Divinarum Institutiones 2.5.1
Quod solus omnium creator Deus est colendus, non vero elementa, nec corpora coelestia: Refelliturque Stoicorum sententia, qui stellas et astra deos putant.
PL 6, 276B礼拝すべきは万物の唯一の創造主である神のみであり、元素でも天体でもない。ここに、星々や星辰を神々と見なすストア派の学説が論駁される。
Divinarum Institutiones 2.5.2
Quanto igitur rectius est, omissis insensibilibus et vanis, oculos eo tendere, ubi sedes, ubi habitatio est Dei veri; qui terram stabili firmitate suspendit; qui coelum distinxit astris fulgentibus; qui solem rebus humanis clarissimum, ac singulare lumen, in argumentum suae unicae majestatis accendit: terris autem maria circumfudit, flumina sempiterno lapsu fluere praecepit.
PL 6, 276Cそれゆえ、感覚を持たぬ空しいものどもを措いて、まことの神の座、まことの神の住まいがあるところへと目を向けるほうが、いかに正しいことであろうか。この神こそ、大地を揺るがぬ堅固さによって支え、天を輝く星々で彩り、人間の営みにとって最も明るく類なき光として太陽を灯し、おのれの唯一なる威厳の証としたのであり、また陸には海をめぐらし、川には尽きることのない流れで流れるよう命じた方である。
Divinarum Institutiones 2.5.3
Jussit et extendi campos, subsidere valles, Fronde tegi silvas, lapidosos surgere montes. Quae utique omnia non Jupiter fecit, qui ante annos mille septingentos natus; sed idem: Ille opifex rerum, mundi melioris origo, qui vocatur Deus, cujus principium, quoniam non potest comprehendi, ne quaeri quidem debet.
PL 6, 277Aまた、こう命じたのである。 「野は広がり、谷は沈み、 森は葉に覆われ、石多き山々は聳え立て」と。 これらのことをことごとく成したのは、千七百年前に生まれたユピテルではなく、同じ方——万物の匠、より善き世界の起源であり、神と呼ばれる方——である。この方の始まりは把握し得ぬがゆえに、そもそも問うてはならない。
Divinarum Institutiones 2.5.4
Satis est homini ad plenam perfectamque prudentiam, si Deum esse intelligat: cujus intelligentiae vis et summa haec est, ut suspiciat et honorificet communem parentem generis humani, et rerum mirabilium fabricatorem.
PL 6, 277A人間にとって完全な知恵に至るには、神が在すと悟るだけで十分である。その悟りの力と要諦とは、人類共通の父にして驚くべき事物の造り主を、仰ぎ敬うことに他ならない。
Divinarum Institutiones 2.5.5
Unde quidam hebetis obtusique cordis, elementa, quae et facta sunt et carent sensu, tamquam deos adorant.
PL 6, 277Bそれゆえ、心の鈍く愚かなある者たちは、造られたものであり感覚を欠く元素を、あたかも神であるかのように崇拝している。
Divinarum Institutiones 2.5.6
Qui cum Dei opera mirarentur, id est coelum cum variis luminibus, terram cum campis et montibus, maria cum fluminibus et stagnis et fontibus, earum rerum admiratione obstupefacti, et ipsius artificis obliti, quem videre non poterant, ejus opera venerari et colere coeperunt; nec umquam intelligere quiverunt, quanto major quantoque mirabilior sit, qui illa fecit ex nihilo.
PL 6, 277B彼らは神の御業に驚嘆した——すなわち様々な光をたたえる天、野と山を持つ大地、川と沼と泉を持つ海に。だがその驚異に打たれるあまり、目には見えぬ造り主そのものを忘れ、代わりにその作品を崇敬し、崇拝し始めたのである。そして、無から万物を造ったこの方が、いかに偉大でいかに驚くべき方であるかを、ついぞ悟ることができなかった。
Divinarum Institutiones 2.5.7
Quae cum videant divinis legibus obsequentia commodis atque usibus hominis perpetua necessitate famulari, tamen illa deos existimant esse; ingrati adversus beneficia divina, qui Deo et patri indulgentissimo sua sibi opera praetulerunt.
