Divinarum Institutiones 7.3.1
De natura et de mundo; atque reprehensio Stoicorum et Epicureorum. Et quoniam de philosophorum erroribus loquimur, Stoici naturam in duas partes dividunt: unam, quae efficiat; alteram, quae se ad faciendum tractabilem praebeat.
PL 6, 740C自然と世界について。ならびにストア派とエピクロス派への論駁。さて我々は哲学者たちの誤りについて語っているのであるから、ストア派は自然を二つの部分に分ける。一つは働きをなすものであり、いま一つは働きを受け入れるべく従順に自らを差し出すものである。
Divinarum Institutiones 7.3.2
In illa prima esse vim sentiendi; in hac, materiam; nec alterum sine altero posse. Quomodo potest idem esse quod tractat, et quod tractatur? Si quis dicat idem esse figulum quod lutum, aut lutum idem esse quod figulum, nonne aperte insanire videatur?
PL 6, 741A前者のうちには感覚する力があり、後者のうちには質料があって、一方は他方なしにはあり得ない。扱うものと扱われるものとが同一であるとは、いったいどういうことか。もし誰かが陶工と粘土は同じものである、あるいは粘土と陶工は同じものであると言うならば、明らかに正気を失っていると見えるのではないか。
Divinarum Institutiones 7.3.3
At isti uno naturae nomine duas res diversissimas comprehendunt, Deum et mundum, artificem et opus; dicuntque alterum sine altero nihil posse, tanquam natura sit Deus mundo permixtus.
PL 6, 741Aところが彼らは自然という一つの名のもとに、神と世界、作り手とその作品という、この上なく異なる二つのものを包み込んでいる。そして一方は他方なしには何もなし得ないと言い、あたかも自然とは世界に混ぜ合わされた神であるかのように語る。
Divinarum Institutiones 7.3.4
Nam interdum sic confundunt, ut sit Deus ipse mens mundi et mundus sit corpus Dei. Quasi vero simul esse coeperint mundus, et Deus; ac non ipse mundum fecerit: quod et ipsi fatentur alias, cum hominum causa praedicant esse fabricatum, et sine mundo esse, si velit, possit; siquidem Deus est divina et aeterna mens a corpore soluta et libera.
PL 6, 741A実に彼らは時にこれを混同して、神自身が世界の精神であり、世界が神の肉体であるとする。あたかも世界と神とが同時に存在し始めたかのように、そして世界を造ったのは神自身ではないかのように。だがそのこと〔神が世界を造ったこと〕は彼ら自身も別のところで認めている。すなわち世界は人間のために造られたと説くとき、また、もし神が望むならば世界なしにも存在し得ると説くときに。神とは物体を離れて自由な、神的にして永遠なる精神だからである。
Divinarum Institutiones 7.3.5
Cujus vim majestatemque quoniam intelligere non poterant, miscuerunt eum mundo, id est, operi suo. Unde est illud Virgilianum: Totamque infusa per artus Mens agitat molem, et magno se corpore miscet.
PL 6, 741B彼らはその力と威厳とを理解することができなかったので、神を世界、すなわち神自身の作品と混ぜ合わせてしまった。ここからウェルギリウスのかの句が出てくる。 「四肢のすみずみに注ぎ込まれた精神が この全体を動かし、大いなる物体と自らを混ぜ合わせる。」
Divinarum Institutiones 7.3.6
Ubi est ergo illud, quod iidem ipsi aiunt, et factum esse divina providentia, et regi? Si enim fecit mundum, fuit ergo sine mundo. Si regit, non utique sicut mens corpus regit, sed tanquam dominus domum, navim gubernator, auriga currum.
PL 6, 742Aそれでは、彼ら自身が世界は神的摂理によって造られ、かつ統治されているとも言うとき、そのことはどこへ行ってしまうのか。もし神が世界を造ったのなら、神は世界なしにも存在していたはずである。もし神が世界を統治するのなら、それは精神が肉体を統治するようにではなく、主人が家を、舵手が船を、御者が馬車を統治するようにである。
Divinarum Institutiones 7.3.7
Nec tamen mixti sunt iis rebus, quas regunt. Nam si haec omnia, quae videmus, Dei membra sunt, jam insensibilis ab his constituitur Deus, quoniam membra sensu carent, et mortalis, quoniam videmus membra esse mortalia.
