Divinarum Institutiones 1.11.1
De Jovis ortu, vita, regno, nomine et morte, et de Saturno et Urano. Quis est igitur tam excors, qui hunc in coelo regnare putet, qui ne in terra quidem debuit?
PL 6, 165Bユピテルの出生、生涯、統治、名、死について、またサトゥルヌスとウラノスについて。それゆえ、地上にすら君臨すべきでなかった者が天において統治していると考えるほど、愚かな者がいったい誰であろうか。
Divinarum Institutiones 1.11.2
Non insulse quidam poeta triumphum Cupidinis scripsit: quo in libro non modo potentissimum deorum Cupidinem, sed etiam victorem facit.
PL 6, 165Bある詩人は、なかなか気の利いたやり方でクピドの凱旋を書いた。その書物において彼は、クピドを神々のうちで最も強力な者とするばかりか、勝利者ともしている。
Divinarum Institutiones 1.11.3
Enumeratis enim amoribus singulorum, quibus in potestatem Cupidinis ditionemque venissent, instruit pompam, in qua Jupiter cum caeteris diis ante currum triumphantis ducitur catenatus. Eleganter id quidem a poeta figuratum: sed tamen non multum distat a vero.
PL 6, 166Aすなわち、クピドの権力と支配のもとに落ちた者たち一人一人の恋を数え上げたのち、彼は行列を仕立て、その中でユピテルは他の神々とともに、凱旋する者の車の前を鎖に繋がれて引かれてゆくのである。これは確かに詩人によって優雅に形象化されたものであるが、しかし真実からそれほど遠くはない。
Divinarum Institutiones 1.11.4
Qui enim virtutis est expers, qui a cupiditate ac libidinibus malis vincitur, non Cupidini (ut ille finxit), sed morti subjectus est sempiternae. Sed omittamus de moribus dicere: rem confideremus; ut intelligant homines, in quibus miseri versentur erroribus.
PL 6, 166A徳を欠き、欲望と悪しき情欲に打ち負かされる者は、詩人が作り話にしたようにクピドに服するのではなく、永遠の死に服するのである。だが道徳について論じることはやめ、事の次第そのものを検討しよう〔底本は confideremus。rem を目的語に取れないので consideremus と読む〕。人々が、いかなる誤りのうちに惨めにさまよっているかを理解できるように。
Divinarum Institutiones 1.11.5
Regnare in coelo Jovem vulgus existimat: id et doctis pariter et indoctis persuasum est. Quod et Religio ipsa, et precationes, et hymni, et delubra, et simulacra demonstrant. Eumdem tamen Saturno et Rhea genitum confitentur.
PL 6, 166A民衆はユピテルが天において統治していると考えている。この考えは学識ある者にも無学な者にも等しく信じ込まれている。そのことは、宗教そのものも、祈りも、讃歌も、神殿も、神像も示している。しかし人々は、その同じユピテルがサトゥルヌスとレアから生まれたことも認めている。
Divinarum Institutiones 1.11.6
Quomodo potest Deus videri, aut credi (ut ait poeta): . . . . . . . Hominum rerumque repertor, ante cujus ortum infinita hominum millia fuerunt? eorum scilicet, qui Saturno regnante vixerunt; ac priores luce, quam Jupiter, sunt potiti.
PL 6, 166B詩人の言うように〔……〕「人間と万物の創始者」とされる者を、どうして神と見なし、あるいは信じることができようか――その者の生まれる前に、すでに無数の人間たちが存在していたというのに。すなわち、サトゥルヌスが統治していた間に生きた者たち、ユピテルよりも先に光を享受していた者たちのことである。
Divinarum Institutiones 1.11.7
Video alium Deum regem fuisse primis temporibus, alium consequentibus. Potest ergo fieri, ut alius sit postea futurus. Si enim regnum prius mutatum est: cur desperemus etiam posterius posse mutari? nisi forte Saturnus generare potuit fortiorem: Jupiter non potest.
PL 6, 166B私が見るところ、最初の時代には別の神が王であり、後の時代には別の神が王であった。したがって、後にはまた別の神が現れることもありうるはずである。もし統治が以前にすでに交替したのであれば、なぜ後にもまた交替しうることを疑うべきであろうか。もしかすると、サトゥルヌスはより強い者を生むことができたが、ユピテルにはそれができない、というのでもない限りは。
Divinarum Institutiones 1.11.8
Atqui divinum imperium aut semper immutabile est: aut, si est mutabile, quod fieri non potest, semper utique mutabile est. Potest ergo Jupiter regnum amittere, sicut pater ejus amisit? Ita plane.
PL 6, 167Aところで、神的な支配権は常に不変であるか、あるいは、もし可変であるならば――そのようなことはありえないが――常に必ず可変であるかのいずれかである。それゆえ、ユピテルもまた、その父が統治を失ったように、統治を失いうるのであろうか。まさにその通りである。
Divinarum Institutiones 1.11.9
Nam cum idem neque virginibus, neque maritatis unquam pepercisset, abstinuit se tamen una Thetide, quod responsum fuit, majorem patre suo futurum, quisquis ex illa natus esset. Et primum imprudentia in eo non Dei, cui nisi Themis futura dixisset, ipse nesciret.
PL 6, 167Aというのも、この同じユピテルは処女にも人妻にも決して容赦したことがなかったにもかかわらず、テティスひとりだけには身を慎んだからである。それは、彼女から生まれる者は誰であれ、その父よりも偉大な者となるであろう、との神託があったためである。そしてまず第一に、この無思慮ぶりは神にふさわしいものではない。というのも、もしテミスが未来のことを告げていなかったならば、彼自身はそれを知らなかったであろうから。
Divinarum Institutiones 1.11.10
Si autem divinus non sit, ne Deus quidem sit; unde ipsa divinitas nominatur, ut ab homine humanitas. Deinde conscientia imbecillitatis, qui timuit utique majorem: quod qui facit, scit profecto non esse se maximum: quondoquidem potest aliquid majus existere.
