Divinarum Institutiones 6.11.1
De personis in quas beneficium sit conferendum. Conservanda est igitur humanitas, si homines recte dici velimus. Id autem ipsum conservare humanitatem, quid aliud est, quam diligere hominem, quia homo sit, et idem quod nos sumus?
PL 6, 671A恩恵をどのような人々に施すべきかについて。したがって、我々が正しく人間と呼ばれることを望むならば、人間愛は保たれねばならない。ところで、人間愛を保つということそれ自体は、人間が人間であるがゆえに、そして我々と同じ者であるがゆえに、これを愛すること以外の何であろうか。
Divinarum Institutiones 6.11.2
Discordia igitur atque dissensio non est secundum hominis rationem. Verumque est illud Ciceronis, quod ait, hominem naturae obedientem homini nocere non posse. Ergo si nocere homini contra naturam est, prodesse igitur homini secundum naturam sit necesse est.
PL 6, 671Aしたがって、不和と仲違いは人間の理に適うものではない。キケロが、自然に従う人間は人間に害を加えることができないと言ったことは真実である。それゆえ、人間に害を加えることが自然に反するのであれば、人間に益をなすことは自然に適うことでなければならない。
Divinarum Institutiones 6.11.3
Quod qui non facit, hominis se appellatione dispoliat; quia humanitatis officium est, necessitati hominis ac periculo subvenire.
PL 6, 671Bこれを行わない者は、自ら人間という呼び名を剥ぎ取っている。なぜなら、人間の困窮と危難に力を貸すことこそ、人間愛の務めだからである。
Divinarum Institutiones 6.11.4
Quaero igitur ab iis, qui flecti ac misereri non putant esse sapientis: si homo ab aliqua bestia comprehensus, auxilium sibi armati hominis imploret, utrumne succurrendum putent, an minime?
PL 6, 671Bそこで私は、心を動かされ憐れむことは賢者にふさわしくないと考える者たちに問いたい。もし人間が何らかの獣に捕らえられ、武装した人間の助けを自らに求めて叫ぶならば、彼らはこれに救いの手を差し伸べるべきだと考えるのか、それとも考えないのか、と。
Divinarum Institutiones 6.11.5
Non sunt tam impudentes, ut negent fieri oportere quod flagitat, quod exposcit humanitas. Item si aliquis circumveniatur igni, ruina opprimatur, mergatur mari, flumine rapiatur, num putent hominis esse, non auxiliari? non sunt ipsi homines, si putent.
PL 6, 671B彼らも、人間愛が求め要求することをなすべきではないと否むほど恥知らずではない。同様に、もし誰かが火に囲まれ、崩れ落ちるものに押しつぶされ、海に沈められ、川に押し流されるならば、援助しないことが人間のすることだと彼らは考えるだろうか。もしそう考えるならば、彼ら自身が人間ではない。
Divinarum Institutiones 6.11.6
Nemo enim potest ejusmodi periculis non esse subjectus. Imo vero et hominis et fortis viri esse dicent, servare periturum.
PL 6, 671Bなぜなら、このような危険にさらされずにいられる者は誰もいないからである。それどころか、滅びゆく者を救うことこそ、人間としても、また勇敢な男としてもふさわしいことだと彼らは言うであろう。
Divinarum Institutiones 6.11.7
Si ergo in ejusmodi casibus, qui periculum vitae homini afferunt, succurrere humanitatis esse concedunt, quid causae est, cur, si homo esuriat, sitiat, algeat, succurrendum esse non putent?
PL 6, 672Aしたがって、もし人間に生命の危険をもたらすこの種の場合において、援助することが人間愛にふさわしいと彼らが認めるならば、人間が飢え、渇き、凍えるときに援助すべきだと考えない理由はどこにあろうか。
Divinarum Institutiones 6.11.8
Quae cum sint paria natura cum illis casibus fortuitis, et unam eamdemque humanitatem desiderent, tamen illa discernunt, quia non re ipsa vera, sed utilitate praesenti omnia metiuntur. Illos enim, quos periculo surripiunt, sperant sibi gratiam relaturos.
PL 6, 672Aこれらのことは、本性においてかの偶然の場合と等しく、同じ一つの人間愛を求めるものであるにもかかわらず、彼らはこれを区別する。というのも彼らは、物事それ自体の真実によってではなく、目先の利益によってすべてを測るからである。すなわち、彼らが危険から救い出す者たちについては、自分に恩返しをしてくれるだろうと期待しているのである。
Divinarum Institutiones 6.11.9
Egentes autem, quia non sperant, perire arbitrantur quidquid ejusmodi hominibus impertiant. Hinc est illa Plauti detestanda sententia: Male meretur, qui mendico dat, quod edat. Nam et illud, quod dat, perit; Et illi producit vitam ad miseriam.
