Divinarum Institutiones 7.5.1
De hominis creatione, atque de dispositione mundi, et de summo bono. Reddamus nunc rationem, quare hominem ipsum fecerit Deus. Quod si philosophi scissent, aut defendissent illa, quae vera invenerant, aut in maximos errores non incidissent.
PL 6, 749A人間の創造について、世界の配剤について、そして至高善について。さて、神がなぜ人間そのものを造ったのか、その理由を述べよう。もし哲学者たちがこれを知っていたなら、自分たちが見出した真理を守り抜くか、さもなくば重大な誤りに陥ることはなかったであろう。
Divinarum Institutiones 7.5.2
Haec enim summa, hic cardo rerum est. Quem qui non tenuerit, veritas illi omnis elabitur. Hoc est denique, quod efficiat illis non quadrare rationem: quae illis si affulsisset, si sacramentum hominis omne cognovissent, numquam disputationes eorum, et omnem philosophiam de transverso academia jugulasset.
PL 6, 749Bこれこそが要諦であり、事の要である。これを捉えていない者からは、真理のすべてがこぼれ落ちる。結局のところ、彼らの論理が整合しないのはこのためである。もしこれが彼らに光を投げかけ、人間についての秘義の全体を知っていたならば、彼らの論争も、あらゆる哲学も、アカデメイア派によって横合いから斬り殺されることは決してなかったであろう。
Divinarum Institutiones 7.5.3
Sicut ergo mundum non propter se Deus fecit, quia commodis ejus non indiget, sed propter hominem, qui eo utitur; ita ipsum hominem propter se. Quae utilitas Deo in homine, inquit Epicurus, ut eum propter se faceret?
PL 6, 749Bこのように、神は世界を、それの利便を必要としないがゆえに自分自身のためにではなく、それを用いる人間のために造った。それと同様に、人間そのものは神自身のために造ったのである。エピクロスは言う、「神は人間において何の益を得て、人間を自分自身のために造ったのか」と。
Divinarum Institutiones 7.5.4
Scilicet, ut esset, qui opera ejus intelligeret, qui providentiam disponendi, rationem faciendi, virtutem consummandi et sensu admirari, et voce proloqui posset. Quorum omnium summa haec est, ut Deum colat.
PL 6, 749Bすなわち、神の御業を理解する者があるように、との謂いである。すなわち、事物を配置する摂理と、造り成す理と、成し遂げる力とを、感覚をもって驚嘆し、言葉をもって語ることのできる者である。これらすべての要は、神を礼拝することにある。
Divinarum Institutiones 7.5.5
Is enim colit, qui haec intelligit: is artificem rerum omnium, is verum patrem suum debita veneratione prosequitur, qui virtutem majestatis ejus de suorum operum inventione, inceptione, perfectione metitur.
PL 6, 749Cなぜなら、これを理解する者こそが礼拝する者だからである。この者は万物の造り主を、この者は真の父を、しかるべき崇敬をもって敬うのであり、神の御業の着想と着手と完成とから、その威厳の力を測る者である。
Divinarum Institutiones 7.5.6
Quod planius argumentum proferri potest, et mundum hominis, et hominem sui causa Deum fecisse, quam quod ex omnibus animantibus solus ita formatus est, ut oculi ejus ad coelum directi, facies ad Deum spectans, vultus cum suo parente communis sit, ut videatur hominem Deus, quasi porrecta manu allevatum ex humo, ad contemplationem sui excitasse? « Quid ergo, inquit, Deo cultus hominis confert, beato, et nulla re indigenti? vel si tantum honoris homini habuit, ut ipsius causa mundum fabricaret, ut instrueret eum sapientia, ut dominum viventium faceret, eumque diligeret tamquam filium, cur mortalemque fragilemque constituit? cur omnibus malis, quem diligebat, objecit? cum oporteret et beatum esse hominem, tamquam conjunctum et proximum Deo, et perpetuum, sicut est ipse, ad quem colendum et contemplandum figuratus est. » Quamquam haec fere in prioribus libris sparsim docuimus: tamen quoniam proprie id materia nunc exigit, quia de vita beata disserere propositum est, explicanda sunt ista diligentius et plenius, ut dispositio Dei, et opus voluntasque noscatur.