PL 6, 742Aしかも統治する者は、統治される事物と混ざり合ってはいない。もし我々が目にするこれらすべてのものが神の肢体であるとするならば、神は感覚を持たぬものとされてしまう。肢体は感覚を欠くからである。また神は死すべきものとされてしまう。我々は肢体が死すべきものであることを見ているからである。
Divinarum Institutiones 7.3.8
Possum enumerare, quoties repentinis quassatae motibus vel hiaverint terrae, vel desederint in abruptum; quoties demersae fluctibus, et urbes, et insulae abierint in profundum; frugiferos campos paludes inundaverint; flumina et stagna siccaverint; montes etiam vel deciderint abrupti, vel planis fuerint adaequati.
PL 6, 742A私は数え上げることができる。突然の震動に揺すぶられて大地が裂けたこと、あるいは深淵へと沈み込んだこと、いく度も都市や島々が波に呑み込まれて深みへと消え去ったこと、実り豊かな野が沼と化して水没したこと、川や沼が涸れ果てたこと、山々もまた崩れ落ちて低まり、あるいは平地と等しくされたことを。
Divinarum Institutiones 7.3.9
Plurimas regiones, et multorum fundamenta montium latens et internus ignis absumit. Et hoc parum est, si membris suis non parcit Deus, nisi etiam homini liceat aliquid in Dei corpus: maria extruuntur; montes exciduntur, et ad eruendas opes interiora terrae viscera effodiuntur.
PL 6, 743A多くの地方、そして数多の山々の基盤を、地中深く潜む火が焼き尽くしている。しかも神がその肢体を惜しまぬというだけでは足りず、人間にまで神の肉体に対して何かをなすことが許されている。すなわち海は埋め立てられ、山は切り崩され、富を掘り出すために大地の内なる臓腑が掘り返される。
Divinarum Institutiones 7.3.10
Quid quod ne arari quidem sine laceratione divini corporis potest? ut jam scelerati et impii simus, qui Dei membra violemus.
PL 6, 743A耕作でさえ、神の肉体を切り裂くことなしには行われ得ないというではないか。すると我々はすでに、神の肢体を犯す罪深く不敬な者ということになる。
Divinarum Institutiones 7.3.11
Patiturne ergo vexari corpus suum Deus, et debilem se vel ipse facere, vel ab homine fieri sinit? nisi forte divinus ille sensus, qui mundo et omnibus mundi partibus permixtus est, primam terrae faciem reliquit, ac se in ima demersit, ne quid doloris de assidua laceratione sentiret.
PL 6, 743Aそれでは神は自らの肉体が苦しめられるのを許しているのか、自ら弱くなることを許し、あるいは人間によって弱くされることを許しているのか。ただし、世界とそのすべての部分に混ざり合っているというかの神的感覚が、大地の表面をすでに見捨て、絶え間ない切り裂きから何の苦痛も感じぬよう、自らを深みへと沈めてしまったというのであれば、話は別である。
Divinarum Institutiones 7.3.12
Quod si hoc vanum et absurdum est, tam igitur ipsi eguerunt, quam haec indigent sensu, qui non perspexerunt divinum quidem spiritum esse ubique diffusum, eoque omnia contineri, non tamen ita, ut Deus ipse, qui est incorruptus, gravibus et corruptibilibus elementis misceatur.
PL 6, 743Aしかしこれが空しく不条理であるとするなら、彼ら自身が、これらの事物が感覚を欠いているのと同じだけ、感覚を欠いていたことになる。すなわち彼らは、神的な霊があらゆる所に遍在し、それによってすべてが包容されているのであって、しかもそれは、不朽なる神自身が重く朽ちやすい元素と混ざり合うという仕方によるのではないということを、見抜けなかったのである。
Divinarum Institutiones 7.3.13
Illud ergo rectius, quod a Platone ( in Timaeo ) sumpserunt, a Deo factum esse mundum, et ejusdem providentia gubernari.