PL 6, 672Aしかし困窮した者たちに対しては、恩返しを期待できないゆえに、そのような人間たちに分け与えるものは何であれ無駄になると彼らは考える。ここから、あのプラウトゥスの忌むべき言葉が生まれる。 「乞食に食べる物を与える者は、悪しきことをしているのだ。 与えたそのものも無駄になり、 しかもその者の生を悲惨へと長引かせるのだから。」
Divinarum Institutiones 6.11.10
Atenim poeta fortasse pro persona locutus est. Quid Marcus Tullius in suis Officialibus libris, nonne hoc idem suadet, non esse omnino largiendum?
PL 6, 672Aしかし、この詩人はおそらく役柄として語ったのであろう。ではキケロは、その『義務について』の書のうちで、まさに同じこと、すなわちおよそ施しをすべきではないということを説いているのではないか。
Divinarum Institutiones 6.11.11
Sic enim dixit: « Largitio quae fit ex re familiari, fontem ipsum benignitatis exhaurit; ita benignitate benignitas tollitur, qua quo in plures usus sis, eo minus in multos uti possis. » Et idem paulo post: « Quid autem est stultius, quam quod libenter facias, curare ut id diutius facere non possis? » Videlicet professor sapientiae refrenat homines ab humanitate, monetque ut rem familiarem diligenter custodiant; malintque arcam, quam justitiam conservare.
PL 6, 672B彼は次のように言った。『家産から行われる施しは、慈愛の源そのものを涸らしてしまう。かくして慈愛によって慈愛は失われる。それを多くの人に用いれば用いるほど、それだけ多くの人に用いることができなくなるのだから。』また同じ者は少し後にこう言う。『しかし、喜んですることを、長く続けてできなくなるように図るとは、これほど愚かなことがあろうか。』すなわちこの知恵の教師は、人間たちを人間愛から引き離し、家産を注意深く守るよう戒め、正義よりもむしろ金庫を保つことを望ませているのである。
Divinarum Institutiones 6.11.12
Quod cum intelligeret inhumanum esse, ac nefarium, mox alio capite, quasi actus poenitentia, sic ait: « Nonnunquam tamen est largiendum; nec hoc benignitatis genus omnino repudiandum, et saepe idoneis hominibus egentibus de re familiari impertiendum. » Quid est idoneis? nempe iis, qui restituere ac referre gratiam possint.
PL 6, 672Bしかし彼は、これが非人間的で凶悪なことであると悟ったので、間もなく別の章で、あたかも悔いに促されたかのように、こう言う。『とはいえ、時には施しをすべきである。この種の慈愛をおよそ斥けるべきではなく、しばしば、ふさわしい困窮者たちに家産のうちから分け与えるべきである。』ふさわしい者とは何か。すなわち、返礼をなし、恩に報いることのできる者たちのことである。
Divinarum Institutiones 6.11.13
Si nunc Cicero viveret, exclamarem profecto: Hic, hic, Marce Tulli, aberrasti a vera justitia; eamque uno verbo sustulisti; cum pietatis et humanitatis officia utilitate metitus es. Non enim idoneis hominibus largiendum est, sed quantum potest, non idoneis.
PL 6, 673Aもし今キケロが生きていたなら、私はまさにこう叫んだであろう。ここだ、ここだ、キケロよ、お前は真の正義から迷い出て、それを一言のうちに取り除いてしまったのだ、敬虔と人間愛の務めを利益によって測ってしまったのだから、と。ふさわしい人間たちに施すべきではなく、できる限り、ふさわしくない者たちにこそ施すべきなのである。
Divinarum Institutiones 6.11.14
Id enim juste, id pie, id humane sit, quod fine spe recipiendi feceris. Haec est vera illa et germana justitia, cujus solidam et expressam nullam tenere vos dicis.
PL 6, 673A見返りを受ける望みなし〔底本は fine spe。sine spe と読む〕になされることこそ、正しく、敬虔で、人間愛にかなうことである。これこそ真の、正真正銘の正義であり、これについての確固たる明白な把握〔底本は solidam et expressam の後に名詞を欠く。「把握」を補った〕を諸君は誰も持ち合わせていないと、お前は言う。
Divinarum Institutiones 6.11.15
Ipse pluribus locis clamas, mercenariam non esse virtutem; faterisque in libris Legum tuarum, liberalitatem gratuitam esse, his verbis: « Nec est dubium, quin is, qui liberalis benignusque dicitur, officium, non fructum sequatur. » Cur ergo idoneis potius largiris, nisi ut postea mercedem recipias?