PL 6, 750A神が世界を人間のために、人間を自分自身のために造ったということについて、これよりも明白な論拠を差し出すことができるだろうか。すなわち、あらゆる生き物のうちで人間だけが、その両眼を天に向け、顔を神に向け、面ざしを自らの親と共有するように形づくられているのであって、あたかも神が、地面から手を差し伸べて人間を引き起こし、自分自身を観想させようとしたかのように見えるのである。「では」と彼は言う、「幸福にして何ものをも必要としない神に、人間の礼拝が何をもたらすというのか。あるいは、神が人間にそれほどの誉れを与え、人間のために世界を造り、知恵によって彼を教え、生ける者たちの主となし、子のように愛したのなら、なぜ彼を死すべき脆いものに造ったのか。なぜ彼が愛する者をあらゆる悪にさらしたのか。人間は神と結ばれ近しい者として、また神自身がそうであるように永遠なる者として、幸福であるべきではなかったか。神を礼拝し観想するようにこそ、彼は形づくられたのだから」と。もっとも、これらのことは前の諸巻でおおむね散発的に述べておいた。しかし、いま扱う主題がまさにこの点を要求している――幸福な生について論じることが目下の課題なのだから――以上のことをより丁寧に、より十分に説き明かし、神の配剤とその御業と御旨とを知らしめねばならない。
Divinarum Institutiones 7.5.7
Cum posset semper spiritibus suis immortalibus innumerabiles animas procreare, sicut angelos genuit, quibus immortalitas sine ullo malorum periculo ac metu constat; excogitavit tamen inenarrabile opus, quemadmodum infinitam multitudinem crearet animarum, quas primo fragilibus et imbecillis corporibus illigatas constitueret inter bonum malumque medias, ut constantibus ex utrisque naturis virtutem proponeret; ne immortalitatem delicate assequerentur ac molliter: sed ad illud aeternae vitae ineloquibile praemium summa cum difficultate ac magnis laboribus pervenirent.
PL 6, 750B神は、天使たちを生んだときのように、常にご自身の不死なる霊たちによって無数の魂を生み出すこともできた。天使たちにあっては、不死性は悪の危険も恐れもなしに成り立っている。しかし神は、語り尽くしがたい業を案じ出した。すなわち、いかにして無限に多くの魂を創造するか、という業である。それらの魂をまず脆く弱い肉体に結びつけ、善と悪との中間に置き、両方の本性から成り立つ者たちに徳を示し与えようとしたのである。それは、彼らが安逸に、たやすく不死に至ることのないように、かえって、この上ない困難と大いなる労苦とをもって、あの言い尽くしがたい永遠の生命の報いに到達するためであった。
Divinarum Institutiones 7.5.8
Ergo ut eas gravibus et vexabilibus membris indueret, quoniam consistere in medio inani non poterant, ponderibus et gravitate corporis deorsum premente, sedem illis ac domicilium primo condendum esse decrevit.
PL 6, 751Aそこで神は、それら〔魂〕に重く煩わしい肢体を着せるにあたり、魂は虚空のただ中にとどまることができず、肉体の重さと重力によって下方へと押しやられるため、まずそれらのために座と住まいを築くことを定めた。
Divinarum Institutiones 7.5.9
Itaque ineffabili virtute ac potentia praeclara mundi opera molitus est, suspensis in altitudinem levibus elementis, et gravibus in ima depressis; et coelestia firmavit, et terrena constituit.
PL 6, 751Aこうして神は、言い表しがたい力と権能とをもって、世界の輝かしい業を築き上げ、軽い元素を高みに吊り上げ、重い元素を底に沈め、天上のものを固め、地上のものを定めた。
Divinarum Institutiones 7.5.10
Non est necesse nunc exequi singula, quoniam in secundo libro universa executi sumus. Lumina igitur posuit in coelo, quorum moderatio, et claritas, et motus aptissime ad utilitates viventium temperatus est.
PL 6, 751Aいまここで一つ一つを述べる必要はない。第二巻ですでにすべてを述べ尽くしたからである。さて神は天に光る物を置いた。それらの調節と輝きと運行とは、生ける者たちの益にきわめて適うよう整えられている。
Divinarum Institutiones 7.5.11
Terrae autem, quam sedem voluit esse, foecunditatem varia gignendi ac proferendi dedit, ut ubertate frugum et herbarum virentium, pro natura et usu cujusque generis, alimoniam administraret.
PL 6, 751Aそして神が座と定めようとした地には、さまざまなものを生み出し実らせる豊かさを与え、それぞれの種の本性と用途とに応じて、実りと青草の豊穣によって糧を供給させようとした。
Divinarum Institutiones 7.5.12
Tum perfectis omnibus, quae ad conditionem mundi pertinebant, hominem finxit ex ipsa terra, quam illi a principio in habitaculum praeparavit; id est spiritum suum terreno corpore induit et involvit, ut et compactus ex rebus diversis ac repugnantibus, bonum ac malum caperet; et sicut terra ipsa fecunda est ad fruges pariendas: ita corpus hominis, quod assumptum est e terra, generandi copiam, facultatemque procreandae sobolis accepit, ut quoniam fragili materia formatus in aeternum manere non poterat, peracto temporalis vitae spatio cederet, et illud, quod fragile atque imbecillum gerebat, perpetua successione renovaret.
