Divinarum Institutiones 5.15.1
De stultitia, sapientia, pietate, aequitate et justitia. Quae vero causa sit, ut eos qui sapientes sunt, stultos putent, magna ratio est (nec enim frustra falluntur). Quae nobis diligenter est explicanda, ut errores suos tandem (si fieri possit) agnoscant.
PL 6, 594B愚かさ、知恵、敬虔、公正さ、そして正義について。知恵ある者たちを愚か者と見なす者たちがいるが、それには重大な理由がある(彼らが欺かれているのは、理由なきことではないからである)。この理由を我々は丹念に説き明かさねばならない。彼らがついには(もし可能であれば)自らの誤りを認めるに至るように。
Divinarum Institutiones 5.15.2
Justitia suapte natura speciem quamdam stultitiae habet, quod ego et divinis, et humanis testimoniis confirmare possum.
PL 6, 595A正義はその本性上、一種の愚かさの様相を帯びている。このことを私は、神的な証言によっても人間的な証言によっても裏付けることができる。
Divinarum Institutiones 5.15.3
Sed nihil fortasse apud istos agamus, nisi eos de suis doceamus auctoribus, non posse quemquam justum esse, quod est conjunctum cum vera sapientia, nisi idem stultus esse videatur.
PL 6, 595Aだが、彼らに対して我々が成し得ることはおそらく何もないであろう、ただ彼ら自身の権威ある著者たちによって、真の知恵と結びついたところの正義ある者となることは、同時に愚か者と見なされるのでなければ誰にもできないということを教える他には。
Divinarum Institutiones 5.15.4
Carneades, Academicae sectae philosophus, cujus in disserendo quae vis fuerit, quae eloquentia, quod acumen, qui nescit, ipsum ex praedicatione Ciceronis intelliget, aut Lucilii, apud quem disserens Neptunus de re difficillima, ostendit non posse id explicari, nec si Carneadem ipsum Orcus remittat.
PL 6, 595Aカルネアデスは、アカデメイア派に属する哲学者であり、彼の議論における力量、雄弁、鋭さがいかなるものであったかを知らぬ者があれば、キケロの、あるいはルキリウスの称賛によってそれを知るであろう。ルキリウスの許では、ネプトゥヌスがきわめて難解な事柄について論じる場面で、たとえオルクスがカルネアデスその人を送り返したとしても、それを説き明かすことはできないと示している。
Divinarum Institutiones 5.15.5
Is, cum legatus ab Atheniensibus Romam missus esset, disputavit de justitia copiose, audiente Galba, et Catone censorio, maximis tunc oratoribus.
PL 6, 595B彼は、アテナイ人たちによって使節としてローマに遣わされたとき、正義について豊かに論じた。当時最大の弁論家であったガルバと監察官カトーがこれを聴いていた。
Divinarum Institutiones 5.15.6
Sed idem disputationem suam postridie contraria disputatione subvertit; et justitiam, quam pridie laudaverat, sustulit, non quidem philosophi gravitate, cujus firma et stabilis debet esse sententia, sed quasi oratorio exercitii genere in utramque partem disserendi.
PL 6, 595Bだがその同じ人物は、翌日には正反対の議論によって自らの論を覆し、前日には称賛していた正義を、覆し去った。それは、確固として揺るがぬ学説を持つべき哲学者の重厚さによってではなく、いわば両側から論じ立てる弁論の鍛錬の一種としてであった。
Divinarum Institutiones 5.15.7
Quod ille facere solebat, ut alios quidlibet afferentes posset refutare. Eam disputationem, qua justitia evertitur, apud Ciceronem L. Furius recordatur: credo, quoniam de republica disserebat, ut defensionem laudationemque ejus induceret, sine qua putabat regi non posse rempublicam.
PL 6, 596A彼は常々これを行っていた。他の者たちがどのような主張を持ち出そうとも、それを論駁できるようにするためである。正義が覆されるこの議論を、キケロの著作の中でルキウス・フリウスが想起している。思うに、これは彼〔キケロ〕が国家について論じていたためであり、正義の弁明と称賛とを導き入れるためであった。正義なくしては国家は治め得ないと彼は考えていたのである。
Divinarum Institutiones 5.15.8
Carneades autem, ut Aristotelem refelleret ac Platonem justitiae patronos, prima illa disputatione collegit ea omnia, quae pro justitia dicebantur, ut posset illa, sicut fecit, evertere.
PL 6, 596Aカルネアデスは、正義の擁護者であるアリストテレスとプラトンとを論駁するために、かの最初の議論において、正義のために語られていたことすべてを集めた。それは、実際に彼が行ったように、それを覆すためであった。
Divinarum Institutiones 5.15.9
Erat enim facillimum justitiam radices non habentem labefactare, quia tum nulla in terra fuit, ut quid esset, aut qualis, a philosophis cerneretur.