PL 6, 167Aしかし、もし彼が神的でないならば、神でさえもないことになる。神性という語自体は、まさに人間から人間性という語が導かれるように、〔神から〕導かれるのだから。次に、自分より偉大な者を恐れたという事実そのものが、弱さの認識を示している。そしてそのように恐れる者は、自分が最大の者ではないことを確かに知っているのである。なぜなら、より偉大な何かが存在しうるのだから。
Divinarum Institutiones 1.11.11
Idem per Stygiam paludem sanctissime jurat. Vana superstitio, superis quae reddita divis. Quae est ista superstitio? aut a quo reddita?
PL 6, 167Bこの同じユピテルは、ステュクスの沼にかけて最も厳粛に誓う。「空しい迷信、天上の神々に課せられたもの」。この迷信とは何であろうか。また誰によって課せられたものであろうか。
Divinarum Institutiones 1.11.12
Est ergo aliqua potestas maxima, quae pejerantes deos puniat? quae tanta formido est paludis infernae, si sunt immortales? quid metuunt eam, quam visuri non sunt, nisi quos mori necesse est?
PL 6, 168Aそれでは、偽誓する神々を罰するような、何か最大の権力が存在するのであろうか。もし神々が不死であるならば、冥界の沼をこれほどまでに恐れる理由が何かあろうか。死ぬことが定められた者たちでなければ、決して目にすることのないその沼を、なぜ彼らは恐れるのであろうか。
Divinarum Institutiones 1.11.13
Quid igitur homines oculos suos in coelum tollunt? quid per superos dejerant, cum ipsi superi ad inferos revolvantur, ibique habeant quod venerentur et adorent? Illud vero quale est? esse fata, quibus dii omnes, et ipse Jupiter pareat.
PL 6, 168Aそれでは、人間たちはなぜ自分の目を天に向けるのであろうか。なぜ天上の神々にかけて誓うのであろうか、その天上の神々自身が冥界へと立ち返り、そこに自分たちが崇め礼拝すべきものを持っているというのに。さらにまた、あの言い分はどのようなものであろうか――すなわち、すべての神々、そしてユピテル自身までもが従うところの、運命というものが存在するという言い分である。
Divinarum Institutiones 1.11.14
Si Parcarum tanta vis est, ut plus possint quam coelestes universi, quamque ipse rector ac dominus, cur non illae potius regnare dicantur, quarum legibus ac statutis parere omnes deos necessitas cogit?
PL 6, 168Aもしパルカエ〔運命の女神たち〕の力がこれほど大きく、天上のすべての神々よりも、また統治者にして主自身よりも力があるのだとすれば、なぜむしろ彼女たちこそが統治していると言われないのであろうか。彼女たちの法と定めに、すべての神々が必然によって従わされているというのに。
Divinarum Institutiones 1.11.15
Nunc cui dubium est, quin is, qui alicui rei obsequitur, maximus non sit? nam si sit, non accipiat fata, sed faciat. Nunc ad aliud, quod omiseram, redeo. In una itaque sola fuit continentior, cum eam deperiret; non virtute aliqua, sed metu successoris.
PL 6, 168Aさて、何らかのものに服従する者が最大の者ではないということを、いったい誰が疑うであろうか。もし彼が最大の者であるならば、運命を受け取るのではなく、それを作り出すはずだからである。さて、私が省いていた別の点に立ち返ろう。それゆえ彼は、テティスという一人の女性に対してのみ自制心を保った。彼女に恋い焦がれていたにもかかわらずである。それは何らかの徳によるものではなく、後継者への恐れによるものであった。
Divinarum Institutiones 1.11.16
Quae formido utique ejus est, qui sit et mortalis, et imbecillus, et nihili: quippe qui potuit et tunc, cum nasceretur, extingui, sicut frater ejus ante genitus, extinctus est: qui si vivere potuisset, nunquam minori concessisset imperium.
PL 6, 169Aこの恐れは、まさに死すべき者、弱い者、取るに足りない者にふさわしいものである。というのも、彼自身も生まれたときに滅ぼされえたはずだからである。彼より先に生まれた兄が滅ぼされたのと同様に。もしその兄が生き延びることができていたならば、決して弟に統治権を譲ることはなかったであろう。
Divinarum Institutiones 1.11.17
Ipse autem furto servatus, furtimque nutritus, ζεὺς sive ζῆν appellatus est; non, ut isti putant, a fervore coelestis ignis, vel quod vitae sit dator, vel quod animantibus inspiret animas, quae virtus solius Dei est (quam enim possit inspirare animam, qui ipse accepit aliunde?), sed quod primus ex liberis Saturni maribus vixerit.
PL 6, 169Aさて彼自身は、盗みによって救われ、密かに育てられたがゆえに、「ゼウス」すなわち「生きる(ゼーン)」と呼ばれるようになった。それは彼らが考えるように、天の火の熱のゆえでも、命を与える者であるがゆえでも、生き物に魂を吹き込むがゆえでもない――そのような力は神のみに属するものである(そもそも自分自身が他から〔魂を〕受け取った者が、どうして魂を吹き込むことができようか)。そうではなく、サトゥルヌスの息子たちのうち、男子として最初に生き延びた者であったからである。
Divinarum Institutiones 1.11.18
Potuerunt igitur homines alium deum habere rectorem, si Saturnus non fuisset ab uxore delusus. At enim poetae ista finxerunt. Errat quisquis hoc putat.
PL 6, 169Aそれゆえ、もしサトゥルヌスが妻に欺かれていなかったならば、人間たちは別の神を統治者として持ちえたはずである。しかし〔ここでこう言われよう〕、これらは詩人が作り話にしたものだと。だが、そう考える者は誤っている。
Divinarum Institutiones 1.11.19
Illi enim de hominibus loquebantur; sed ut eos ornarent, quorum memoriam laudibus celebrabant, deos esse dixerunt. Itaque illa potius ficta sunt, quae tamquam de diis, non illa quae tamquam de hominibus locuti sunt: quod clarum fiet exemplo, quod inferemus.
