ラクタンティウスc. 240–c. 320

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 6 › Divinarum Institutiones

Liber I, Caput V 第I巻 第V章

Lactantius · Divinarum Institutiones · PL 6, 129A · 29 sectiones

Divinarum Institutiones 1.5.1

1

De testimoniis poetarum et philosophorum. Sed omittamus sane testimonia prophetarum, ne minus idonea probatio videatur esse de his, quibus omnino non creditur.

PL 6, 129A

詩人と哲学者の証言について。さて、預言者たちの証言はひとまず措くことにしよう。およそ信を置かれていない者たちに基づく証明では、証拠として十分でないと見えかねないからである。

Divinarum Institutiones 1.5.2

2

Veniamus ad auctores; et eos ipsos ad veri probationem testes citemus, quibus contra nos uti solent, poetas dico ac philosophus.

PL 6, 129A

著作家たちのもとへ移ろう。そして、彼らが我々に対抗して常々用いている当の者たち、すなわち詩人や哲学者たち〔底本は philosophus。philosophos と読む〕を、真理を証明するための証人として引き合いに出そう。

Divinarum Institutiones 1.5.3

3

Ex his unum Deum probemus necesse est: non quod illi habuerint cognitam veritatem; sed quod veritatis ipsius tanta vis est, ut nemo possit esse tam caecus, qui non videat ingerentem se oculis divinam claritatem.

PL 6, 129A

彼らによって唯一の神を証明することは必然である。それは、彼らが真理を認識していたからではなく、真理そのものの力があまりに大きいために、目に迫り来る神的な明るさを見ないほど盲目な者などありえないからである。

Divinarum Institutiones 1.5.4

4

Poetae igitur, quamvis deos carminibus ornaverint, et eorum res gestas amplificaverint summis laudibus, saepissime tamen confitentur spiritu vel mente una contineri regique omnia.

PL 6, 130A

されば詩人たちは、たとえ神々を詩歌によって飾り立て、その事跡を最大級の賛辞で誇張したとしても、それでもきわめてしばしば、万物が一つの霊、あるいは一つの精神によって包含され、統べられていることを認めているのである。

Divinarum Institutiones 1.5.5

5

Orpheus, qui est vetustissimus poetarum, et aequalis ipsorum deorum (siquidem traditur inter Argonautas cum Tyndaridis et Hercule navigasse), Deum verum et magnum, πρωτόγονον, id est primogenitum, appellat; quod ante ipsum nihil sit genitum, sed ab ipso sint cuncta generata: eumdem etiam φάνητα nominat; quod cum adhuc nihil esset, primus ex infinito apparuerit et extiterit.

PL 6, 130A

詩人のうちで最も古く、神々自身と同時代の者とされるオルペウス(伝えられるところでは、彼はテュンダレオスの子らやヘラクレスとともにアルゴナウタイの一員として航海したという)は、真にして偉大なる神を「プロートゴノス」、すなわち「最初に生まれた者」と呼ぶ。それは、彼より前には何ものも生まれておらず、万物が彼から生み出されたからである。また彼は同じ神を「パネス」とも名づける。それは、いまだ何ものも存在しなかったとき、彼が無限のうちから最初に現れ出て、存在するに至ったからである。

Divinarum Institutiones 1.5.6

6

Cujus originem atque naturam quia concipere animo non poterat, ex aere immenso natum esse dixit: Πρωτόγονος φαέθων περὶ μήκεος ἠέρος υἱός. Aliud enim amplius quod diceret non habebat.

PL 6, 131A

オルペウスは、この神の起源と本性とを心に思い描くことができなかったため、彼が広大な大気から生まれたと語った。「〈最初に生まれし、光り輝く者、広大な大気の子〉」と。それ以上に言うべき言葉を、彼は持たなかったのである。

Divinarum Institutiones 1.5.7

7

Hunc ait esse omnium deorum parentem, quorum causa coelum condiderit, liberisque prospexerit ut haberent habitaculum, sedemque communem: ἔκτισεν ἀθανάτοις δόμον ἄφθιτον.