PL 6, 596A根を持たぬ正義を揺るがすことは、いともたやすいことであった。なぜなら、当時その正義は地上のどこにも存在せず、それが何であるか、いかなるものであるかを哲学者たちが見極めることもできなかったからである。
Divinarum Institutiones 5.15.10
Atque utinam tot ac tales viri, quantum eloquentiae quantumque animi, tantum etiam scientiae ad implendam defensionem summae virtutis habuissent, cujus origo in religione, ratio in aequitate est!
PL 6, 596A願わくは、これほど多くのこれほど優れた人々が、雄弁においても気概においても持っていたのと同じだけの知識を、その起源を信仰に、その理を公正さに持つ最高の徳の弁明を果たすためにも持っていたならばよかったものを。
Divinarum Institutiones 5.15.11
Sed ii, qui primam illam partem nescierunt, ne secundam quidem tenere potuerunt. Volo autem prius circumscripte, ac breviter, quid sit ostendere, ut intelligatur philosophos ignorasse justitiam, nec id, quod minime noverant, potuisse defendere.
PL 6, 596Bだが、かの第一の部分を知らなかった者たちは、第二の部分をも保つことができなかった。そこで私はまず、正義とは何であるかを手短に、簡潔に示したいと思う。それによって、哲学者たちが正義を知らなかったこと、そして彼らが少しも知らなかったものを弁護することなどできなかったことが理解されるためである。
Divinarum Institutiones 5.15.12
Justitia quamvis omnes simul virtutes amplectatur, tamen duae sunt omnium principales, quae ab illa divelli separarique non possunt, pietas et aequitas.
PL 6, 596B正義はすべての徳を一括して包み込むものではあるが、それでもすべての徳のうち二つが主要なものであり、これらは正義から引き離すことも切り離すこともできない。それは敬虔と公正さである。
Divinarum Institutiones 5.15.13
Nam fides, temperantia, probitas, innocentia, integritas, et caetera hujusmodi, vel natura, vel institutis parentum, possunt esse in iis hominibus qui justitiam nesciunt, sicuti semper fuerunt.
PL 6, 597Aなぜなら、誠実、節制、正直さ、無垢、高潔さ、その他これに類するものは、生まれつきによるにせよ、親の教えによるにせよ、正義を知らぬ人々のうちにも存在し得るからである。事実、それは常にそうであった。
Divinarum Institutiones 5.15.14
Nam Romani veteres, qui justitia gloriari solebant, iis utique virtutibus gloriabantur, quae (ut dixi) proficisci a justitia possunt, et ab ipso fonte secerni. Pietas vero et aequitas, quasi venae sunt ejus; his enim duobus fontibus constat tota justitia.
PL 6, 597Aというのも、正義を誇りとしていた古のローマ人たちは、当然これらの徳を誇っていたのであり、それは(先に述べたように)正義から発しながらも、その源そのものからは切り離され得るものだからである。ところが敬虔と公正さとは、いわば正義の水脈である。全き正義は、この二つの源から成り立っているのである。
Divinarum Institutiones 5.15.15
Sed caput ejus et origo in illo primo est, in secundo vis omnis ac ratio. Pietas autem nihil aliud est quam Dei notio; sicut Trismegistus verissime definivit, ut alio loco diximus.
PL 6, 597Aだが、正義の源頭であり起源であるものは第一のもの(敬虔)にあり、その力のすべてと理とは第二のもの(公正さ)にある。ところで敬虔とは、神を知ることにほかならない。トリスメギストスがきわめて的確に定義したとおりであり、これについては別の箇所ですでに述べた。
Divinarum Institutiones 5.15.16
Si ergo pietas est cognoscere Deum, cujus cognitionis haec summa est, ut eum colas, ignorat utique justitiam, qui religionem Dei non tenet. Quomodo enim potest eam ipsam nosse, qui unde oriatur ignorat?
PL 6, 597Aそこで、もし敬虔が神を知ることであり、その認識の要諦が神を礼拝することにあるのならば、神への信仰を保たぬ者は、当然、正義を知らないのである。なぜなら、正義がどこから生じるかを知らぬ者が、いったいどうして正義そのものを知り得ようか。
Divinarum Institutiones 5.15.17
Plato quidem multa de uno Deo locutus est, a quo ait constitutum esse mundum: sed nihil de religione; somniaverat enim Deum, non cognoverat.
PL 6, 597Bプラトンはたしかに、唯一の神について多くを語り、世界はその神によって創られたと述べた。だが信仰については何も語らなかった。彼は神を夢見ていたのであって、知っていたのではなかったからである。
Divinarum Institutiones 5.15.18
Quod si justitiae defensionem vel ipse, vel quilibet alius implere voluisset, in primis religiones deorum evertere debuit, quia contrariae sunt pietati.