PL 6, 277B彼らは、それらが神の法に従い、人間の益と用のために絶えず奉仕していることを見ていながら、なおそれらを神々だと見なしている。神の恵みに対して恩知らずであり、この上なく慈しみ深い父なる神に対して、神御自身の作品のほうを上に置いてしまっているのである。
Divinarum Institutiones 2.5.8
Sed quid mirum, si aut barbari, aut imperiti homines errant? cum etiam philosophi Stoicae disciplinae in eadem sint opinione, ut omnia coelestia, quae moventur, in deorum numero habenda esse censeant; siquidem Lucilius Stoicus apud Ciceronem sic loquitur: « Hanc igitur in stellis constantiam, hanc tantam in tam variis cursibus in omni aeternitate convenientiam temporum, non possum intelligere sine mente, ratione, consilio; quae cum in sideribus esse videamus, non possumus ea ipsa non in deorum numero reponere. » Item paulo superius: « Restat, inquit, ut motus astrorum sit voluntarius; quae qui videat, non indocte solum, verum etiam impie faciat, si deos esse neget. » Nos vero et quidem constanter negamus, ac vos, o philosophi, non solum indoctos et impios, verum etiam caecos, ineptos delirosque probamus, qui ignorantiam imperitorum vanitate vicistis.
PL 6, 278Aだが、蛮族や無知な人間が誤るのが何の不思議であろうか。ストア派の哲学者たちでさえ同じ見解に立ち、動く天のものはすべて神々の数に入れるべきだと考えているのである。ストア派のルキリウスはキケロの書物の中でこう語っている。「星々におけるこの恒常性、かくも多様な運行における、永遠にわたるこの時の一致を、私は精神・理性・思慮なしには理解できない。星々のうちにそれがあると見る以上、我々はそれを神々の数に加えないわけにはいかない」。また少し前でこうも言う。「残るところ、星辰の運動は意志によるものだということになる。それを見ながら、なお神々の存在を否定するならば、無知であるだけでなく不敬でもあろう」。だが我々は、確固としてこれを否定する。そして、おお哲学者諸君、諸君を無知で不敬であるばかりか、盲目で愚劣で正気を失った者だと断じる。諸君はその空しさによって、無知な者たちの無知を凌駕したのだから。
Divinarum Institutiones 2.5.9
Illi enim solem et lunam, vos etiam sidera deos putatis. Tradite igitur nobis stellarum mysteria, ut aras et templa singulis erigamus; ut sciamus quo quamque ritu, quo die colamus, quibus nominibus, quibus precibus advocemus; nisi forte nullo discrimine tam innumerabiles, tam minutos deos acervatim colere debemus.
PL 6, 278B彼ら〔無知な者たち〕は太陽と月を、諸君はそのうえ星辰までも神だと考えている。ならば、星々の秘儀を我々に伝えてもらいたい——それぞれに祭壇と神殿を建て、いかなる儀式で、いつの日に崇拝すべきか、いかなる名で、いかなる祈りで呼びかけるべきかを知るために。さもなくば、まさかこれほど無数の、これほど些細な神々を、区別もなく一山まとめて崇拝せねばならぬ、というわけでもあるまい。
Divinarum Institutiones 2.5.10
Quid quod argumentum illud, quo colligunt universa coelestia deos esse, in contrarium valet. Nam si deos esse idcirco opinantur, quia certos et rationabiles cursus habent, errant.
PL 6, 278Bさらに言えば、天にあるものすべてが神々であると結論づけるあの論法自体が、むしろ逆の結論に働くではないか。すなわち、天体が定まった理にかなった運行を持つがゆえに神々であると彼らが考えるのなら、それは誤りである。
Divinarum Institutiones 2.5.11
Ex hoc enim apparet deos non esse, quod exorbitare illis a praestitutis itineribus non licet.
PL 6, 279A定められた軌道から外れることが許されていない、まさにそのことから、それらが神でないことは明らかだからである。
Divinarum Institutiones 2.5.12
Caeterum si dii essent, huc atque illuc passim sine ulla necessitate ferrentur, sicut animantes in terra, quarum quia liberae sunt voluntates, huc atque illuc vagantur, ut libuit, et quo quamque mens duxerit, eo fertur.