PL 6, 751Bそこで、世界の創造にかかわるすべてが完成したのち、神は人間を、はじめから住まいとして備えておいたその大地そのものから形づくった。すなわち、ご自身の霊を地の肉体に着せ、包んだのである。それは、相異なり相争う事物から組み合わされることによって、善と悪とを受け取る者となるためであった。そして地そのものが実りを生み出すのに肥沃であるように、地から取られた人間の肉体も、生殖の力と子孫を生み出す能力とを与えられた。それは、脆い材料から形づくられたがゆえに永遠にとどまることができず、時限ある生の期間を終えれば去り、その脆く弱い体を、絶えることのない継承によって新たにしていくためであった。
Divinarum Institutiones 7.5.13
Cur igitur eum mortalem finxit et fragilem, cum illius causa mundum aedificasset? Primum, ut infinita vis animarum gigneretur, omnemque terram multitudine oppleret: deinde, ut proponeret homini virtutem, id est, tolerantiam malorum ac laborum, per quam posset praemium immortalitatis adipisci.
PL 6, 752Aでは、なぜ神は人間のために世界を築いておきながら、人間を死すべき脆いものに形づくったのか。第一には、限りない数の魂が生み出され、大地の全体をその数多さで満たすためである。第二には、人間に徳、すなわち悪と労苦とに耐え忍ぶことを示し与え、それによって不死の報いを得ることができるようにするためである。
Divinarum Institutiones 7.5.14
Nam quia homo ex duabus rebus constat, corpore atque anima, quorum alterum terrenum est, alterum coeleste, duae vitae homine attributae sunt: una temporalis, quae corpori assignatur; altera sempiterna, quae animae subjacet.
PL 6, 752Aなぜなら、人間は肉体と魂という二つのものから成り、その一方は地的であり、他方は天的であるがゆえに、人間には二つの生が割り当てられているからである。一つは時限あるものであって肉体に配され、もう一つは永久のものであって魂に属する。
Divinarum Institutiones 7.5.15
Illam nascendo accipimus, hanc assequimur laborando ne immortalitas homini (ut ante diximus) sine ulla difficultate constaret. Illa terrena est, sicut corpus, et ideo finitur; haec vero coelestis; sicut anima, et ideo terminum non habet.
PL 6, 752B前者は生まれることによって受け取り、後者は労苦することによって獲得する――それは、先に述べたとおり、不死が人間にとって何の困難もなしに成り立つことのないようにである。前者は肉体のように地的であり、それゆえ終わりを持つ。後者は魂のように天的であり、それゆえ終わりを持たない。
Divinarum Institutiones 7.5.16
Illam primam nescientes accipimus; hanc secundam scientes; virtuti enim, non naturae datur, quia voluit nos Deus vitam nobis in vita comparare. Idcirco hanc nobis praesentem dedit, ut illam veram et perpetuam aut vitiis amittamus, aut virtute mereamur.
PL 6, 752B第一の生を我々は知らぬままに受け取り、第二の生は知りながら受け取る。なぜなら、第二の生は本性にではなく徳に与えられるものであり、神は我々が生のうちで生を獲得することを望まれたからである。それゆえ神は、この現在の生を我々に与えたのであり、それは我々が、あの真実にして永久なる生を、悪徳によって失うか、あるいは徳によって獲得するかするためである。
Divinarum Institutiones 7.5.17
In hac corporali non est summum bonum; quoniam sicut necessitate divina nobis data est, ita rursum divina necessitate solvetur. Ita quod finem habet, summum bonum non habet.
PL 6, 753Aこの肉体的な生のうちには至高善は無い。なぜなら、この生が神的な必然によって我々に与えられたように、再び神的な必然によって解かれるからである。かくして、終わりを持つものは至高善を持たないのである。
Divinarum Institutiones 7.5.18
In illa vero spiritali, quam per nos ipsi acquirimus, summum bonum continetur; quia nec malum potest habere, nec finem. Cui rei argumentum natura et ratio corporis praebet.
PL 6, 753Aしかし、我々自らを通して我々自身が獲得するあの霊的な生のうちには、至高善が含まれている。なぜなら、この生は悪をも終わりをも持ちえないからである。この事柄については、肉体の本性とその理が論拠を与えてくれる。
Divinarum Institutiones 7.5.19
Caetera namque animalia in humum vergunt, quia terrena sunt; nec capiunt immortalitatem, quae de coelo est. Homo autem rectus in coelum spectat, quia proposita est illi immortalitas; nec tamen venit, nisi tribuatur homini a Deo.