PL 6, 743Bそれゆえ、彼らがプラトン(『ティマイオス』において)から取り入れた見解、すなわち世界は神によって造られ、その摂理によって統治されているという見解の方が、より正しい。
Divinarum Institutiones 7.3.14
Oportebat igitur et Platonem, et eos qui idem senserunt, docere atque explicare, quae causa, quae ratio fuerit tanti operis fabricandi; quare hoc, aut cujus gratia fecerit. At iidem Stoici, hominum, inquiunt, causa mundus effectus est. Audio.
PL 6, 743Bそれゆえプラトンも、また同じ考えを抱いた人々も、これほど大きな作品を造り上げるにあたって、いかなる原因、いかなる理があったのか、また何のために、誰のためにこれをなしたのかを、教え説き明かすべきであった。ところが同じストア派は、世界は人間のために造られたのだと言う。よろしい、聞こう。
Divinarum Institutiones 7.3.15
Sed Epicurus ignorat, ipsos homines quare, aut quis effecerit. Nam Lucretius, cum diceret mundum non esse a diis constitutum, sic ait (lib. V de Natura rerum): Dicere porro hominum causa voluisse parare; Praeclaram mundi naturam Deinde intulit: Desipere est.
PL 6, 743Bしかしエピクロスは、人間そのものが何のために、また誰によって造られたのかを知らない。実にルクレティウスは、世界は神々によって定められたのではないと言おうとして、こう述べている(『物の本性について』第五巻)。 「さらに、人間のために 世界のかの輝かしい本性を 備えようと望んだのだと言うのは」 そして次にこう続けた。 「思慮を欠いたことである」と。
Divinarum Institutiones 7.3.16
Quid enim immortalibus atque beatis Gratia nostra queat largirier emolumenti, Ut nostra quidquam causa gerere aggrediantur? Et merito. Illi enim nullam rationem afferebant, cur humanum genus vel creatum, vel constitutum esset a Deo.
PL 6, 744A「いったい我々の感謝が、不死にして幸いなる者たちに、いかなる利益をもたらし得るというのか。彼らが我々のために何かをなそうとするなどということが。」しかも当然である。彼らは、人類が神によって創造され、あるいは定められたことについて、何の理由も示さなかったからである。
Divinarum Institutiones 7.3.17
Nostrum hoc officium est, sacramentum mundi et hominis exponere, cujus illi expertes, sacrarium veritatis nec attingere, nec videre potuerunt. ergo (ut paulo ante dicebam) cum assumpsissent id quod erat verum, id est, mundum a Deo factum, et hominum causa esse factum; tamen, quoniam eos in consequentibus ratio defecit, non potuerunt defendere id quod assumpserant.
PL 6, 744Aこれを説き明かすことこそ我々の務めである。すなわち世界と人間との秘義を開陳することである。彼らはこれに与ることなく、真理の聖所に触れることも、それを見ることもできなかった。それゆえ(先ほど言ったように)、彼らは真実なるもの、すなわち世界は神によって造られ、人間のために造られたということを前提としながらも、その帰結において理を失ったために、自ら前提したところを弁護することができなかったのである。
Divinarum Institutiones 7.3.18
Denique Plato, ne Dei opus imbecillum et ruinosum faceret, in aeternum dixit esse mansurum. Si hominum causa factus est, et ita factus est ut esset aeternus, cur ergo ipsi quorum causa factus est, non sunt sempiterni?
PL 6, 744A実にプラトンは、神の作品が脆弱で滅びやすいものとならぬよう、それは永遠に存続するであろうと述べた。もし世界が人間のために造られ、かつ永遠であるように造られたのだとすれば、では、その世界がその者たちのために造られたところの当人たちが、なぜ永遠でないのか。
Divinarum Institutiones 7.3.19
Si mortales, propter quos factus est, ergo et ipse mortalis atque solubilis. Neque enim pluris est ipse, quam ii, quorum gratia factus est.