PL 6, 279Aさもなければ——もし神々であるならば、何の必然性もなく、あちこちと思うがままに動くはずである。地上の生き物たちがそうであるように。彼らの意志は自由であるがゆえに、あちらこちらとほしいままに彷徨い、それぞれの心の赴くところへと運ばれていくのだから。
Divinarum Institutiones 2.5.13
Non est igitur astrorum motus voluntarius, sed necessarius, quia praestitutis legibus officiisque deserviunt.
PL 6, 279Aしたがって星辰の運動は意志によるものではなく、必然によるものである。定められた法と務めに従っているのだから。
Divinarum Institutiones 2.5.14
Sed cum disputaret de cursibus siderum, quos ex ipsa rerum ac temporum congruentia intelligebat non esse fortuitos, existimavit voluntarios esse, tamquam non possent tam disposite, tam ordinate moveri, nisi sensus illis inesset officii sui sciens.
PL 6, 279Aところが彼〔ストア派の論者〕は、星々の運行について論じる際、事物と時の一致そのものから、それが偶然によるものではないと悟りながらも、それを意志によるものだと考えた。あたかも、みずからの務めを弁える感覚が備わっていなければ、これほど整然と、これほど秩序立って動くことはできないかのように。
Divinarum Institutiones 2.5.15
O quam difficilis est ignorantibus veritas, et quam facilis scientibus! Si motus, inquit, astrorum fortuiti non sunt, nihil aliud restat, nisi ut voluntarii sint; immo vero, ut non esse fortuitos manifestum est, ita nec voluntarios.
PL 6, 279Aああ、無知な者にとって真理はいかに難しく、知る者にとってはいかに容易であることか。彼は言う——星辰の運動が偶然によるものでないなら、あとに残るのは意志によるものだということしかない、と。だが実のところ、それが偶然によるものでないことが明らかであるのと同様に、意志によるものでもないのである。
Divinarum Institutiones 2.5.16
Quomodo igitur in conficiendis itineribus constantiam suam servant? Nimirum Deus, universi artifex, sic illa disposuit, sic machinatus est, ut per spatia coeli divina et admirabili ratione decurrerent, ad efficiendas succedentium sibi temporum varietates.
PL 6, 279Bそれでは、星々はいかにしてその軌道を辿るにあたり、恒常性を保っているのか。それはまさしく、宇宙の造り主である神が、これらを然るべく配置し、然るべく仕組んだからにほかならない——天の空間を、神々しく驚くべき理をもって運行させ、次々と移りゆく時の多様な様相を成し遂げさせるために。
Divinarum Institutiones 2.5.17
An Archimedes Siculus concavo aere similitudinem mundi ac figuram potuit machinari, in quo ita solem ac lunam composuit, ut inaequales motus, et coelestibus similes conversionibus, singulis quasi diebus efficerent, et non modo accessus solis et recessus, vel incrementa diminutionesque lunae, verum etiam stellarum, vel inerrantium, vel vagarum, dispares cursus orbis ille, dum vertitur, exhiberet?
PL 6, 279Bシチリアのアルキメデスは、中空の青銅で世界の似姿とその形とを作り上げることができたではないか。その中に太陽と月とを配し、それぞれがほぼ一日ごとに、天の運行に似た不揃いな動きをなすようにし、太陽の近づき遠ざかりのみならず、月の満ち欠け、さらには恒星と惑星との不揃いな運行までも、その球体が回転するにつれて示すようにしたのである。
Divinarum Institutiones 2.5.18
Deus ergo illa vera non potuit machinari et efficere quae potuit solertia hominis imitatione simulare? Utrumne igitur stoïcus, si astrorum figuras in illo aere pictas effictasque vidisset, suo illa consilio moveri diceret, ac non potius artificis ingenio?
PL 6, 279Cそれならば神は、人間の技巧が模倣によって似せて作り得たものを、真実のものとして仕組み、成し遂げることができなかったというのか。ストア派の論者は、あの青銅の中に描かれ象られた星々の形を見たなら、それが自分自身の思案によって動いていると言うだろうか。それとも、むしろ職人の技量によるものだと言うであろうか。
Divinarum Institutiones 2.5.19
Inest ergo sideribus ratio ad peragendos meatus suos apta: sed Dei est illa ratio, qui et fecit, et regit omnia, non ipsorum siderum, quae moventur. Nam si solem stare voluisset, perpetuus utique dies esset.