PL 6, 753Aというのも、その他の動物は地に伏すように傾いている。地的なものだからである。それゆえ、天からのものである不死を受け入れることができない。しかし人間はまっすぐに立って天を仰ぎ見る。不死が彼に示し与えられているからである。しかし、神によって人間に与えられるのでなければ、不死は到来しない。
Divinarum Institutiones 7.5.20
Nam nihil interesset inter justum et injustum, siquidem omnis homo natus immortalis fieret; ergo immortalitas non sequela naturae, sed merces praemiumque virtutis est.
PL 6, 753Bなぜなら、もしすべての人間が生まれながらにして不死となるのであれば、義人と不義の者との間に何の差もなくなってしまうだろうからである。それゆえ、不死は本性の帰結ではなく、徳に対する報酬であり報いなのである。
Divinarum Institutiones 7.5.21
Denique homo non statim quam natus est, rectus ingreditur: sed quadrupes primo, quia ratio corporis et hujus praesentis vitae communis est nobis cum mutis animalibus; post deinde confirmatis viribus erigitur, et lingua ejus in eloquium solvitur, et mutum animal esse desinit.
PL 6, 753B事実、人間は生まれるとすぐにまっすぐ歩き出すのではなく、まず四足で歩む。肉体のあり方とこの現在の生のあり方とは、物言わぬ動物たちと我々に共通しているからである。その後、力が定まってから立ち上がり、その舌は言葉を発するようにほどけ、物言わぬ動物であることをやめる。
Divinarum Institutiones 7.5.22
Quae ratio docet, mortalem nasci hominem; postea vero immortalem fieri, cum coeperit ex Deo vivere, id est, justitiam sequi, quae continetur in Dei cultu, cum excitaverit hominem Deus ad aspectum coeli ac sui.
PL 6, 753Bこの理は、人間が死すべき者として生まれ、その後、神によって生き始めるとき――すなわち、神への礼拝のうちに含まれる正義に従い始めるとき――不死な者となることを教えている。そのとき神は人間を、天と自分自身への眼差しへと立ち上がらせるのである。
Divinarum Institutiones 7.5.23
Quod tum fit, cum homo coelesti lavacro purificatus, exponit infantiam cum omni labe vitae prioris, et incremento divini vigoris accepto, fit homo perfectus ac plenus.
PL 6, 753Bこれは、人間が天来の洗いによって清められ、以前の生のあらゆる汚れとともに幼子であることを脱ぎ捨て、神的な活力の増大を受けて、完全で満ち足りた人間となるときに起こる。
Divinarum Institutiones 7.5.24
Ergo quia virtutem proposuit homini Deus, licet anima et corpus consociata sint; tamen contraria sunt, et impugnant invicem. Animi bona, mala sunt corporis; id est, opum fuga, voluptatum interdictio, doloris mortisque contemptus.
PL 6, 753Cそれゆえ、神が人間に徳を示し与えたのであるから、魂と肉体とは結び合わされてはいるものの、互いに相反し、互いに争い合う。魂にとっての善きものは、肉体にとっての悪しきものである。すなわち、富を避けること、快楽を禁じること、苦痛と死とを蔑むことである。
Divinarum Institutiones 7.5.25
Item corporis bona, mala sunt animi; hoc est, cupiditas, et libido, quibus et opes appetuntur et suavitates variarum voluptatum, quibus enervatus animus extinguitur.
PL 6, 754A同様に、肉体にとっての善きものは、魂にとっての悪しきものである。すなわち、欲望と情欲であり、それらによって富が求められ、さまざまな快楽の甘美さが求められるのであって、それらによって魂は力を失い滅ぼされる。
Divinarum Institutiones 7.5.26
Ideo necesse est, justum et sapientem in omnibus malis esse, quoniam malorum victrix est fortitudo; injustos autem in divitiis, in honore, in potestate. Haec enim bona corporalia et terrena sunt.
PL 6, 754Aそれゆえ、義人にして知恵ある者は、あらゆる悪しきもののただ中にあるほかない。悪しきものの征服者は剛毅だからである。しかし不義の者たちは、富のうちに、名誉のうちに、権力のうちにある。なぜなら、これらは肉体的で地的な善きものだからである。
Divinarum Institutiones 7.5.27
Illi autem terrenam vitam agunt, nec assequi immortalitatem queunt, quia se voluptatibus dediderunt, quae sunt virtutis inimicae. Itaque vita haec temporalis illi aeternae debet esse subjecta, sicut corpus animae.