PL 6, 744Bもしその者たちが死すべきものであり、彼らのために世界が造られたのだとすれば、世界自身もまた死すべきものであり、解体され得るものであるはずである。造られた目的である者たちよりも、造られたもの自身の方が価値があるということはあり得ないからである。
Divinarum Institutiones 7.3.20
Quod si ei ratio quadraret, intelligeret periturum esse, quia factus est; nec posse in aeternum manere, nisi quod tangi non potest. Qui autem negat hominum causa factum, hic nullam rationem tenet.
PL 6, 744Bもし彼〔プラトン〕の主張する理が首尾一貫していたならば、彼は、造られたものである以上それは滅び去るものであり、触れることのできぬもの以外は永遠に存続し得ないということを理解したであろう。ところが、世界は人間のために造られたのではないと言う者〔エピクロス〕は、何の理をも持たない。
Divinarum Institutiones 7.3.21
Si enim dicit, ipsum fabricatorem sua causa tanta haec opera esse molitum, cur ergo nos nati sumus? cur mundo ipso fruimur? Quid sibi vult humani generis caeterorumque animantium fictio? Cur aliena commoda intercipimus? Cur denique augemur, minuimur, interimus?
PL 6, 744Bもし彼が、造り主自身が自分自身のためにこれほど大きな作品を築き上げたのだと言うならば、では我々はなぜ生まれたのか。なぜ我々はこの世界そのものを享受しているのか。人類やその他の生き物の形成にはいったい何の意味があるのか。なぜ我々は他者〔神〕に属する益を横取りしているのか。そしてなぜ、我々は増え、減り、そして滅びるのか。
Divinarum Institutiones 7.3.22
Quid habet rationis ipsa generatio? quid perpetua successio? Nimirum videri nos Deus voluit, et suis variis imaginibus tanquam sigilla confingere, quibus se oblectaret; et nihilominus tamen, si ita esset, curae haberet animantes, praecipueque hominem, cujus imperio cuncta subjecit.
PL 6, 744Bそもそも生殖そのものにいかなる理があるというのか。絶え間ない世代の継承にいかなる理があるというのか。おそらく神は我々を見ようと望み、自らを慰めるための小像のように、自らの様々な似姿を形作ろうとしたのであろう。それにもかかわらず、もしそうであるならば、神は生き物たちを、とりわけ人間を、気にかけたはずである。神は人間の支配のもとにすべてを従えたのだから。
Divinarum Institutiones 7.3.23
Qui autem dicunt semper fuisse mundum, omitto illud, quod esse ipse sine aliquo principio non potest, unde extricare se nequeunt; sed hoc dico: si mundus semper fuit, nullam potest habere rationem. Quid enim potuit in eo ratio moliri, quod nunquam sumpsit exordium?
PL 6, 745A世界は常に存在していたのだと言う者たちについては、世界がいかなる始まりもなしに存在することはできないという点——彼らはそこから脱け出すことができないのだが——は措くとして、私はこう言おう。もし世界が常に存在していたのなら、それはいかなる理をも持ち得ない。決して始まりを持たなかったものにおいて、理はいったい何を築き上げることができたというのか。
Divinarum Institutiones 7.3.24
Nam prius quam fiat aliquid, aut struatur, opus est consilio, ut disponi possit quemadmodum fiat, nec incipi quidquam potest sine provisione rationis. Itaque omne opus ratio praecedit. Non habet ergo rationem, quod factum non est.
PL 6, 745Aなぜなら、何かが作られる、あるいは組み立てられるより前に、それがどのように作られるべきかを取り決めることのできる考えが必要だからであり、理の予見なしには何も始められないからである。したがって、あらゆる作品に理が先立つ。ゆえに、作られなかったものは理を持たない。
Divinarum Institutiones 7.3.25
Atqui mundus rationem habet, qua et constat, et regitur; ergo et factus est: si factus est, et resolvetur. Reddant ergo isti rationem, si possunt, cur aut factus in principio sit, aut postea resolvatur.