PL 6, 280Aしたがって、星々にはその運行を成し遂げるにふさわしい理が備わっている。だがその理は、万物を造り、万物を治める神のものであって、動かされる星々自身のものではない。もし神が太陽を静止させることを望んだなら、昼はとこしえに続いたはずである。
Divinarum Institutiones 2.5.20
Item, si motus astra non haberent, quis dubitet sempiternam noctem fuisse futuram? Sed ut diei ac noctis vices essent, moveri ea voluit: et tam varie moveri, ut non modo lucis ac tenebrarum mutuae vicissitudines fierent, quibus laboris et quietis alterna spatia constarent; sed etiam frigoris et caloris, ut diversorum temporum vis ac potestas, vel generandis, vel maturandis frugibus conveniret.
PL 6, 280A同様に、もし星々が運動を持たなければ、夜がとこしえに続いたであろうことを、誰が疑うであろうか。だが神は、昼と夜とが交替するように、星々を動かすことを望んだ。しかもそれほど多様に動かすことを望んだので、光と闇との交替が生じて労働と休息とが交互に定まるのみならず、寒さと暑さもまた生じ、様々な季節の力と働きが、穀物を生じさせるにも実らせるにも適うようにしたのである。
Divinarum Institutiones 2.5.21
Quam solertiam divinae potestatis in machinandis itineribus astrorum, quia philosophi non videbant, animalia esse sidera putaverunt; tamquam pedibus, et sponte, non divina ratione procederent. Cur autem illa excogitaverit Deus, quis non intelligit?
PL 6, 280A星々の軌道を仕組むにあたっての、この神の力の巧みさを、哲学者たちは見て取ることができなかったために、星々を生き物だと考えた。あたかも、神の理によってではなく、みずからの足で、みずからの意のままに進んでいるかのように。だが、神がなぜそれらを考案したのかを、悟らぬ者があろうか。
Divinarum Institutiones 2.5.22
Scilicet ne solis lumine decedente, nimium caeca nox tetris atque horrentibus tenebris ingravesceret, noceretque viventibus. Itaque et coelum simul mira varietate distinxit, et tenebras ipsas multis minutisque luminibus temperavit.
PL 6, 280Bすなわち、太陽の光が去るとき、あまりにも暗い夜が忌まわしく恐ろしい闇によって重く垂れ込め、生きるものを害することのないようにするためである。それゆえ神は、天を驚くべき多様さで彩ると同時に、闇そのものを数多の小さな光によって和らげたのである。
Divinarum Institutiones 2.5.23
Quanto igitur Naso prudentius, quam illi, qui sapientiae studere se putant, qui sentit a Deo lumina illa, ut honorem tenebrarum depellerent, instituta!
PL 6, 280Bそれゆえ、みずから知恵を求めていると自負するあの者たち〔哲学者たち〕よりも、ナソ〔オウィディウス〕のほうがいかに賢明であることか。彼は、あの光が、闇の恐ろしさ〔底本は honorem。文脈から horrorem の意に取った〕を退けるために神によって定められたのだと悟っているのである。
Divinarum Institutiones 2.5.24
Is eum librum, quo Φαινόμενα breviter comprehendit, his tribus versibus terminavit: Tot numero, talique Deus simulacra figura Imposuit coelo, perque atras sparsa tenebras Clara pruinosae jussit dare lumina nocti.
PL 6, 280B彼は、『天象』を簡潔にまとめたその書を、次の三行の詩句で結んでいる。 「かくも数多く、かくのごとき形の像を、神は 天に置き、暗い闇の中に散りばめて、 霜置く夜に清らかな光を与えるよう命じた」と。
Divinarum Institutiones 2.5.25
Quod si fieri non potest, ut stellae dii sint; ergo nec sol quidem, nec luna dii esse possunt, quoniam luminibus astrorum, non ratione differunt, sed magnitudine. Quod si hi dii non sunt; ergo nec coelum quidem, in quo illa omnia continentur.
PL 6, 280Bそして、星々が神であることがあり得ないのであれば、太陽も月も神ではあり得ない。なぜなら、それらは星々の光と、理においてではなく、ただ大きさにおいて異なるにすぎないからである。そして、これらが神でないのならば、それらすべてを包む天もまた、神ではあり得ない。