PL 6, 597Bもし彼自身であれ、他の誰であれ、正義の弁明を全うしようと欲したならば、何よりもまず神々の諸宗教を覆さねばならなかったはずである。なぜなら、それらは敬虔に反するものだからである。
Divinarum Institutiones 5.15.19
Quod quidem Socrates quia facere tentavit, in carcerem conjectus est; ut jam tunc appareret quid esset futurum iis hominibus, qui justitiam veram defendere, Deoque singulari servire coepissent.
PL 6, 597B実にソクラテスはこれを試みたがゆえに、牢獄に投げ込まれた。それによって、真の正義を弁護し、唯一の神に仕え始めるであろう人々にどのようなことが将来起こるかが、すでにその時から明らかになったのである。
Divinarum Institutiones 5.15.20
Altera est justitiae pars aequitas: aequitatem dico non utique bene judicandi, quod et ipsum laudabile est in homine justo; sed se cum caeteris coaequandi, quam Cicero aequabilitatem vocat.
PL 6, 597B正義のもう一つの部分は公正さである。私が言う公正さとは、正しく裁くこと——もっとも、それ自体も正義の人にあっては称賛に値することではあるが——を言うのではなく、自らを他の人々と等しくすることを言うのであり、これをキケロは「平等性」と呼んでいる。
Divinarum Institutiones 5.15.21
Deus enim, qui homines generat, et inspirat, omnes aequos, id est pares esse voluit. Eamdem conditionem vivendi omnibus posuit, omnes ad sapientiam genuit, omnibus immortalitatem spopondit: nemo a beneficiis ejus coelestibus segregatur.
PL 6, 598Aなぜなら、人間を生み出し、命の息を吹き込む神は、すべての者が等しく、すなわち対等であることを望まれたからである。神はすべての者に同じ生の境遇を定め、すべての者を知恵へと生み出し、すべての者に不死を約束された。神の天上の恩恵から締め出される者は誰もいない。
Divinarum Institutiones 5.15.22
Nam sicut omnibus unicum suum lumen aequaliter dividit, emittit omnibus fontes, victum subministrat, quietem somni dulcissimam tribuit: sic omnibus aequitatem virtutemque largitur. Nemo apud eum servus est, nemo dominus.
PL 6, 598A神はすべての者に、その唯一の光を等しく分かち与え、すべての者に泉を湧き出させ、糧を供給し、眠りの甘美な安らぎを与えたもう。それと同じように、すべての者に公正さと徳とを惜しみなく授けたもう。神のもとには、奴隷である者もなく、主人である者もない。
Divinarum Institutiones 5.15.23
Si enim cunctis idem pater est, aequo jure omnes liberi sumus. Nemo Deo pauper est, nisi qui justitia indiget; nemo dives, nisi qui virtutibus plenus est; nemo denique egregius, nisi qui bonus et innocens fuerit; nemo clarissimus, nisi qui opera misericordiae largiter fecerit; nemo perfectissimus, nisi qui omnes gradus virtutis impleverit.
PL 6, 598Aもしすべての者にとって父が同じであるならば、我々はみな等しい権利によって自由な者である。神にとって貧しい者とは、正義を欠く者以外にはなく、富める者とは、もろもろの徳に満ちた者以外にはない。優れた者とは、善良にして無垢である者以外にはなく、最も輝かしい者とは、慈しみの業を惜しみなく行った者以外にはなく、最も完全な者とは、徳のあらゆる段階を満たした者以外にはない。
Divinarum Institutiones 5.15.24
Quare neque Romani, neque Graeci justitiam tenere potuerunt, quia dispares multis gradibus homines habuerunt, a pauperibus ad divites, ab humilibus ad potentes, a privatis denique usque ad regum sublimissimas potestates.
PL 6, 598Bそれゆえ、ローマ人もギリシア人も正義を保つことはできなかった。彼らは、貧者から富者へ、卑しい者から権力ある者へ、そして私人からついには王たちの最も崇高な権力に至るまで、幾多の段階において互いに等しからぬ人間たちを抱えていたからである。
Divinarum Institutiones 5.15.25
Ubi enim non sunt universi pares, aequitas non est; et excludit inaequalitas ipsa justitiam, cujus vis omnis in eo est, ut pares faciat eos, qui ad hujus vitae conditionem pari sorte venerunt.
PL 6, 598Bなぜなら、すべての者が対等でない所には、公正さは存在しないからである。そして不平等そのものが正義を締め出す。正義の力のすべては、この人生という境遇に等しい運命のもとで到達した者たちを、対等な者とすることにあるのだから。