PL 6, 169Bというのも、詩人たちは人間について語っていたのだが、自分たちが賞賛によってその名声を讃えていた者たちを飾り立てるために、彼らを神であると言ったからである。それゆえ、作り話とされるべきなのはむしろ、神について語っているかのような部分であって、人間について語っているかのような部分ではない。このことは、これから示す実例によって明らかになるであろう。
Divinarum Institutiones 1.11.20
Danaen violaturus, aureos nummos largiter in sinum ejus infudit. Haec stupri merces fuit. At poetae, qui quasi de Deo loquebantur, ne auctoritatem creditae majestatis infringerent, finxerunt ipsum in aureo imbre delapsum, eadem figura, qua imbres ferreos dicunt, cum multitudinem telorum sagittarumque describunt.
PL 6, 170A彼はダナエを凌辱しようとして、彼女の懐に金貨を惜しみなく注ぎ込んだ。これが姦淫の代価であった。しかし、あたかも神について語るかのようであった詩人たちは、信じられている威厳の権威を損なわぬよう、彼が黄金の雨となって降り注いだと作り話にした。それは、槍や矢の大群を描写するときに「鉄の雨」と言うのと同じ比喩によるものである。
Divinarum Institutiones 1.11.21
Rapuisse dicitur in aquila Catamitum: poeticus color est. Sed aut per legionem rapuit, cujus insigne aquila est; aut navis, in qua est impositus, tutelam habuit in aquila figuratam, sicut taurum, cum rapuit et transvexit Europam.
PL 6, 170A彼は鷲となってカタミトゥスを攫ったと言われている。これは詩的な彩りである。しかし実際には、鷲を紋章とする軍団によって彼を攫ったか、あるいは彼を乗せた船が、鷲の形をした守護の像を持っていたか、そのいずれかであろう。ちょうど、エウロパを攫って運んだときに雄牛〔の像を用いた〕のと同じように。
Divinarum Institutiones 1.11.22
Eodem modo convertisse in bovem traditur Io Inachi filiam, quae, ut iram Junonis effugeret, ut erat jam setis obsita, jam bos tranasse dicitur mare, in Aegyptumque venisse, atque ibi, recepta pristina specie, dea facta quae nunc Isis vocatur.
PL 6, 170B同じように、彼はイナクスの娘イオを雌牛に変えたと伝えられている。彼女は、ユノの怒りを逃れるために、すでに剛毛に覆われ、すでに雌牛の姿となって海を泳ぎ渡り、エジプトに至ったと言われ、そこで元の姿を取り戻して、女神とされ、いまイシスと呼ばれている者となった。
Divinarum Institutiones 1.11.23
Quo igitur argumento probari potest, nec Europam in Tauro sedisse, nec Io factam bovem? Quod certus dies habetur in Fastis, quo Isidis navigium celebratur: quae res docet non tranasse illam, sed navigasse.
PL 6, 171Aそれでは、エウロパが雄牛に乗ったのでもなく、イオが雌牛にされたのでもないということは、いかなる論拠によって証明されうるであろうか。それは、祭暦の中にイシスの船の祭りが祝われる特定の日が定められているという事実である。この事実は、彼女が泳ぎ渡ったのではなく、船で渡ったのだということを示している。
Divinarum Institutiones 1.11.24
Igitur qui sapere sibi videntur, quia intelligunt vivum terrenumque corpus in coelo esse non posse, totam Ganymedeam fabulam pro falso repudiant; ac sentiunt in terra id esse factum, quia res ac libido ipsa terrena est.
PL 6, 171Aそれゆえ、自分を賢いと思っている者たちは、生きた地上的な肉体が天にあることはできないと理解しているがゆえに、ガニュメデスの話全体を虚偽として斥ける。そして、事の次第もその情欲そのものも地上的なものであるがゆえに、それは地上で起こったのだと考えている。
Divinarum Institutiones 1.11.25
Non ergo ipsas res gestas finxerunt poetae; quod si facerent, essent vanissimi: sed rebus gestis addiderunt quemdam colorem. Non enim obtrectantes illa dicebant, sed ornare cupientes.
PL 6, 171Aしたがって、詩人たちは出来事そのものを作り話にしたのではない。もしそうしていたならば、この上なく空虚な者たちであったろう。そうではなく、実際の出来事に、ある種の彩りを加えたのである。というのも、彼らはそれらを貶めるために語ったのではなく、飾り立てようと望んで語ったのだからである。
Divinarum Institutiones 1.11.26
Hinc homines decipiuntur: maxime quod, dum haec omnia ficta esse arbitrantur a poetis, colunt quod ignorant.
PL 6, 171Aここから人間たちは欺かれる。とりわけ、これらすべてが詩人によって作り話にされたものだと思い込んでいる間に、自分が知らないものを崇拝しているからである。
Divinarum Institutiones 1.11.27
Nesciunt enim, qui sit poeticae licentiae modus; quousque progredi fingendo liceat: cum officium poetae sit in eo, ut ea, quae gesta sunt vere, in alias species obliquis figurationibus cum decore aliquo conversa traducat.
PL 6, 171Bというのも、彼らは詩的許容の限度がどこにあるか、作り話としてどこまで進むことが許されているかを知らないからである。詩人の務めとは、実際に起こった出来事を、婉曲な形象化によってある種の美を添えつつ、別の姿へと転じて伝えることにあるのだが。
Divinarum Institutiones 1.11.28
Totum autem, quod referas, fingere, id est ineptum esse, et mendacem potius quam poetam. Sed finxerint ista, quae fabulosa creduntur; num etiam illa, quae de diis foeminis, deorumque connubiis dicta sunt?
PL 6, 171Bしかし、語ることの全体を作り話にすることは、愚かなことであり、詩人であるよりもむしろ嘘つきであることを意味する。だが、作り話と信じられているこれらのことは、彼らが作り話にしたのだとしよう。しかし、女神たちについて、また神々の婚姻について語られたことまでも、はたしてそうであろうか。
Divinarum Institutiones 1.11.29
Cur igitur sic figurantur, sic coluntur? nisi forte non tantum poetae, sed pictores etiam fictoresque imaginum mentiuntur.