PL 6, 754A彼らは地的な生を送っており、不死を得ることができない。徳の敵である快楽に身を委ねてしまっているからである。したがって、この時限ある生は、あの永遠の生に従属すべきものである。ちょうど肉体が魂に従属するように。
Divinarum Institutiones 7.5.28
Quisquis ergo animae vitam maluerit, vitam corporis contemnat necesse est; nec aliter eniti ad summum poterit, nisi quae sunt ima despexerit.
PL 6, 754Bそれゆえ、魂の生を選ぶ者は誰であれ、肉体の生を蔑まずにはいられない。低きものを見下すのでなければ、高みへと努め上ることはできないからである。
Divinarum Institutiones 7.5.29
Qui autem corporis vitam fuerit amplexus, et cupiditates suas in terram dejecerit, illam superiorem vitam consequi non potest.
PL 6, 754B他方、肉体の生を抱きしめ、自らの欲望を地へと投げ落とした者は、あの高次の生を得ることができない。
Divinarum Institutiones 7.5.30
Sed qui mavult bene vivere in aeternum, male vivet ad tempus, et afficietur omnibus molestiis et laboribus, quandiu fuerit in terra, ut habeat divinum et coeleste solatium.
PL 6, 754Bしかし、永遠によく生きることを望む者は、一時のあいだ悪しく生きることになり、地上にある限りあらゆる苦難と労苦とに苛まれる。それは、神的にして天的な慰めを得るためである。
Divinarum Institutiones 7.5.31
Et qui maluerit bene vivere ad tempus, male vivet in aeternum; damnabitur enim sententia Dei ad aeternam poenam, quia coelestibus bonis terrena praeposuit.
PL 6, 754Bそして、一時のあいだよく生きることを望んだ者は、永遠に悪しく生きることになる。天的な善きものより地的なものを優先させたがゆえに、神の判決によって永遠の刑罰へと断罪されるからである。
Divinarum Institutiones 7.5.32
Propterea igitur coli se Deus expetit, et honorari ab homine tanquam pater, ut virtutem ac sapientiam teneat, quae sola immortalitatem parit.
PL 6, 754Bそれゆえ神は、自らが礼拝され、父としてのように人間から敬われることを求める。それは人間が徳と知恵とを保つためであり、それのみが不死を生み出すからである。
Divinarum Institutiones 7.5.33
Nam quia nullus alius praeter ipsum donare eam potest, quia solus possidet, pietatem hominis, qua Deum honoraverit, hoc afficiet praemio, ut sit in aeternum beatus, sitque apud Deum, et cum Deo semper.
PL 6, 754Bなぜなら、神のほかに誰もそれ〔不死〕を与えることはできず、神のみがそれを所有しているからである。神は、人間が神を敬うその敬虔さに対して、次の報いを与えるであろう――すなわち、永遠に幸福であり、神のもとに、常に神と共にあることである。
Divinarum Institutiones 7.5.34
Quae sequuntur in quibusdam manuscriptis ac in antiquis editionibus reperi. Ea tamen Lactantio abjudicant recentiores interpretes: sed ne aliquid desit, hic apponere visum est; ac monemus ea non esse apprime catholica: sic autem habent. « Neque nunc aliquis eo confugiat, ut dicat ad ipsius culpam pertinere, qui et bonum instituit, et malum.
PL 6, 755A以下に続く部分は、ある写本や古い校訂本のうちに見出したものである。しかし近年の注釈家たちはこれをラクタンティウスの作ではないとしている。それでも、欠けるところがないように、ここに付け加えることとした。ただし、これらが十分にカトリック的〔正統〕とは言えないことをあらかじめ断っておく。その文言は次のとおりである。今ここで誰も、善をも悪をも定めた当の方の咎であると言って、そこへ逃げ込んではならない。
Divinarum Institutiones 7.5.35
Cur enim malum voluit esse, si id odio habet? Cur non bonum tantum fecit, ut nemo peccaret, nemo faceret malum?
PL 6, 755Aなぜなら、もし神が悪を憎んでいるのなら、なぜ悪があることを望んだのか。なぜ善だけを造り、誰も罪を犯さず、誰も悪をなさないようにしなかったのか。
Divinarum Institutiones 7.5.36
Quanquam hoc in omnibus fere prioribus libris docuerim, et id jam superius, quamvis leviter, attigerim; tamen subinde admonendum est, quia omnis ratio in eo posita est.