PL 6, 131A

オルペウスは、この神こそがすべての神々の父祖であり、その子らのために天を創り、彼らが住まいと共通の座とを持てるよう配慮したのだと言う。「〈彼は不死なる者たちのために朽ちざる家を築いた〉」と。

Divinarum Institutiones 1.5.8

8

Natura igitur et ratione ducente, intellexit esse praestantissimam potestatem coeli ac terrae conditricem.

PL 6, 131A

こうして、自然と理性とに導かれ、彼は、天と地とを創ったこの上なく優れた力があることを理解したのである。

Divinarum Institutiones 1.5.9

9

Non poterat enim dicere Jovem esse principem rerum, qui erat Saturno genitus; neque Saturnum ipsum, qui coelo natus ferebatur: coelum autem tamquam Deum primum constituere non audebat, quod videbat elementum esse mundi, quod ipsum eguerit auctore.

PL 6, 131A

なぜなら彼は、ユピテルが万物の始原であるとは言えなかったからである。ユピテルはサトゥルヌスから生まれた者だったからだ。かといってサトゥルヌス自身をそうとも言えなかった。彼は天から生まれたと伝えられていたからである。しかし天そのものを第一の神と定めることも、彼はあえてしなかった。天が世界の一元素にすぎず、それ自身に創り主を必要とすることを、彼は見て取っていたからである。

Divinarum Institutiones 1.5.10

10

Haec eum ratio perduxit ad illum Deum primogenitum, cui assignat et tribuit principatum. Homerus nihil nobis dare potuit, quod pertineat ad veritatem, qui humana potius quam divina conscripsit.

PL 6, 131A

この筋道こそが、彼をかの「最初に生まれた神」へと導き、彼はこの神に第一位を割り当て、これに帰したのである。ホメロスは、神的な事柄よりもむしろ人間的な事柄を書き記した者であり、真理に関わるいかなるものも我々に与えることができなかった。

Divinarum Institutiones 1.5.11

11

Potuit Hesiodus, qui deorum generationem unius libri opere complexus est. Sed tamen nihil dedit, non a Deo conditore sumens exordium, sed a chao, quod est rudis inordinataeque materiae confusa congeries: cum explanare ante debuerit, chaos ipsum unde, quando, quomodo esse, aut constare coepisset.

PL 6, 131B

ヘシオドスならば与えることができたはずである。彼は神々の系譜を一巻の書物にまとめ上げたのだから。しかし彼もまた、何も与えることはなかった。彼は創り主なる神から説き起こすのではなく、混沌(カオス)から説き起こしたからである。混沌とは、粗雑で秩序を欠いた質料が入り混じった塊にほかならない。彼はまず、その混沌自体がどこから、いつ、どのようにして存在し、あるいは成り立つに至ったのかを説明すべきであった。

Divinarum Institutiones 1.5.12

12

Nimirum sicut ab aliquo artifice disposita, ordinata, effecta sunt omnia: sic ipsam materiam fictam esse ab aliquo necesse est. Quis igitur hanc, nisi Deus, fecit, cujus potestati subjacent omnia? sed refugit hoc ille dum horret incognitam, veritatem.

PL 6, 132A

なるほど、万物が何らかの造り主によって配置され、秩序づけられ、造り上げられたのと同じように、その質料自体もまた何らかの者によって形づくられたのでなければならない。ならば、万物がその権能に服するかの神をおいて、いったい誰がこれを造ったというのか。しかしヘシオドスは、見知らぬ真理を前に怖じ気づき、これを避けて通ったのである。

Divinarum Institutiones 1.5.13

13

Non enim Musarum instinctu, sicut videri volebat, in Helicone carmen illud effudit; sed meditatus venerat et paratus.

PL 6, 132A

というのも、彼は自分ではそう見せたがっていたようにムーサたちの霊感によってヘリコン山であの詩を口ずさみ出したのではなく、あらかじめ思案を重ね、用意を整えたうえで、そこへ来ていたからである。

Divinarum Institutiones 1.5.14

14

Nostrorum primus Maro non longe fuit a veritate; cujus de summo Deo, quem mentem ac spiritum nominavit, haec verba sunt: Principio coelum, ac terras, camposque liquentes, Lucentemque globum lunae, Titaniaque astra, Spiritus intus alit; totamque infusa per artus Meus agitat molem, et magno se corpore miscet.

