ラクタンティウスc. 240–c. 320

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 6 › Divinarum Institutiones

Liber II, Caput XI 第II巻 第XI章

Lactantius · Divinarum Institutiones · PL 6, 311A · 31 sectiones

Divinarum Institutiones 2.11.1

1

De animantibus, homine, Prometheo, Deucalione, Parcis. Consummato igitur mundo, animalia varii generis, dissimilibus formis, et magna et minora ut fierent, imperavit.

PL 6, 311A

生き物、人間、プロメテウス、デウカリオン、運命の女神たちについて。かくして世界が完成すると、神は様々な種類の、姿の異なる、大小さまざまな生き物が生まれるよう命じた。

Divinarum Institutiones 2.11.2

2

Et facta sunt bina; id est diversi sexus singula: ex quorum foetibus, et aer, et terra, et maria completa sunt.

PL 6, 311B

そして生き物はつがいで造られた。すなわち、それぞれが異なる性を持つ一対としてである。彼らの子から、大気も、地も、海もことごとく満たされた。

Divinarum Institutiones 2.11.3

3

Deditque his omnibus generatim Deus alimenta de terra, ut usui hominibus esse possent; alia nimirum ad cibos, alia vero ad vestitum: quae autem magnarum sunt virium, ut in excolenda terra juvarent; unde dicta sunt jumenta.

PL 6, 311B

神はこれらすべての生き物に、種類ごとに地からの糧を与え、人間の用に供せられるようにした。あるものは食料のため、あるものは衣のためであったが、大きな力を持つものは地を耕す助けとなるべきものであり、それゆえ、助ける(juvare)ものとして『役畜(jumenta)』と呼ばれたのである。

Divinarum Institutiones 2.11.4

4

Ita rebus omnibus mirabili descriptione compositis, regnum sibi aeternum parare constituit, et innumerabiles animas procreare, quibus immortalitatem daret.

PL 6, 311B

こうして万物が驚くべき秩序をもって整えられると、神は自らのために永遠の王国を備え、数え切れない魂を生み出して、それらに不死性を与えることを決めた。

Divinarum Institutiones 2.11.5

5

Tum fecit ipsi sibi simulacrum sensibile, atque intelligens, id est ad imaginis suae formam, qua nihil potest esse perfectius: hominem figuravit ex limo terrae; unde homo nuncupatus est, quod sit factus ex humo.

PL 6, 312A

そこで神は、感覚を備え理性を備えた、自らのための像を造った。すなわち、これに勝って完全なものはあり得ない、自らの似姿のかたちに従ってである。神は地の泥から人間を形づくった。それゆえ人間(homo)は、土(humus)から造られたことにちなんで名づけられたのである。

Divinarum Institutiones 2.11.6

6

Denique Plato humanam formam esse ait; et Sibylla, quae dicit: Εἰκών ἐστ' ἄνθρωπος ἐμὴ, λόγον ὀρθὸν ἔχουσα. De hac hominis fictione poetae quoque, quamvis corrupte, tamen non aliter tradiderunt: namque hominem de luto a Prometheo factum esse dixerunt.

PL 6, 312A

さらにプラトンは、〔神の〕かたちは人間のかたちであると言い、シビュラもまた「人間は正しい理性を備えた我が像である」と言う。この人間の形成について、詩人たちもまた、歪めてはいるが、同じように伝えている。すなわち、人間は泥からプロメテウスによって造られたと彼らは言ったのである。

Divinarum Institutiones 2.11.7

7

Res eos non fefellit, sed nomen artificis. Nullas enim litteras veritatis attigerant: sed quae prophetarum vaticinio tradita, in sacrario Dei continebantur, ea de fabulis et obscura opinione collecta et depravata, ut veritas a vulgo solet variis sermonibus dissipata corrumpi, nullo non addente aliquid ad quod audierat, carminibus suis comprehenderunt; et hoc quidem inepte, quod tam mirabile tamque divinum opificium homini dederunt.

PL 6, 312A

彼らを欺いたのは事柄そのものではなく、造り手の名であった。彼らは真理の文書に少しも触れたことがなかったからである。むしろ、預言者たちの預言によって伝えられ、神の至聖所に納められていたことがらを、作り話や曖昧な臆説から寄せ集め、歪めたうえで――誰もが聞いたことに何かを付け加えずにはいないため、真理が民衆のもとで様々な言い伝えに散らされて損なわれるのが常であるように――自分たちの詩に取り込んだのである。しかもそれは愚かなことであった。かくも驚くべき、かくも神的な作品を人間に帰したのだから。

Divinarum Institutiones 2.11.8

8

Quid enim opus fuit hominem de luto fingi, cum posset eadem ratione generari qua ipse Prometheus ex Japeto natus est? qui si fuit homo, generare hominem potuit, facere non potuit. De diis autem illum non fuisse, poena ejus in Caucaso monte declarat.