PL 6, 755Aもっとも、私はこのことをほとんどすべての前の巻々ですでに説いており、これについては先にも、簡単にではあるが触れておいた。しかし、あらゆる理がまさにこの点に懸かっているのだから、重ねて注意しておかねばならない。
Divinarum Institutiones 7.5.37
Nulla enim virtus esse poterat, nisi diversa fecisset; nec omnino apparere vis boni potest, nisi ex mali comparatione. Adeo malum nihil aliud est, quam boni interpretatio. Sublato igitur malo, etiam bonum tolli necesse est.
PL 6, 755Aなぜなら、もし神が異なるものどもを造らなかったなら、いかなる徳も存在しえなかったであろうし、善の力もまた、悪との対比によってでなければ、まったく現れることができないからである。かくして、悪とは善の解き明かしにほかならない。それゆえ、悪が取り除かれれば、善もまた取り除かれざるをえない。
Divinarum Institutiones 7.5.38
Si laevam manum, aut pedem amputaveris, nec corpus erit integrum, nec vita ipsa constabit. Adeo ad compagem corporis temperandam, aptissime cum dextris sinistra junguntur. Item si pares calculos feceris, nemo ludet.
PL 6, 755Bもし左手あるいは左足を切り落とせば、肉体は完全ではなくなり、生命そのものも成り立たなくなる。かくして、肉体の組み立てを整えるためには、左のものが右のものときわめて適切に結び合わされているのである。同様に、駒をすべて同じにしてしまえば、誰も遊びはしない。
Divinarum Institutiones 7.5.39
Si unum colorem Circo dederis, nemo spectandum putabit, sublata omni Circensium voluptate. Quos profecto qui prius instituit, amator unius coloris fuit: sed alterum ei, quasi aemulum posuit, ut posset esse certamen, et aliqua in spectaculo gratia.
PL 6, 755Bもし戦車競走場に一色しか与えなければ、競走の楽しみがすべて失われ、誰も見物に値するとは思わないだろう。これを最初に定めた者は、確かに一色を好む者であったが、それに競い合う相手として別の色を置いたのである。それは、そこに競い合いがあり、見世物にいくらかの興趣があるようにするためであった。
Divinarum Institutiones 7.5.40
Sic Deus, quum bonum constitueret, quum virtutem daret, statuit etiam diversa, cum quibus illa confligerent. Si desit hostis, et pugna, nulla victoria est. Tolle certamen, ne virtus quidem quidquam est.
PL 6, 755B同じように神も、善を定め、徳を与えるにあたって、それと戦い合う異なるものどもをも定めたのである。敵と戦いがなければ、勝利はありえない。競い合いを取り除けば、徳もまた何ものでもなくなる。
Divinarum Institutiones 7.5.41
Quam multa sunt hominum inter se, et quam variis artibus constituta certamina? Nemo tamen fortior, velocior, praestantior haberetur, si adversarium, cum quo contenderet, non haberet. Unde autem abest victoria, abesse hinc et gloriam simul, et praemium necesse est.
PL 6, 755C人間同士のあいだには、いかに多くの、いかに多様な技芸によって定められた競い合いがあることか。しかし、争う相手を持たなければ、誰も、より強い者、より速い者、より優れた者とはみなされないであろう。勝利が欠けているところからは、栄光もまた同時に、報酬もまた必ず欠けているのである。
Divinarum Institutiones 7.5.42
Ut igitur virtutem ipsam exercitatione assidua roboraret, eamque faceret de malorum conflictatione perfectam, utrumque simul dedit, quia utrumque sine altero retinere vim suam non potest.
PL 6, 755Cそれゆえ神は、徳そのものを絶え間ない鍛錬によって強め、悪しきものとの闘いによってそれを完全なものとするために、両者を同時に与えたのである。両者は、互いのどちらかを欠いては自らの力を保つことができないからである。
Divinarum Institutiones 7.5.43
Ergo diversitas est, cui omnis ratio veritatis innititur. « Non me praeterit, quid hoc loco a peritioribus possit opponi. Si bonum sine malo esse non potest, quomodo primum hominem dicis ante offensum Deum in solo bono fuisse, aut postea in solo bono futurum?
PL 6, 755Cかくして、あらゆる真理の理が拠って立つのは、この相違性にほかならない。この点について、より心得た者たちから何を投げかけられうるか、私は見過ごしてはいない。もし善が悪なしには存在しえないとすれば、お前は、最初の人間が神の怒りを買う前には善のみのうちにあったと、また後には善のみのうちにあるであろうと、どうして言うのか。
Divinarum Institutiones 7.5.44
Discutienda nobis haec quaestio est: quod in prioribus libris praetermisi, ut hic implerem. Diximus superius, ex elementis repugnantibus hominis constare naturam. Corpus enim, quia terra est, comprehensibile est, temporale, brutum, atque tenebrosum est.