PL 6, 172Aそれでは、なぜそのように形象化され、そのように崇拝されているのであろうか。詩人たちだけでなく、画家や像の彫刻家たちまでもが偽りを語っているというのでない限りは。
Divinarum Institutiones 1.11.30
Si enim hic est Jupiter, qui a vobis dicitur deus, si non is est, qui ex Saturno et Ope natus est, non oportuit nisi solius simulacrum in templis omnibus collocari.
PL 6, 172Aもし諸君が神と呼んでいるこのユピテルが、サトゥルヌスとオプスから生まれたあの者ではないのだとすれば、あらゆる神殿には彼一人だけの像を安置すればよかったはずである。
Divinarum Institutiones 1.11.31
Quid sibi mulierum effigies volunt? quid sexus infirmus? in quem si cecidit hic Jupiter, eum vero ipsi lapides hominem fatebuntur.
PL 6, 172A女性たちの像はいったい何を意味しているのであろうか。弱い性〔女性〕とは何を意味するのか。もしこのユピテルがその性に堕したというのであれば、まさに石そのものが、彼が人間であったことを認めることになろう。
Divinarum Institutiones 1.11.32
Mentitos aiunt esse poetas, et his tamen credunt; immo vero non esse mentitos, re ipsa probant, ita enim deorum simulacra confingunt, ut ex ipsa diversitate sexus appareat, vera esse quae dicunt poetae.
PL 6, 172A彼らは詩人たちが嘘をついたと言いながら、それでもなお詩人たちを信じている。いや、それどころか、詩人たちが嘘をついていないことを、事実そのものによって彼らは証明しているのである。というのも、彼らは神々の像を、まさにその性の違いそのものから、詩人たちの語ることが真実であると分かるように作り上げているからである。
Divinarum Institutiones 1.11.33
Nam quod aliud argumentum habet imago Catamiti, et effigies aquilae, cum ante pedes Jovis ponuntur in templis, et cum ipso pariter adorantur: nisi ut nefandi sceleris ac stupri memoria maneat in aeternum?
PL 6, 172Bというのも、カタミトゥスの像や鷲の像が、神殿においてユピテルの足もとに置かれ、彼自身と等しく崇拝されているということは、いったい他にどのような論拠を持ちうるであろうか――忌まわしい罪と姦淫の記憶が永遠に留まるように、という以外に。
Divinarum Institutiones 1.11.34
Nihil igitur a poetis in totum fictum est: aliquid fortasse traductum, et obliqua figuratione obscuratum, quo veritas involuta tegeretur; sicut illud de sortitione regnorum. Aiunt enim Jovi coelum obtigisse, Neptuno mare, inferna Plutoni.
PL 6, 172Bしたがって、詩人たちによって全く作り話にされたものは何もない。あるものはおそらく転じられ、婉曲な形象化によって曖昧にされ、それによって真理が覆い隠されたのである。王国のくじ引きについての話がそうである。すなわち、天はユピテルに、海はネプトゥヌスに、冥界はプルトに当たったと彼らは言う。
Divinarum Institutiones 1.11.35
Cur non terra potius in sortem tertiam venit; nisi quod in terra gesta res est. Ergo illud in vero est, quod regnum orbis ita partiti sortitique sunt, ut Orientis imperium Jovi cederet; Plutoni, cui cognomen Agesilao fuit, pars Occidentis obtingeret: eo quod plaga Orientis, ex qua lux mortalibus datur, superior; Occidentis autem inferior esse videatur.
PL 6, 173Aなぜ地はむしろ第三のくじに入らなかったのであろうか。それは、まさに事の次第が地上で起こったからに他ならない。したがって、真実であるのはこうである――彼らは世界の支配を分割し、くじを引いて、東方の支配権がユピテルに帰し、アゲシラオスという別名を持つプルトに西方の部分が当たるようにした。それは、死すべき者たちに光が与えられる東方の地域が上方にあり、西方は下方にあると見なされていたためである。
Divinarum Institutiones 1.11.36
Sic veritatem mendacio velaverunt, ut veritas ipsa persuasioni publicae nihil derogaret. De Neptunii sorte manifestum est, cujus regnum tale fuisse dicimus, quale Marci Antonii fuit infinitum illud imperium; cui totius orae maritimae potestatem Senatus decreverat, ut praedones persequeretur, ac mare omne pacaret.
PL 6, 173Aこのように彼らは真理を偽りによって覆い隠したので、真理そのものが世間一般の思い込みを損なうことがなかった。ネプトゥヌスのくじについては明らかである。彼の支配は、マルクス・アントニウスが持っていたあの限りない権限のようなものであったと我々は言う。すなわち元老院は、海賊を追討させ、海全体を平定させるために、全沿岸地帯にわたる権力を彼に定めたのであった。
Divinarum Institutiones 1.11.37
Sic Neptuno maritima omnia cum insulis obvenerunt. Quomodo id probari potest? Nimirum veteres historiae docent.
PL 6, 174Aこのようにして、島々を含む沿岸の地すべてがネプトゥヌスに帰したのである。このことはどのように証明されうるであろうか。それは疑いなく、古い歴史書が教えているところである。
Divinarum Institutiones 1.11.38
Antiquus auctor Euhemerus, qui fuit ex civitate Messene, res gestas Jovis, et caeterorum qui dii putantur, collegit, historiamque contexuit ex titulis, et inscriptionibus sacris, quae in antiquissimis templis habebantur, maximeque in fano Jovis Triphylii; ubi auream columnam positam esse ab ipso Jove titulus indicabat, in qua columna gesta sua perscripsit, ut monumentum esset posteris rerum suarum.