PL 6, 312B

そもそも、プロメテウス自身がイアペトスから生まれたのと同じ仕方で人間が生み出され得たのに、なぜ人間が泥から形づくられる必要があったのか。もしプロメテウスが人間であったのなら、彼は人間を生むことはできても、造ることはできなかったはずである。そして彼が神々のうちに数えられなかったことは、カウカソス山での彼の刑罰が示している。

Divinarum Institutiones 2.11.9

9

Sed neque patrem ipsius Japetum, patruumque Titana quisquam deos nuncupavit, quia regni sublimitas penes Saturnum solum fuit, per quam divinos honores cum omnibus suis posteris consecutus est. Multis argumentis hoc figmentum poetarum coargui potest.

PL 6, 313A

また彼の父イアペトスも、その伯父ティタンも、誰ひとり神と呼んだ者はいなかった。王権の高みはただサトゥルヌスのもとにのみあり、それによって彼はその子孫すべてとともに神的な栄誉を得たのだからである。詩人たちのこの作り話は、多くの論拠によって論駁され得る。

Divinarum Institutiones 2.11.10

10

Factum esse diluvium ad perdendam tollendamque ex orbe terrae malitiam, constat inter omnes. Idem enim et philosophi, poetae (scil. Ovid., I, Met.), scriptoresque rerum antiquarum loquuntur; in eoque maxime cum prophetarum sermone consentiunt.

PL 6, 313A

洪水が、地上から悪を滅ぼし取り除くために起こったことは、すべての人の間で異論がない。哲学者たちも、詩人たち(すなわちオウィディウス『変身物語』第一巻)も、古い事どもを記した著述家たちも、同じことを語っており、この点では預言者たちの言葉と最もよく一致している。

Divinarum Institutiones 2.11.11

11

Si ergo cataclysmus ideo factus est, ut malitia, quae per nimiam multitudinem increverat, perderetur, quomodo fictor hominis Prometheus fuit? cujus filium Deucalionem iidem ipsi ob justitiam solum esse dicunt servatum.

PL 6, 313A

それゆえ、もし大洪水が、あまりに増え広がった悪を滅ぼすために起こったのだとすれば、どうしてプロメテウスが人間の造り手であり得ようか。まさにその同じ人々が、プロメテウスの子デウカリオンだけが、その正しさゆえに助かったと言っているのに。

Divinarum Institutiones 2.11.12

12

Quomodo unus gradus, et una progenies, orbem terrae tam celeriter potuit hominibus implere?

PL 6, 313A

たった一世代、一つの血統だけで、どうして地上をこれほど速やかに人間で満たすことができたであろうか。

Divinarum Institutiones 2.11.13

13

Sed videlicet hoc quoque sic corruperunt, ut illud superius; cum ignorarent, in quo tempore cataclysmus sit factus in terra, et quis ob justitiam meruerit, genere humano pereunte, salvari, et quomodo, aut cum quibus servatus sit: quae omnia propheticae litterae docent.

PL 6, 313B

だが明らかに、彼らはこの点についても、先の点と同様に歪めてしまった。大洪水が地上でいつ起こったのか、また人類が滅びゆくなかで誰がその正しさゆえに救われるに値したのか、いかにして、誰とともに救われたのかを、彼らは知らなかったからである。これらすべてのことは、預言の文書が教えている。

Divinarum Institutiones 2.11.14

14

Apparet ergo falsum esse quod de opificio Promethei narrant. Verum quia poetas dixeram (scil. lib. I, cap. 11) non omnino mentiri solere, sed figuris involvere, et obscurare quae dicant, non dico esse mentitos, sed primum omnium Promethea simulacrum hominis formasse de pingui et molli luto, ab eoque primo natam esse artem, et statuas, et simulacra fingendi; siquidem Jovis temporibus fuit, quibus primum templa constitui, et novi deorum cultus esse coeperunt.

PL 6, 313B

したがって、プロメテウスの作品について語られていることは偽りであることが明らかである。しかし私は先に(すなわち第一巻第十一章で)、詩人たちはまったくの虚偽を語る習わしがあるのではなく、語ることを比喩に包み、曖昧にするのだと述べておいた。それゆえ、私は彼らが嘘をついたとは言わない。むしろ、まず何よりも、プロメテウスが脂を含んだ柔らかな泥から人間の像を形づくり、そこから初めて、彫像や像を形づくる技術が生まれたのだと言うのである。というのも、それはユピテルの時代のことであり、その時代に初めて神殿が建てられ、新たな神々への崇拝が始まったからである。

Divinarum Institutiones 2.11.15

15

Sic veritas fucata mendacio est; et illud, quod a Deo factum ferebatur, homini, qui opus divinum imitatus est, etiam coepit adscribi. Caeterum fictio veri ac vivi hominis e limo Dei est.