PL 6, 755Dこの問いは、我々が論じ尽くさねばならないものである。これを前の巻々では省いておいたのは、ここで満たすためであった。我々は先に、人間の本性が相反する諸元素から成り立っていると述べた。というのも、肉体は地であるがゆえに、把握しうるものであり、時限的であり、鈍重であり、暗いものだからである。
Divinarum Institutiones 7.5.45
Anima vero, quia de coelo est, tenuis, aeterna, sensibilis, illustris est. Quae quia inter se contraria sunt, necesse est, hominem bono et malo esse subjectum. Animae adscribitur bonum, quia indissolubilis est: corpori malum; quia fragile est.
PL 6, 756Aこれに対して魂は、天からのものであるがゆえに、精妙であり、永遠であり、感覚を有し、輝かしいものである。これらは互いに相反するものであるから、人間が善と悪との双方に服するのは必然である。魂には善が帰せられる。分解されないものだからである。肉体には悪が帰せられる。脆いものだからである。
Divinarum Institutiones 7.5.46
Quoniam igitur sociata et conjuncta sunt corpus et anima, aeque bonum et malum cohaereat necesse est; nec separari alterutro possunt, nisi quum illa separata sunt. Denique boni malique notitia simul homini primo data est.
PL 6, 756Aしたがって、肉体と魂とは結び合わされ、一つにされているのであるから、善と悪とが等しく密着しているのは必然であり、この二つ〔肉体と魂〕が分かたれるのでなければ、善と悪もまた分かたれえない。かくして、善悪の知識は、最初の人間に同時に与えられたのである。
Divinarum Institutiones 7.5.47
Qua percepta, statim de loco sancto pulsus est, in quo malum non est. Ubi cum esset in bono tantum, id ipsum bonum esse, ignorabat.
PL 6, 756Aそれを受け取るや、彼は直ちに、悪の存在しない聖なる場所から追われた。そこでは彼は善のみのうちにありながら、まさにそれが善であることを知らなかったのである。
Divinarum Institutiones 7.5.48
Postquam vero accepit boni malique intelligentiam, jam nefas erat, eum in beatitudinis loco morari, relegatusque est in hunc communem orbem, ut ea utraque simul experiretur, quorum naturam pariter agnoverat.
PL 6, 756Bしかし善悪の知解を受け取ってからは、彼が至福の場所にとどまることはもはや許されぬこととなり、この共通の世界へと追放された。それは、その本性を等しく知るに至った両者〔善と悪〕を、同時に経験するためであった。
Divinarum Institutiones 7.5.49
Apparet ergo idcirco datam esse homini sapientiam, ut bonum discernat a malo; ut ab incommodis commoda, ab inutilibus utilia distinguat; ut habeat judicium, et considerantiam, quid cavere, quid appetere, quid fugere, quid sequi debeat.
PL 6, 756Bしたがって、知恵が人間に与えられたのは、彼が善を悪から見分け、不利益なものから利益あるものを、無用なものから有用なものを区別し、何を避け、何を求め、何を逃れ、何に従うべきかについて判断と思慮とを持つためであったことが明らかとなる。
Divinarum Institutiones 7.5.50
Sapientia igitur constare sine malo non potest; vixitque ille princeps generis humani, quamdiu in solo bono fuit, velut infans, boni ac mali nescius. At enim postea hominem necesse est et sapientem esse, et sine ullo malo beatum.
PL 6, 756Bそれゆえ、知恵は悪なしには成り立ちえない。そして、人類の始祖は、善のみのうちにあったあいだは、善悪を知らぬ幼子のように生きていた。しかし、その後、人間は知恵ある者となり、なおかつ何の悪もなしに幸福であることが必要とされるのである。
Divinarum Institutiones 7.5.51
Sed id fieri non potest, quamdiu anima domicilio corporis induta est. « Quum vero factum fuerit corporis animaeque dissidium, tunc malum a bono separabitur. Et sicut corpus interit, anima manet; ita malum interibit, et bonum permanebit.
PL 6, 756Bしかし、魂が肉体という住まいを身にまとっているあいだは、それは起こりえない。肉体と魂との離反が生じるとき、そのとき悪は善から分かたれるであろう。そして、肉体が滅びても魂が存続するように、悪は滅び、善は存続するであろう。
Divinarum Institutiones 7.5.52
Tunc homo accepto immortalitatis indumento, erit sapiens, expers mali, sicut Deus. Qui ergo vult nos in bono esse tantum, id potissimum desiderat, ut sine corpore vivamus, in quo est malum.