PL 6, 174Aメッセネの都市出身の古い著述家エウヘメロスは、ユピテルおよびその他の神とされている者たちの事績を集め、最古の神殿にあった銘や神聖な碑文――とりわけトリピュリオスのユピテルの神殿にあったもの――から歴史を編み上げた。そこでは、ユピテル自身によって黄金の柱が建てられたことを碑文が示しており、彼はその柱に自分の事績を書き記し、後世の人々に自分の事跡の記念とした。
Divinarum Institutiones 1.11.39
Hanc historiam et intepretatus est Ennius, et secutus; cujus haec verba sunt: « Ubi Jupiter Neptuno imperium dat maris, ut in insulis omnibus et quae secundum mare loca essent, omnibus regnaret. » Vera sunt ergo quae loquuntur poetae, sed obtentu aliquo specieque velata.
PL 6, 174Aエンニウスはこの歴史をラテン語に訳し、かつそれに従った。彼の言葉はこうである。「そのときユピテルはネプトゥヌスに海の支配権を与え、すべての島々と、海に沿ったすべての地において統治するようにした」。したがって、詩人たちの語ることは真実であるが、何らかの覆いと見せかけによって覆い隠されているのである。
Divinarum Institutiones 1.11.40
Potest et mons Olympus figuram poetis dedisse, ut Jovem dicerent coeli regnum esse sortitum; quod Olympus ambiguum nomen est et montis, et coeli.
PL 6, 175Aまた、オリュンポス山が、詩人たちに、ユピテルがくじで天の支配を得たと言わせる比喩の元となった可能性もある。というのも、オリュンポスという名は、山を指すのか天を指すのか曖昧だからである。
Divinarum Institutiones 1.11.41
In Olympo autem Jovem habitasse docet historia eadem, quae dicit: « Ea tempestate Jupiter in monte Olympo maximam partem vitae colebat, et eo ad eum in jus veniebant, si quae res in controversia erant.
PL 6, 175Aしかしオリュンポスにユピテルが住んでいたということは、同じ歴史書が教えている。それはこう述べている。「その頃、ユピテルは生涯の大部分をオリュンポス山で過ごしており、何か論争になる事柄があれば、人々はそこへ彼のもとに訴え出た。
Divinarum Institutiones 1.11.42
Item, si quis quid novi invenerat, quod ad vitam humanam utile esset, eo veniebat, atque Jovi ostendebat. » Multa in hunc modum poetae transferunt, non ut in eos mentiantur quos colunt, sed ut figuris versicoloribus venustatem ac leporem carminibus suis addant.
PL 6, 175A同様に、もし誰かが人間の生活に役立つ何か新しいものを発見したならば、その者もそこへ赴き、ユピテルに示したのであった」。詩人たちは、このようなやり方で多くのことを転義的に語るが、それは自分たちが崇拝する者たちについて偽りを語るためではなく、色とりどりの比喩によって自分たちの詩に優美さと趣を添えるためである。
Divinarum Institutiones 1.11.43
Qui autem non intelligunt, quomodo aut quare quidque figuretur, poetas velut mendaces et sacrilegos insequuntur.
PL 6, 175Bしかし、何がどのように、またなぜ形象化されているのかを理解しない者たちは、詩人たちをあたかも嘘つきであり冒瀆者であるかのように非難する。
Divinarum Institutiones 1.11.44
Hoc errore decepti etiam philosophi, quod ea, quae de Jove feruntur, minime in Deum convenire videbantur, duos Joves fecerunt, unum naturalem, alterum fabulosum.
PL 6, 175B哲学者たちもまた、この誤りに欺かれた。すなわち、ユピテルについて伝えられていることが神にはおよそふさわしくないと思われたために、彼らは二人のユピテルを立てたのである。一人は自然的なユピテル、もう一人は作り話のユピテルである。
Divinarum Institutiones 1.11.45
Viderunt ex parte, quod erat verum, eum scilicet, de quo poetae loquuntur hominem fuisse: in illo autem naturali Jove, vulgari consuetudine religionis inducti, erraverunt, quod in Deum nomen hominis transtulerunt; qui (ut supra diximus) quia solus est, non indiget nomine.
PL 6, 176A彼らは部分的には真実を見て取っていた。すなわち、詩人たちが語っているその者は人間であったということである。しかし、あの自然的なユピテルについては、宗教の世間一般の慣習に導かれて誤りを犯した。すなわち、人間の名を神に転用したのである。しかし神は(すでに述べたように)ただ一つのものであるがゆえに、名を必要としない。
Divinarum Institutiones 1.11.46
Jovem autem illum esse, qui sit ex Ope Saturnoque natus, negari non potest. Vana igitur persuasio est eorum, qui nomen Jovis summo Deo tribuunt.
PL 6, 176Aしかし、ユピテルという者が、オプスとサトゥルヌスから生まれた者であることは否定できない。したがって、ユピテルという名を至高の神に帰する者たちの思い込みは空しいものである。
Divinarum Institutiones 1.11.47
Solent enim quidam errores suos hac excusatione defendere; qui convicti de uno Deo, cum id negare non possunt, ipsum se colere affirmant, verum hoc sibi placere, ut Jupiter nominetur: quo quid absurdius?
PL 6, 176Aというのも、ある者たちは、次のような弁明によって自分たちの誤りを弁護するのが常だからである。すなわち、唯一の神について論破され、それを否定できなくなると、自分たちはまさにその神を崇拝しているのだと主張し、ただそれをユピテルと呼ぶことが自分たちの気に入っているだけなのだ、と言うのである。これほど不合理なことがあろうか。
Divinarum Institutiones 1.11.48
Jupiter enim sine contubernio conjugis filiaeque coli non solet. Unde quid sit, apparet: nec fas est id nomen eo transferri, ubi nec Minerva est ulla, nec Juno. Quid? quod hujus nominis proprietas non divinam vim exprimit, sed humanam?