PL 6, 132A

我々の詩人たちのうちで最初に挙げるべきウェルギリウスは、真理から遠く隔たってはいなかった。彼は至高の神を「精神」また「霊」と名づけ、次のように語っている。 「〈初めに天と、大地と、水流れる野原と、 月の輝く球体と、ティタンの星々とを、 内なる霊が養う。そして満ち渡る精神〔底本は Meus。意味が通らないので、ウェルギリウスの詩句どおり Mens と読む〕が 肢体の隅々にまで注がれ、この巨大な塊を動かし、その広大な身体と混じり合う。〉」

Divinarum Institutiones 1.5.15

15

Ac ne quis forte ignoret quisnam esset ille spiritus, qui tantum haberet potestatis, declaravit alio loco, dicens: Deum namque ire per omnes Terrasque, tractusque maris, coelumque profundum.

PL 6, 132A

そして、これほどの力を持つその霊とはいったい何者であるのかを、誰も知らずにいることのないようにと、彼は別の箇所で明らかにして言う。「〈神はすべての地と、海の広がりと、深い天とを貫き行きたもう〉」と。

Divinarum Institutiones 1.5.16

16

Hinc pecudes, armenta, viros, genus omne ferarum, Quemque sibi tenues nascentem arcessere vitas. Ovidius quoque in principio praeclari operis, sine ulla nominis dissimulatione, a Deo, quem fabricatorem mundi, quem rerum opificem vocat, mundum fatetur instructum.

PL 6, 132B

「〈ここから家畜も、牛の群れも、人間も、あらゆる種類の獣も、生まれ出づるおのおのの者は、その儚い命を汲み取るのだ〉」と。オウィディウスもまた、あの名高い作品の冒頭で、名を隠すことなく、神を「世界の造り主」、「万物の製作者」と呼び、世界がその神によって整えられたと告白している。

Divinarum Institutiones 1.5.17

17

Quod si vel Orpheus, vel hi nostri, quae natura ducente senserunt, in perpetuum defendissent, eamdem quam nos sequimur, doctrinam comprehensa veritate tenuissent. Sed hactenus de poetis.

PL 6, 133A

もしオルペウスにせよ、我々のこの詩人たちにせよ、自然に導かれて感じ取ったところを最後まで貫いて守り抜いていたなら、彼らは真理を捉え、我々が奉じているのと同じ教えを保っていたことであろう。しかし詩人については、ここまでにしておこう。

Divinarum Institutiones 1.5.18

18

Ad philosophos veniamus, quorum gravior est auctoritas, certiusque judicium; quia non rebus commentitiis, sed investigandae veritati studuisse creduntur.

PL 6, 133A

哲学者たちに移ろう。彼らの権威はより重く、その判断はより確かなものである。というのも、彼らは作り事にではなく、真理を探究することに努めたと信じられているからである。

Divinarum Institutiones 1.5.19

19

Thales Milesius, qui unus e septem sapientium numero fuit, quique primus omnium quaesisse de causis naturalibus traditur, aquam esse dixit, ex qua nata sint omnia; Deum autem esse mentem, quae ex aqua cuncta formaverit.

PL 6, 133A

七賢人の一人に数えられ、自然の原因について探究した最初の者と伝えられるミレトスのタレスは、万物がそこから生まれた元素は水であると語り、神とは、水から万物を形づくった精神であると語った。

Divinarum Institutiones 1.5.20

20

Ita materiam rerum posuit in humore; principium causamque nascendi constituit in Deo. Pythagoras ita definivit quid esset Deus: « Animus, qui per universas mundi partes, omnemque naturam commeans atque diffusus; ex quo omnia, quae nascuntur animalia, vitam capiunt. » Anaxagoras Deum esse dixit infinitam mentem, quae per seipsam moveatur, Antisthenes multos quidem esse populares deos, unum tamen naturalem, summae totius artificem.