PL 6, 673Aお前自身、幾つもの箇所で、徳は報酬目当てのものではないと声高に言っている。そしてお前の『法律について』の書のうちでも、気前のよさは無償のものであると認め、こう述べている。『気前がよく親切であると言われる者が、利益ではなく務めに従うということに、疑いはない。』それならばなぜ、後に報酬を受け取るためでなくして、ふさわしい者たちにこそ施しをするというのか。
Divinarum Institutiones 6.11.16
Te igitur auctore ac praeceptore justitiae, quisquis idoneus non erit, nuditate, siti, fame conficietur; nec homines copiosi, et usque ad delicias abundantes subvenient ultimae necessitati.
PL 6, 673Bしたがって、お前を正義の創始者にして教師とするならば、ふさわしくない者は誰であれ、裸のまま、渇きと飢えのうちに滅び果てるであろう。そして富み栄え、贅沢に満ちあふれた人間たちも、その極まった困窮を助けはしないであろう。
Divinarum Institutiones 6.11.17
Si virtus mercedem non exigit, si propter se ut dicis, expetenda est; ergo justitiam matrem principemque virtutum suo pretio, non tuo commodo aestima. Ei potissimum tribue, a quo nihil speres. Quid personas eligis? quid membra inspicis?
PL 6, 673Bもし徳が報酬を要求せず、お前が言うように、それ自体のゆえに求められるべきものであるならば、諸徳の母にして第一のものである正義を、お前自身の利益によってではなく、それ自体の値打ちによって測れ。何も期待できない相手にこそ、何よりもまず与えよ。なぜ人を選り好みするのか。なぜ手足を検分するのか。
Divinarum Institutiones 6.11.18
Pro homine tibi habendus est, quisquis ideo precatur, quia te hominem putet. Abjice umbras illas imaginesque justitiae, atque ipsam veram et expressam tene. Largire caecis, debilibus, claudis, destitutis; quibus, nisi largiare, moriendum est.
PL 6, 674Aお前を人間だと思えばこそ乞う者は誰であれ、お前は人間として遇さねばならない。正義のかの影や模像を投げ捨て、真実の、あるがままの正義そのものを保て。目の見えぬ者、弱った者、足の萎えた者、見捨てられた者に施せ。彼らは、お前が施さなければ、死なねばならないのだから。
Divinarum Institutiones 6.11.19
Inutiles sunt hominibus, sed utiles Deo, qui eos retinet in vita, qui spiritu donat, qui luce dignatur. Fove, quantum in te est, et animas hominum, ne extinguantur, humanitate sustenta. Qui succurrere perituro potest, si non succurrerit, occidit.
PL 6, 674A彼らは人間たちにとっては無用な者であるが、神にとっては有用な者である。神は彼らを生にとどめ、霊を与え、光にふさわしいものとされるのだから。お前にできる限り、彼らをいたわれ。そして人間たちの魂が消え去らぬよう、人間愛によって支えよ。滅びゆく者を救うことができながら、救わなかった者は、殺したのである。
Divinarum Institutiones 6.11.20
Verum isti, quia neque naturam retinent, neque praemium in eo quod sit sciunt, dum perdere timent, perdunt; et in id, quod maxime cavent, incidunt, ut quidquid largiuntur, aut pereat omnino, aut ad tempus brevissimum prosit.
PL 6, 674Aしかし彼らは、本性を保つこともなく、そこに報いのあることを知りもしないので、失うことを恐れながら、かえって失っている。そして最も警戒していたその当のことに陥ってしまう。すなわち、彼らが施すものは何であれ、まったく無駄になるか、ごく短い間しか役に立たないかのいずれかとなるのである。
Divinarum Institutiones 6.11.21
Nam qui exiguam stipem miseris negant, qui conservare humanitatem sine damno suo volunt, patrimonia sua effundunt, ut aut peritura et fragilia sibi comparent, aut certe maximis suis damnis nihil consequantur.
PL 6, 674Bなぜなら、哀れな者たちにわずかな施しをも拒み、自らに損失を及ぼすことなく人間愛を保とうと望む者たちは、その財産を注ぎ出し、滅び去る脆いものを自分のために手に入れるか、あるいは莫大な損失を被りながら何一つ得るところがないかのいずれかとなるからである。
Divinarum Institutiones 6.11.22
Quid enim dicendum est de iis, qui populari levitate ducti, vel magnis urbibus suffecturas opes exhibendis muneribus impendunt? nisi eos dementes atque furiosos, qui praestent id populo, quod et ipsi perdant, et nemo eorum, quibus praestatur, accipiat.