PL 6, 756Cそのとき人間は、不死という衣を受け取り、神のように知恵ある者、悪を免れた者となるであろう。したがって、我々が善のみのうちにあることを望む者は、何よりもまず、我々が悪の宿るところの肉体なしに生きることを願っているのである。
Divinarum Institutiones 7.5.53
Quod si tollatur, aut sapientia homini, ut dixi, aut corpus adimetur: sapientia, ut ignoret malum; corpus, ut non sentiat.
PL 6, 756Cもしこれ〔悪〕が取り除かれるとすれば、先に述べたように、人間からは知恵か、あるいは肉体かが奪われることになる――知恵が奪われれば悪を知らずにすみ、肉体が奪われれば悪を感じずにすむからである。
Divinarum Institutiones 7.5.54
Nunc autem cum homo et sapientia sit instructus, ut sciat, et corpore, ut sentiat, utrumque pariter in hac vita Deus esse voluit, ut ratio virtutis sapientiaeque constaret.
PL 6, 756Cしかし今、人間は知るための知恵をも、感じるための肉体をも備えているのであるから、神はこの生において両者を等しく存在させることを望んだのである。それは、徳と知恵との理が成り立つためであった。
Divinarum Institutiones 7.5.55
Posuit itaque hominem inter utrumque medium, ut haberet licentiam vel mali, vel boni sequendi. Sed malo admiscuit apparentia quaedam bona, id est varias et delectabiles suavitates, ut earum illecebris induceret hominem ad latens malum.
PL 6, 756Cそこで神は、人間を両者の中間に置き、悪にも善にも従う自由を持たせた。しかし悪には、見かけ上の善なるものを混ぜ合わせた。すなわち、さまざまな心地よい甘美さであり、その誘惑によって人間を、潜んでいる悪へと誘い込むためであった。
Divinarum Institutiones 7.5.56
Bono autem admiscuit apparentia quaedam mala, id est, aerumnas, et miserias, et labores, quorum asperitate ac molestia offensus animus refugeret a bono latenti.
PL 6, 756D他方、善には、見かけ上の悪なるものを混ぜ合わせた。すなわち、辛苦と悲惨と労苦とであり、それらの厳しさと煩わしさとに嫌気がさして、魂が潜んでいる善から逃げ去ってしまうためであった。
Divinarum Institutiones 7.5.57
Hic ergo sapientiae officium desideratur, ut plus mente videamus, quam corpore: quod pauci admodum facere possunt; quia et virtus difficilis ac rara est, et voluptas communis ac publica.
PL 6, 757Aそこでこそ、知恵の務めが求められるのである――肉体によってよりも精神によって見るということが。しかし、これをなしうる者はごくわずかである。徳は困難でまれなものであり、快楽はありふれて誰にでもあるものだからである。
Divinarum Institutiones 7.5.58
Ita necesse est, sapientem pro stulto haberi, qui dum appetit bona, quae non cernuntur, dimittit e manibus, quae videntur; et dum vitat mala, quae non aspiciuntur, incurrit in mala, quae ante oculos sunt.
PL 6, 757Aこうして、賢者は愚者とみなされるほかない。目に見えない善きものを求めるうちに、目に見えるものを手放してしまい、目に見えない悪しきものを避けるうちに、目の前にある悪しきものへと陥ってしまうからである。
Divinarum Institutiones 7.5.59
Quod accidit nobis, cum neque cruciatum, neque mortem pro fide recusamus: quando ad summum nefas compellimur, ut prodita fide atque abnegato Deo vero, diis mortuis mortiferisque libemus.
PL 6, 757Aこれは、我々が信仰のために責め苦をも死をも拒まないときに、我々の身に起こることである。すなわち、信仰を裏切り、真の神を否認して、死せる、死をもたらす神々に献酒するよう、この上ない冒瀆へと強いられるときに。
Divinarum Institutiones 7.5.60
Haec ratio est, cur hominem Deus et mortalem fecerit, et malis subjecerit; licet ipsius causa mundum aedificasset, scilicet ut virtutem caperet, et ei virtus sua immortalitatem daret. Virtus autem, sicut ostendimus, veri Dei cultus est. »
PL 6, 757Aこれが、神が人間を死すべき者に造り、悪しきものに服させた理由である。神は人間のために世界を築いたにもかかわらず、そうしたのである。それは、人間が徳を受け取り、その徳が彼に不死を与えるようにするためであった。徳とは、我々が示したとおり、真の神への礼拝にほかならない。