PL 6, 133A

このようにして彼は、事物の質料を水分のうちに置き、生成の始原と原因とを神のうちに定めたのである。ピュタゴラスは、神とは何であるかを次のように定義した。「〈世界のあらゆる部分、あらゆる自然を通って行き渡り広がる精神。生まれ出るすべての生き物は、これより命を受け取る〉」と。アナクサゴラスは、神とは自ら動く無限の精神であると語り、アンティステネスは、民衆の神々は数多くあるとしても、自然本性の神はただ一つであり、それは万有の総体を造り上げた者であると語った。

Divinarum Institutiones 1.5.21

21

Cleanthes et Anaximenes aethera dicunt esse summum Deum; cui opinioni poeta noster assensit: Tum pater omnipotens foecundis imbribus aether Conjugis in gremium laetae descendit, et omnes Magnus alit magno permixtus corpore foetus.

PL 6, 134A

クレアンテスとアナクシメネスは、アイテル(天空の元素)こそが至高の神であると言う。この見解に、我々の詩人〔ウェルギリウス〕も同意している。「〈そのとき全能の父アイテルは、豊かな雨をもって、喜べる配偶者〔大地〕の懐へと降り、その大いなる姿を、彼女の大いなる身体と混じり合わせて、生まれ出るものすべてを養う〉」と。

Divinarum Institutiones 1.5.22

22

Chrysippus naturalem vim divina ratione praeditam, interdum divinam necessitatem Deum nuncupat. Item Zeno divinam naturalemque legem. Horum omnium sententia, quamvis sit incerta, eodem tamen spectat, ut providentiam unam esse consentiant.

PL 6, 134A

クリュシッポスは、神的な理法を備えた自然の力を神と呼び、時には神的な必然性を神と呼ぶ。同様にゼノンは、神的にして自然本性的な法を神と呼ぶ。これらすべての者の見解は、たとえ定まらぬものであるとしても、結局は同じところに帰着する。すなわち、彼らは摂理がただ一つであることに一致しているのである。

Divinarum Institutiones 1.5.23

23

Sive enim natura, sive aether, sive ratio, sive mens, sive fatalis necessitas, sive divina lex, sive quid aliud dixeris; idem est, quod a nobis dicitur Deus. Nec obstat appellationum diversitas, cum ipsa significatione ad unum omnia revolvantur.

PL 6, 135A

なぜなら、それを自然と呼ぼうと、アイテルと呼ぼうと、理性と呼ぼうと、精神と呼ぼうと、運命の必然性と呼ぼうと、神的な法と呼ぼうと、あるいはほかの何と呼ぼうと、それは我々が神と呼ぶものと同一だからである。呼び名の違いは何の妨げにもならない。その意味するところにおいて、すべては一つのものへと帰着するからである。

Divinarum Institutiones 1.5.24

24

Aristoteles, quamvis secum ipse dissideat, ac repugnantia sibi et dicat et sentiat, in summum tamen unam mentem mundo praeesse testatur.

PL 6, 135A

アリストテレスは、自分自身のうちで意見が食い違い、矛盾したことを語りもし考えもするが、それでも結局は、ただ一つの精神が世界を統べていることを証言している。

Divinarum Institutiones 1.5.25

25

Plato, qui omnium sapientissimus judicatur, monarchiam plane aperteque defendit; nec aethera, aut rationem, aut naturam, sed, ut est, Deum nominat; ab eo mundum hunc perfectum atque mirabilem esse fabricatum.

PL 6, 135A

万人のうちで最も賢明であると判じられるプラトンは、神が唯一にして統べたもうことを明白かつ公然と擁護する。彼はこれをアイテルとも理性とも自然とも呼ばず、そのままに「神」と名づける。そしてこの完全にして驚嘆すべき世界は、この神によって造り上げられたのだと言う。

Divinarum Institutiones 1.5.26

26

Quem Cicero secutus atque imitatus in plurimis, Deum frequenter confitetur, ac supremum vocat in iis libris, quos de Legibus scripsit; ab eoque regi mundum argumentatur, cum disputat de Natura deorum, hoc modo: « Nihil est praestantius Deo; ab eo igitur mundum regi necesse est.