PL 6, 674B民衆の軽薄さに引きずられて、大都市を賄うに足るほどの富を見世物の開催に費やす者たちについては、何と言うべきであろうか。彼らを、正気を失った、狂乱の者たちと言うほかない。自分自身は失いながら、それを施される者たちのうち誰一人として受け取ることのない、そのようなものを民衆に与えているのだから。
Divinarum Institutiones 6.11.23
Itaque ut est omnis voluptas caduca et brevis, oculorum maxime et aurium, aut obliviscuntur homines, et alterius damna pro ingratis habent; aut etiam offenduntur, si non est libidini vulgi satisfactum: ut etiam homines stultissimi malum sibi malo comparaverint; aut si adeo placuerunt, nihil amplius, quam inanem favorem paucorumque dierum fabulas assequuntur.
PL 6, 675Aそしてあらゆる快楽が、とりわけ目と耳の快楽が、儚く短いものであるように、人々はこれを忘れ去り、他人の損失を恩知らずのままに済ませてしまうか、あるいは、群衆の欲望が満たされなければ、かえって腹を立ててしまう。かくして、最も愚かな人間たちは、悪をもって自らに悪をもたらすことになる。あるいは、たとえ彼らの気に入ったとしても、得られるものは空しい人気と、わずか数日の語り草にすぎない。
Divinarum Institutiones 6.11.24
Sic quotidie levissimorum hominum patrimonia in res supervacuas prodiguntur. Num ergo illi sapientius, qui utiliora et diuturniora civibus suis exhibent munera? ii scilicet, qui publicis operibus extructis, memoriam nomini suo quaerunt? ne isti quidem recte bona sua in terra sepeliunt; quia nec memoria quidquam mortuis confert, nec opera eorum sempiterna sunt: siquidem aut uno tremore terrae dissipantur et corruunt, aut fortuito consumuntur incendio, aut hostili aliquo impetu diruuntur, aut certe vetustate ipsa dissoluta labuntur. « Nihil est enim ut ait orator, opere et manufactum quod non conficiat et consumat vetustas.
PL 6, 675Aこうして日々、最も軽薄な人間たちの財産が無用なもののうちに浪費されている。それでは、市民たちにより有用で長く残る贈り物を提供する者たちは、より賢明なのであろうか。すなわち、公共の建造物を築いて、自分の名の記念を求める者たちのことである。彼らもまた、自らの財を正しく地に埋めているとは言えない。なぜなら、記念は死者に何ももたらさず、彼らの造った建造物も永遠のものではないからである。ある時は一度の地震によって崩れ落ち、ある時は不慮の火災によって焼き尽くされ、ある時は敵の攻撃によって破壊され、あるいは古さそのものによって朽ち果てて崩れ落ちるのである。かの弁論家が言うように、『年月が損ない、費やし尽くさぬものは、人の手の業になるもののうちに何一つ無い』のである。
Divinarum Institutiones 6.11.25
At haec justitia et lenitas florescit quotidie magis. » Illi ergo melius, qui tribulibus suis aut clientibus largiuntur: aliquid enim praestant hominibus, et prosunt: sed non est illa vera et justa largitio.
PL 6, 675Bしかし、この正義と柔和とは、日々ますます花開いていく。』それゆえ、自分の部族の者や被護民に施しをする者たちの方がまだましである。彼らは人間たちに何かを与え、益をもたらしているのだから。しかし、それは真実で正しい施しではない。
Divinarum Institutiones 6.11.26
Beneficentia enim nulla est, ubicumque necessitas non est. Perit ergo quidquid gratiae causa tribuitur non indigentibus; aut cum foenore redit, et beneficentia non erit.
PL 6, 676Aなぜなら、必要のないところには、いかなる慈善も存在しないからである。それゆえ、困窮していない者に好意のために与えられるものは何であれ、無駄になるか、あるいは利息をつけて返ってくるかであり、いずれにせよ慈善とはならない。
Divinarum Institutiones 6.11.27
Quod et si gratum est iis, quibus datur, justum tamen non est, quia si non fiat, nihil mali sequitur. Unum igitur certum et verum liberalitatis officium est, egentes atque inutiles alere.
PL 6, 676Aたとえそれが与えられる者たちにとって喜ばしいものであっても、それでも正しいことではない。なぜなら、それがなされなくても、何も悪しきことは生じないからである。したがって、気前のよさの確かで真実な務めはただ一つ、困窮し、役に立たぬ者たちを養うことである。