PL 6, 314A

こうして真理は偽りによって彩られた。すなわち、神によってなされたと伝えられていたことが、神の業を模した人間にまで帰せられるようになったのである。しかし、真実にして生ける人間を泥から形づくったのは神である。

Divinarum Institutiones 2.11.16

16

Quod Hermes quoque tradidit: qui non tantum hominem ad imaginem Dei factum esse dixit a Deo; sed etiam illud explanare tentavit, quam subtili ratione singula quaeque in corpore hominis membra formaverit, cum eorum nihil sit quod non tantumdem ad usus necessitatem, quantum ad pulchritudinem valeat.

PL 6, 314A

このことはヘルメスもまた伝えている。彼は、人間が神によって神の像に似せて造られたと述べただけでなく、神が人体の一つ一つの部分をいかに精妙な理をもって形づくったかをも説き明かそうと試みた。その部分のうち、用の必要と美しさとを同じだけ兼ね備えていないものは一つもないからである。

Divinarum Institutiones 2.11.17

17

Id vero etiam stoici, cum de providentia disserunt, facere conantur; et secutus eos Tullius pluribus quidem locis.

PL 6, 314A

このことはストア派の哲学者たちも、摂理について論じる際に試みており、キケロもまた多くの箇所で彼らに従っている。

Divinarum Institutiones 2.11.18

18

Sed tamen materiam tam copiosam et uberem strictim contingit; quam ego nunc idcirco praetereo, quia nuper proprium de ea re librum ad Demetrianum auditorem meum scripsi.

PL 6, 314B

とはいえ、これほど豊かで実り多い主題に彼は簡単にしか触れていない。私は今この主題を措く。というのも、私は最近、この事柄について、私の弟子デメトリアヌスに宛てて独立した一書を著したからである。

Divinarum Institutiones 2.11.19

19

Illud hoc loco praeterire non possum, quod errantes philosophi quidam aiunt, homines, caeteraque animalia sine ullo artifice orta esse de terra; unde illud Virgilianum est: Virumque Terrea progenies duris caput extulit arvis.

PL 6, 314B

この箇所で見過ごせないのは、誤りに陥ったある哲学者たちが、人間もその他の生き物も、いかなる造り手もなしに地から生まれ出たと言っていることである。そこから、かのウェルギリウスの詩句がある。「そして人間たちの土なる裔は、硬い畑から頭をもたげた。」

Divinarum Institutiones 2.11.20

20

Et ii maxime fuerunt in ea sententia qui esse providentiam negant. Nam stoici animantium fabricam divinae solertiae tribuunt.

PL 6, 314B

そしてこの学説を最も強く取ったのは、摂理の存在を否定する者たちであった。ストア派の哲学者たちは、生き物の造りを神の巧みな知恵に帰しているからである。

Divinarum Institutiones 2.11.21

21

Aristoteles autem labore se ac molestia liberavit, dicens semper mundum fuisse; itaque et humanum genus, et caetera quae in eo sunt, initium non habere, sed fuisse semper, ac semper fore.

PL 6, 315A

他方アリストテレスは、世界は常に存在してきたのだと言うことで、労苦と面倒とから自らを解き放った。したがって人類も、世界のうちにある他のものも、始まりを持たず、常に存在してきたのであり、常に存在し続けるのだ、と。

Divinarum Institutiones 2.11.22

22

Sed cum videamus singula quaeque animalia, quae ante non fuerant, incipere esse, et esse desinere, necesse est totum genus aliquando esse coepisse, et aliquando desiturum esse, quia coeperit.

PL 6, 315A

しかし我々は、以前は存在しなかったそれぞれの生き物が存在し始め、また存在しなくなるのを見ている以上、その全体の種族もまた、いつか存在し始め、始まりを持った以上いつか終わることになるのは必然である。

Divinarum Institutiones 2.11.23

23

Omnia enim tribus temporibus contineri necesse est, praeterito, praesenti, futuro. Praeteriti est origo, praesentis substantia, futuri dissolutio.

PL 6, 315A

あらゆるものは必然的に三つの時、すなわち過去、現在、未来に含まれる。過去に属するのは起源であり、現在に属するのは実体であり、未来に属するのは解体である。

Divinarum Institutiones 2.11.24

24

Quae omnia in singulis hominibus apparent, et incipimus enim, cum nascimur; et sumus, cum vivimus; et desinimus, cum interimus. Unde etiam tres Parcas esse voluerunt; unam, quae vitam hominibus ordiatur; alteram, quae contexat; tertiam, quae rumpat ac finiat.