PL 6, 176Aというのも、ユピテルは、その妻と娘を伴わずに崇拝されるのが常ではないからである。そこから、それが何であるかは明らかである。ミネルウァもユノもいないところに、その名が転用されるのは許されることではない。さらに言えば、この名の本来の意味は、神的な力ではなく人間的な力を表すのではないか。
Divinarum Institutiones 1.11.49
Jovem enim, Junonemque a juvando esse dictos, Cicero interpretatur. Et Jupiter, quasi Juvans pater dicitur; quod nomen in Deum minime congruit; quia juvare hominis est, opis aliquid conferentis in eum, qui sit alienus, et exigui beneficii.
PL 6, 176Bというのも、キケロは、ユピテルとユノという名は「助ける(juvare)」から来ていると解釈しているからである。すなわちユピテルは、いわば「助ける父(Juvans pater)」と呼ばれているのである。しかし、この名は神にはおよそふさわしくない。というのも、助けるということは人間のすることであり、他人である者に何らかの援助をもたらす、わずかな恩恵にすぎないからである。
Divinarum Institutiones 1.11.50
Nemo sic Deum precatur, ut se adjuvet; sed ut servet, ut vitam salutemque tribuat: quod multo plus ac majus est quam juvare. Et quoniam de patre loquimur, nullus pater dicitur filios juvare, cum eos generat, aut educat.
PL 6, 177A誰も、神が自分を「助ける」ようにと祈るのではなく、自分を「救う」ように、命と救いとを与えるようにと祈るのである。それは「助ける」よりもはるかに大きく、優れたことである。そして、父について語っているのだから言うが、いかなる父も、子を生み育てるにあたって子を「助ける」とは言われない。
Divinarum Institutiones 1.11.51
Illud enim levius est, quam ut eo verbo magnitudo paterni beneficii exprimatur. Quanto id magis inconveniens est Deo, qui verus est pater; per quem sumus, et cujus toti sumus, a quo fingimur, animamur, illuminamur; qui nobis vitam impertit, salutem tribuit, victum multiplicem subministrat.
PL 6, 177Aというのも、その言葉は、父の恩恵の大きさを表すにはあまりに軽すぎるからである。まして、真の父である神にとって、それはどれほどふさわしくないことであろうか。我々はその神によって存在し、その全体をその神に属する者であり、その神によって形づくられ、命を吹き込まれ、光を与えられ、その神が我々に命を分け与え、救いを与え、さまざまな糧を供給してくださっているのである。
Divinarum Institutiones 1.11.52
Non intelligit beneficia divina, qui se juvari tantummodo a Deo putat. Ergo non imperitus modo, sed etiam impius est, qui nomine Jovis virtutem summae potestatis imminuit.
PL 6, 177A自分がただ神によって「助けられている」だけだと考える者は、神的な恩恵を理解していないのである。したがって、ユピテルという名によって至高の権力の力を貶める者は、無知であるばかりか不敬虔でもある。
Divinarum Institutiones 1.11.53
Quare si Jovem et ex rebus gestis et ex moribus hominem fuisse, in terraque regnasse deprehendimus, superest ut mortem quoque ejus investigemus.
PL 6, 177Bしたがって、もし我々が、その事績からもその性格からもユピテルが人間であり、地上において統治していたということを見出したのであれば、残るはその死についても調べることである。
Divinarum Institutiones 1.11.54
Ennius in sacra Historia, descriptis omnibus quae in vita sua gessit, ad ultimum sic ait: Deinde Jupiter, postquam quinquies terras circuivit, omnibusque amicis atque cognatis suis imperia divisit, reliquitque hominibus leges, mores frumentaque paravit, multaque alia bona fecit, immortali gloria, memoriaque affectus, sempiterna monimenta suis reliquit: aetate pessum acta, in Creta vitam commutavit, et ad deos abiit, eumque Curetes filii sui curaverunt, decoraveruntque eum; et sepulcrum ejus est in Creta et in oppido Cnosso, et dicitur Vesta hanc urbem creavisse; inque sepulcro ejus est inscriptum antiquis litteris graecis, ΖΑΝ ΚΡΟΝΟΥ, id est latine, Jupiter Saturni.
PL 6, 178Aエンニウスは『聖なる歴史』の中で、ユピテルが生涯において行ったすべてのことを記したのち、最後にこう述べている。「それからユピテルは、五度にわたって諸国を巡り、自分のすべての友人と親族に統治権を分け与え、人間たちに法と習わしを残し、穀物を用意し、その他多くの善いことをなした。そして不滅の栄光と記憶とを受け、自分の一族に永遠の記念碑を残した。年老いて衰えたのち、クレタで生を終え、神々のもとへ去った。彼の息子であるクレテスたちが彼の世話をし、彼を飾った。彼の墓はクレタのクノッソスという町にあり、この都市はウェスタが建てたと言われている。彼の墓には、古いギリシア文字でΖΑΝ ΚΡΟΝΟΥ、すなわちラテン語で言えば『サトゥルヌスの子ユピテル』と刻まれている」。
Divinarum Institutiones 1.11.55
Hoc certe non poetae tradunt, sed antiquarum rerum scriptores: quae adeo vera sunt, ut ea sybillinis versibus confirmentur; qui sunt tales: Δαίμονας ἀψύχους, νεκύων εἴδωλα καμόντων, Ὧν Χρήτη καύχημα τάφους ἡ δύσμορος ἴσχει.
PL 6, 178Aこれは確かに詩人たちが伝えていることではなく、古代史家たちが伝えていることである。そしてそれはあまりにも真実であるため、シビュラの詩句によっても確認されている。その詩句とはこのようなものである。「魂なきダイモーンたち、すでに力尽きた死者たちの幻影――それらの誇らしい墓を〔ギリシア語の詩句は格の係りが定かでない。καύχημα を墓に係ると取った〕、不運なるクレタは擁している」。
Divinarum Institutiones 1.11.56
Cicero de Natura deorum, cum tres Joves a theologis enumerari diceret, ait tertium fuisse Cretensem, Saturni filium, cujus in illa insula sepulcrum ostenditur. Quomodo igitur potest deus alibi esse vivus alibi mortuus, alibi habere templum, alibi sepulcrum?