PL 6, 745Aしかるに世界は理を持っている。それによって世界は成り立ち、統治されているのである。それゆえ世界は造られたのである。造られたのであれば、それはまた解体されるであろう。それゆえ彼らは、できるものならば、世界がなぜ初めに造られたのか、あるいはなぜ後に解体されるのかについて、理を示すがよい。
Divinarum Institutiones 7.3.26
Quod quia docere non poterat Epicurus, sive Democritus, sua sponte natum esse dixit, seminibus inter se passim coeuntibus, quibus iterum resolutis, dissidium atque interitum secuturum.
PL 6, 745Bエピクロス、あるいはデモクリトスは、これを説明することができなかったので、世界は自然発生的に生じたのだと言った。すなわち種子があちこちで互いに結合し、それが再び解体されるとき、離散と滅亡とが後に続くのだ、と。
Divinarum Institutiones 7.3.27
Corrupit ergo quod recte viderat, et totam rationem penitus ignorantia rationis evertit; redegitque mundum, et omnia quae in eo geruntur, ad similitudinem cujusdam vanissimi somnii, siquidem rebus humanis ratio nulla subsistat.
PL 6, 745Bかくして彼は正しく見ていたものを損ない、理についての無知によって理の全体を根底から覆してしまった。そして世界とその中で行われるすべてのことを、この上なく空しい夢に等しいものへと貶めてしまった。それでは人間の事柄にはいかなる理も存しないことになるからである。
Divinarum Institutiones 7.3.28
Cum vero mundum, omnesque partes ejus, ut videmus, mirabilis ratio gubernet; cum coeli temperatio, et aequalis in ipsa varietate cursus astrorum luminumque coelestium, temporum constans ac mira descriptio, terrarum varia foecunditas, plana camporum munimenta, et aggeres montium, viriditas ubertasque silvarum, fontium saluberrima eruptio, fluminum opportuna inundatio, maris opulenta et copiosa interfusio, ventorum diversa et utilis aspiratio, caeteraque omnia ratione summa constent: quis tam caecus est, ut existimet sine causa esse facta, in quibus mira dispositio providentissimae rationis elucet?
PL 6, 745Bしかるに、我々が見るとおり、驚くべき理が世界とそのすべての部分を統治しているとき——天の調和、多様でありながら等しく保たれる星々や天の光の運行、時の恒常にして驚くべき区分、大地の様々な豊穣さ、平野の平らかな防壁、山々の塁壁、森の緑と繁茂、泉の最も健やかな湧出、川の適時なる氾濫、海の豊かで満ち溢れる広がり、風の多様にして有益な吹き渡り、そしてその他すべての事柄が、この上ない理によって成り立っているとき——いったい誰が、摂理に満ちた理の驚くべき配剤がそこに輝いているものを、原因なしに作られたと考えるほど盲目であろうか。
Divinarum Institutiones 7.3.29
Si ergo sine causa nec est, nec fit omnino quidquam: si et providentia summi Dei ex dispositione rerum, et virtus ex magnitudine, et potestas ex gubernatione manifesta est: hebetes ergo et insani, qui providentiam non esse dixerunt.
PL 6, 745Cそれゆえ、原因なしにはいかなるものも存在せず、生じることもないのだとすれば——そして至高なる神の摂理は事物の配剤から、力はその大きさから、権力はその統治から、明らかであるとすれば——摂理は存在しないと言った者たちは、鈍く、そして正気を失っているのである。
Divinarum Institutiones 7.3.30
Non improbarem; si deos idcirco non esse dicerent, ut unum dicerent: cum autem ideo ut nullum, qui eos delirasse non putat, ipse delirat.
PL 6, 746Aもし彼らが、神々は存在しないと言うことによって、ただ一つの神が存在すると言おうとしていたのであれば、私はこれを非難しないであろう。しかし彼らがそう言うのは、いかなる神も存在しないと言うためであるから、彼らが正気を失っていると考えぬ者こそ、自らが正気を失っているのである。