PL 6, 315A

これらすべては個々の人間においても現れている。我々は生まれることによって始まり、生きることによって在り、死ぬことによって終わるからである。それゆえ人々は運命の女神が三人いると考えたのである。すなわち、人間の生命を紡ぎ始める者、それを織り続ける者、それを断ち切って終わらせる者である。

Divinarum Institutiones 2.11.25

25

In toto autem genere hominum, quia solum praesens tempus apparet, ex eo tamen et praeteritum, id est, origo colligitur; et futurum, id est, dissolutio.

PL 6, 315B

しかし人類全体については、現れているのは現在という時のみであるが、それによっても過去、すなわち起源が、また未来、すなわち解体が、推し量られる。

Divinarum Institutiones 2.11.26

26

Nam quoniam est, apparet aliquando coepisse (esse enim nulla res sine exordio potest); et quia coepit, apparet quandoque desiturum. Nec enim potest id totum esse immortale, quod ex mortalibus constat.

PL 6, 315B

というのも、それが存在する以上、いつか始まったことが明らかだからである(いかなるものも起源なしに存在することはできない)。そして始まった以上、いつか終わることも明らかである。可死のものから成る全体が不死であることはあり得ないのである。

Divinarum Institutiones 2.11.27

27

Nam sicut universi per singulos interimus, fieri potest, ut aliquo casu omnes simul; vel sterilitate terrarum, quae accidere particulatim solet; vel pestilentia ubique diffusa, quae singulas urbes atque regiones plerumque populatur; vel incendio in orbem misso, quale jam fuisse sub Phaetonte dicitur; vel diluvio aquarum, quale sub Deucalione traditur, cum praeter unum hominem genus omne deletum est.

PL 6, 315B

我々全員が個々には死んでいくように、何らかの偶然によって一斉に滅びることも起こり得る。あるいは局所的に生じる大地の不毛によって、あるいはあちこちの都市や地域をたびたび荒らす、遍く広がる疫病によって、あるいはパエトンの時代に起きたと伝えられるような、世界に放たれた大火によって、あるいはデウカリオンの時代に伝えられるような水の洪水によって――このときは一人の人間を除いて人類全体が滅ぼされたのであった。

Divinarum Institutiones 2.11.28

28

Quod diluvium si casu accidit, profecto potuit accidere, ut et unus ille, qui superfuit, interiret.

PL 6, 316A

もしその洪水が偶然によって起こったのであれば、まさにその生き残った一人もまた死ぬということが起こり得たはずである。

Divinarum Institutiones 2.11.29

29

Si autem divinae providentiae nutu, quod negari non potest, ad reparandos homines reservatus est, apparet in Dei potestate esse, vel vitam, vel interitum generis humani.

PL 6, 316A

しかし、もしその者が神の摂理の意によって――これは否定され得ない――人類を回復するために残されたのだとすれば、人類の生も滅びも、神の権力のうちにあることが明らかである。

Divinarum Institutiones 2.11.30

30

Quod si potest occidere in totum, quia per partes occidit, apparet aliquando esse ortum; et ut fragilitas initium, sic declarat et terminum. Quae si vera sunt, non poterit defendere Aristoteles, quominus habuerit et mundus ipse principium.

PL 6, 316A

もし人類が、部分において滅びゆくがゆえに全体としても滅び得るのであれば、それがいつか生じたものであることは明らかである。そしてその脆さが始まりを示すように、終わりをも示す。もしこれが真であるならば、アリストテレスは、世界自身もまた始まりを持ったのだということを、否定し通すことはできないであろう。

Divinarum Institutiones 2.11.31

31

Quod si Aristoteli Plato et Epicurus extorquent, et Platoni et Aristoteli, qui semper fore mundum putaverunt, licet sint eloquentes, ingratis tamen idem Epicurus eripiet, quia sequitur, ut habeat et finem. Sed haec in ultimo libro pluribus. Nunc ad hominis originem recurramus.

PL 6, 316A

もしプラトンとエピクロスがアリストテレスから、世界に始まりがあるということを捥ぎ取るのだとすれば、世界は永遠に存続すると考えたプラトンとアリストテレスからもまた、たとえ彼らがいかに雄弁であろうとも、そのエピクロスその人が、彼らの意に反して、その〔世界は永遠に存続するという〕主張を奪い去ることになるであろう。始まりを持つ以上、終わりをも持つことになるからである。しかしこのことは最後の巻でさらに詳しく論じる。今は人間の起源へと立ち戻ろう。