PL 6, 179Aキケロは『神々の本性について』の中で、神学者たちによって三人のユピテルが数え上げられていると述べ、その第三のものはクレタのユピテルであり、サトゥルヌスの子であって、その島に彼の墓が示されている、と言っている。それでは、神がある場所では生きており、別の場所では死んでおり、ある場所では神殿を持ち、別の場所では墓を持つ、などということがどうしてありえようか。
Divinarum Institutiones 1.11.57
Sciant ergo Romani, Capitolium suum, id est summum caput religionum publicarum, nihil esse aliud quam inane monimentum. Veniamus nunc ad ejus patrem, qui ante regnavit, et qui fortasse plus habebat in se, quod ex coitu tantorum elementorum genitus esse dicatur.
PL 6, 179Aしたがって、ローマ人たちは、自分たちのカピトリウム、すなわち公の宗教の最高峰であるものが、空しい記念碑にほかならないことを知るべきである。さて、我々は今、彼より先に統治していたその父のことに移ろう。彼は、これほど大いなる諸元素の結合から生まれたと言われている点で、おそらくより多くのものを自分のうちに持っていたのであろう。
Divinarum Institutiones 1.11.58
Videamus quid in eo fuerit deo dignum: in primis illud, quod aureum saeculum narratur habuisse; quod justitia sub eo fuerit in terra. Teneo aliquid in hoc, quod in ejus filio non fuit. Quid enim tam conveniens deo, quam justum regimen, ac pium saeculum?
PL 6, 179A彼のうちに神にふさわしい何があったかを見てみよう。まず第一に、彼が黄金時代を持っていたと語られていること、彼のもとで地上に正義があったということである。私はここに、彼の息子にはなかった何かを見出す。というのも、正しい統治と敬虔な時代ほど、神にふさわしいものが他にあろうか。
Divinarum Institutiones 1.11.59
Sed cum eadem ratione natum esse cogito, non possum putare Deum summum, quo videam esse aliquid antiquius, coelum scilicet atque terram. At ego Deum quaero, ultra quem nihil sit omnino, qui fons, et origo sit rerum.
PL 6, 179Bしかし、彼もまた同じ仕方で生まれた者であると考えるとき、私は彼を至高の神とみなすことができない。というのも、私は彼よりも古い何か――すなわち天と地――が存在するのを見るからである。しかし私が求めているのは、その彼方には全く何も存在せず、万物の源であり起源であるような神である。
Divinarum Institutiones 1.11.60
Hic sit necesse est, qui coelum ipsum condidit, terramque fundavit. Saturnus autem si ex his natus est (ut putatur) quemadmodum potest Deus esse principalis, qui aliis ortum suum debet? aut quis praefuit mundo, priusquam Saturnus gigneretur?
PL 6, 180Aそれは必然的に、天そのものを創り、地を据えた者でなければならない。しかし、もしサトゥルヌスがこれらのものから生まれたのだとすれば(そう考えられているように)、自らの出生を他のものに負うている者が、どうして第一原理たる神でありうるであろうか。あるいは、サトゥルヌスが生まれる前には、誰が世界を統べていたのであろうか。
Divinarum Institutiones 1.11.61
Sed hoc poeticum est (ut dicebam paulo ante) figmentum. Nec enim fieri poterat, ut elementa insensibilia, tantoque intervallo separata, in unum coirent ac filium procrearent: aut is, qui natus esset, non potissimum genitoribus similis existeret; sed eam formam gereret, quam parentes sui non habebant.
PL 6, 180Aしかし、これは(先ほど述べたように)詩的な作り話である。というのも、感覚を持たず、これほど隔たった諸元素が一つに結びついて子を生むということも、また、生まれた者が親たちに少しも似ず、親たちが持っていなかった姿かたちを備えるということも、ありえなかったはずだからである。
Divinarum Institutiones 1.11.62
Quaeramus ergo quid veritatis sub hac figura lateat. Minucius Felix in eo libro, qui Octavius inscribitur, sic argumentatus est: « Saturnum, cum fugatus esset a filio in Italiamque venisset, Coeli filium dictum, quod soleamus eos quorum virtutem miremur, aut qui repentino advenerint, de coelo cecidisse dicere; terrae autem, quod ignotis parentibus natos, terrae filios nominemus. » Sunt haec quidem similia veri, non tamen vera: quia constat etiam tunc cum regnaret ita esse habitum.
PL 6, 180Aそれでは、この形象の下にいかなる真理が隠れているのかを探ってみよう。ミヌキウス・フェリクスは『オクタウィウス』という表題の書物の中で、次のように論じている。「サトゥルヌスは、息子に追われてイタリアへやって来たとき、天の子と呼ばれた。それは、我々がその力量に驚嘆する者や、突然にやって来た者について、天から落ちてきたと言い慣わしているからである。また地の子と呼ばれたのは、両親の知れぬ者たちを、我々が地の子と名づけるからである」。これらのことは真実らしくはあるが、真実ではない。なぜなら、サトゥルヌスがまだ統治していた当時にも、すでにそのように見なされていたことが確かだからである。
Divinarum Institutiones 1.11.63
Potuit et sic argumentari: Saturnum, cum potentissimus rex esset, ad retinendam parentum suorum memoriam, nomina eorum coelo terraeque indidisse, cum haec prius aliis vocabulis appellarentur; qua ratione et montibus et fluminibus nomina scimus imposita.
PL 6, 181Aまた、次のようにも論じることができたであろう。すなわち、サトゥルヌスは、この上なく強力な王であったので、自分の両親の記憶を留めるために、その名を天と地に与えたのであり、それらは以前は別の名で呼ばれていたのだ、と。同じ理屈によって、山々や川々にも名が与えられたことを我々は知っている。
Divinarum Institutiones 1.11.64
Neque enim cum dicunt poetae de progenie Atlantis, aut Inachi fluminis, id potissimum dicunt, homines ex rebus sensu carentibus potuisse generari; sed eos utique significant, qui nati sunt ex his hominibus, qui vel vivi, vel mortui, nomina montibus aut fluminibus indiderunt.
