得と益のために、逃亡奴隷や疫病の家を売るのだと申告しない者は、カルネアデスがそう見せたがったような賢者ではなく、狡猾で抜け目のない者だからである。

Divinarum Institutiones 5.18.38

38

Calliditas autem et astutia in mutis quoque animalibus sunt, vel cum insidiantur aliis et dolo capiunt ut devorent, vel cum insidias aliorum vario genere deludunt. Sapientia vero in hominem solum cadit.

PL 6, 608C

しかし狡猾さと抜け目なさは、物言わぬ動物たちのうちにも見られる——他の動物を待ち伏せし、欺いて捕らえ、貪り食おうとするときも、あるいは他者の待ち伏せをさまざまな仕方でかわすときも。だが知恵は、ただ人間にのみ属するものである。

Divinarum Institutiones 5.18.39

39

Sapientia est enim intelligentia vel ad bonum rectumque faciendum, vel ad abstinentiam dictorum factorumque improborum.

PL 6, 609A

なぜなら知恵とは、善く正しいことを行うための、あるいは不正な言葉や行いから身を遠ざけるための、知性にほかならないからである。

Divinarum Institutiones 5.18.40

40

Lucro autem nunquam sapiens studet, quia bona haec terrena contemnit; nec quemquam falli patitur, quia boni viri officium est, errores hominum corrigere, eosque in viam reducere. Siquidem socialis est hominis ac benefica natura, quo solo cognationem cum Deo habet.

PL 6, 609A

賢い者は決して利得を追い求めない。この地上の善きものを軽んじるからである。また、誰かが欺かれることを容認しない。人々の誤りを正し、彼らを正しい道へと連れ戻すことこそ、善良な人間の務めだからである。まさにこの、社会的で人に益をもたらす本性によってこそ、人間は神との親近性を持つのである。