PL 6, 135B

このプラトンに多くの点で従い、これに倣ったキケロは、しばしば神を認め、『法律について』の書のなかでは神を「至高の者」と呼ぶ。そして『神々の本性について』を論じる際には、世界がこの神によって統べられていると次のように論証する。「〈神より優れたものは何一つない。それゆえ世界は神によって統べられているのでなければならない。〉」

Divinarum Institutiones 1.5.27

27

Nulli igitur est naturae obediens aut subjectus Deus; omnem ergo regit ipse naturam. » Quid autem sit Deus, in Consolatione definit: « Nec vero Deus ipse, qui intelligitur a nobis, alio modo intelligi potest, nisi mens soluta quaedam et libera, segregata ab omni concretione mortali, omnia sentiens ac movens. » Annaeus quoque Seneca, qui ex Romanis vel acerrimus Stoicus fuit, quam saepe summum Deum merita laude prosequitur!

PL 6, 136A

「〈それゆえ神は、いかなる自然にも従属せず、これに服することもない。むしろ神自らが、自然のすべてを統べているのである。〉」さらに神とは何であるかを、キケロは『慰めについて』のなかで次のように定義する。「〈我々によって理解される神そのものは、いかなる死すべき物質との結合からも切り離された、ある解き放たれた自由な精神であって、あらゆるものを感じ、あらゆるものを動かすもの——そのようにしてしか理解されえない。〉」ローマ人のうちで最も熱烈なストア派であったアンナエウス・セネカもまた、至高の神をいかに頻繁に、しかるべき称賛をもって称えたことであろうか。

Divinarum Institutiones 1.5.28

28

Nam cum de immatura morte dissereret: « Non intelligis, inquit, auctoritatem ac majestatem judicis tui, rectorem orbis terrarum, coelique et deorum omnium Deum, a quo ista numina, quae singula adoramus, et colimus, suspensa sunt. » Item in Exhortationibus: « Hic, cum prima fundamenta molis pulcherrimae jaceret, et hoc ordiretur, quo neque majus quidquam novit natura, nec melius; ut omnia sub ducibus suis irent, quamvis ipse per totum se corpus intenderat, tamen ministros regni sui deos genuit. » Et quam multa alia de Deo nostris similia locutus est: quae nunc differo, quod aliis locis opportuniora sunt.

PL 6, 136A

すなわち彼は、早すぎる死について論じてこう言う。「〈お前は理解していない、お前を裁く方の権威と威厳とを——世界の統治者にして、天の、そしてすべての神々の神、その方から、我々がそれぞれに崇め、崇拝しているかの神々の力が懸かっているのだということを。〉」また『勧告録』のなかではこうも言う。「〈この方は、この上なく美しい大いなる構造物の最初の礎を据え、自然がこれより大いなるもの、これより優れたものを知らぬこの事業に着手されたとき——万物がそれぞれの支配者のもとに整然と進みゆくよう、御自らその全身をもって隅々にまで行き渡らせつつも——なお、御自らの王国に仕える者として神々を生みたもうた。〉」神についてこれに類することを、セネカはこのほかにも数多く語っているが、それは別の箇所でこそふさわしいので、ここでは扱うのを控えておく。

Divinarum Institutiones 1.5.29

29

Nunc satis est demonstrare, summo ingenio viros attigisse veritatem, ac pene tenuisse; nisi eos retrorsum infatuata pravis opinionibus consuetudo rapuisset, qua et deos alios esse opinabantur, et ea, quae in usum hominis Deus fecit, tamquam sensu praedita essent, pro diis habenda, et colenda credebant.

PL 6, 137A

今はただ、この上ない才知を備えた人々が真理に触れ、ほとんどこれを捉えかけていたことを示せば十分である——もし悪しき臆説によって愚かにされた習わしが、彼らを後方へと引き戻してしまわなかったならば。その習わしのゆえに、彼らはほかにも神々がいると思い込み、また神が人間の用に供するために造ったものを、あたかも感覚を備えているかのように、神々とみなし崇拝すべきだと信じ込んでいたのである。