PL 6, 181Aというのも、詩人たちがアトラスの、あるいはイナクス川の子孫について語るとき、彼らが第一に言おうとしているのは、感覚を持たぬものから人間が生まれることができた、ということではないからである。そうではなく、生きているか死んでいるかを問わず、山や川にその名を与えた人間たちから生まれた者たちのことを、彼らは指しているのである。
Divinarum Institutiones 1.11.65
Nam id apud veteres, maximeque Graecos, fuit usitatum. Sic maria eorum traxisse nomina accepimus, qui deciderant in ea, ut Aegeum, Icarium, Hellesponticum: et in Latio Aventinus, vocabulum monti dedit, in quo sepultus est; Tiberinus vel Tiberis, amni in quo mersus est.
PL 6, 181Aというのも、そのようなことは古代の人々、とりわけギリシア人たちの間で普通に行われていたからである。こうして、海がその中に落ちて死んだ者たちからその名を得たことを我々は知っている。エーゲ海、イカリア海、ヘレスポントスの海がそうである。また、ラティウムでは、アウェンティヌスが、自分の葬られた山にその名を与え、ティベリヌスすなわちティベリスが、自分の身を沈めた川にその名を与えたのである。
Divinarum Institutiones 1.11.66
Non ergo mirandum, si nomina eorum coelo terraeque attributa essent, qui reges genuerant potentissimos. Apparet ergo non ex coelo natum esse; quod fieri non potest: sed ex eo homine, cui nomen Urano fuit.
PL 6, 182Aしたがって、天と地に、この上なく強力な王たちを生んだ者たちの名が付されたとしても、驚くには当たらない。それゆえ明らかなのは、〔サトゥルヌスが〕天から生まれたのではないということである――そのようなことはありえないからだ――むしろ、ウラノスという名を持っていたあの人間から生まれたのだ、ということである。
Divinarum Institutiones 1.11.67
Quod esse verum Trismegistus auctor est: qui cum diceret admodum paucos extitisse in quibus esset perfecta doctrina, in his Uranum, Saturnum, Mercurium cognatos suos nominavit.
PL 6, 182Aこのことが真実であることは、トリスメギストスが証している。彼は、完全な学識を備えた者はごくわずかしかいなかったと述べたとき、その中に自分の親族であるウラノス、サトゥルヌス、メルクリウスを挙げたのである。
Divinarum Institutiones 1.11.68
Haec ille quia ignoravit, alio traduxit historiam; qui quomodo potuerit argumentari, ostendi: nunc dicam, quomodo, ubi, a quo sit hoc factum; non enim Saturnus hoc, sed Jupiter fecit.
PL 6, 182Aかの人〔ミヌキウス・フェリクス〕は、これらのことを知らなかったがゆえに、歴史を別の方向へと転じたのであった。彼がどのように論じえたかは、私はすでに示した。今度は、これがどのように、どこで、誰によってなされたかを述べよう。というのも、これを行ったのはサトゥルヌスではなく、ユピテルだったからである。
Divinarum Institutiones 1.11.69
In sacra Historia sic Ennius tradit: « Deinde Pan eum deducit in montem, qui vocatur coeli stela.
PL 6, 182A『聖なる歴史』の中で、エンニウスはこう伝えている。「それからパンは彼を、『天の柱』と呼ばれる山へと連れて行った。
Divinarum Institutiones 1.11.70
Postquam eo ascendit, contemplatus est late terras, ibique eo in monte aram creat coelo; primusque in ea ara Jupiter sacrificavit: in eo loco suspexit in coelum quod nunc nos nominamus, idque quod supra mundum erat, quod aether vocabatur, de sui avi nomine coelo nomen indidit: idque Jupiter, quod aether vocatur, precans, primum coelum nominavit; eamque hostiam, quam ibi sacravit, totam adolevit. » Nec hic tantum sacrificasse Jupiter invenitur.
PL 6, 182Bそこに登ったのち、彼は広く大地を見渡し、その山の上に天のための祭壇を築いた。ユピテルはその祭壇において最初に生贄を捧げた。その場所で彼は、我々がいま呼んでいるところの天を見上げ、世界の上にあってアイテール(天空)と呼ばれていたその場所に、自分の祖父の名にちなんで『天(コエルム)』という名を与えた。そしてユピテルは、アイテールと呼ばれるそれに祈りを捧げながら、初めて『天』と名づけたのであった。そして彼はそこで捧げた生贄を丸ごと焼き尽くした」。ユピテルが生贄を捧げたのは、ここだけではないことが分かっている。
Divinarum Institutiones 1.11.71
Caesar quoque in Arato refert Aglaosthenem dicere, Jovem cum ex insula Naxo adversus Titanas proficisceretur, et sacrificium faceret in littore, aquilam ei in auspicium advolasse; quam victor bono omine acceptam tutelae suae subjugarit.
PL 6, 183Aカエサルもまた、『アラトス』の中で、アグラオステネスがこう語っていると伝えている――ユピテルがナクソス島からティタンたちに向けて出発しようとし、浜辺で生贄を捧げていたとき、一羽の鷲が前兆として彼のもとに飛来した。そして勝利したのち、彼はその良き前兆をもって受け入れられたその鷲を、自分の守護のしるしとして従えたのだ、と。
Divinarum Institutiones 1.11.72
Sacra vero Historia ( scilicet Ennii ) etiam ante consedisse illi aquilam in capite, atque illi regnum portendisse, testatur. Cui ergo sacrificare Jupiter potuit, nisi coelo avo? quem dicit Euhemerus in Oceania mortuum, et in oppido Aulacia sepultum.
PL 6, 183Aしかし『聖なる歴史』(すなわちエンニウスの書)は、それよりも前に、その鷲が彼の頭に止まり、彼に統治を予告していたことをも証言している。それでは、ユピテルはいったい誰に生贄を捧げることができたであろうか。自分の祖父である天(コエルス)以外に。エウヘメロスによれば、その天はオケアニアで死に、アウラキアという町に葬られたという。