Divinarum Institutiones 5.17.1
De Christianorum aequitate, sapientia et stultitia. Exposui causam cur philosophi nec invenire justitiam, nec defendere potuerunt. Nunc redeo ad id quod intenderam.
PL 6, 602Aキリスト教徒の公正さ、知恵と愚かさについて。私はすでに、なぜ哲学者たちが正義を見出すことも擁護することもできなかったのか、その理由を説き明かした。今、私が意図していたところへと立ち戻る。
Divinarum Institutiones 5.17.2
Carneades ergo, quoniam erant infirma quae a philosophis afferebantur, sumpsit audaciam refellendi, quia refelli posse intellexit.
PL 6, 602Aそこでカルネアデスは、哲学者たちの持ち出す論拠が脆弱であったので、それを論駁しうると見て取り、論駁する大胆さをふるったのである。
Divinarum Institutiones 5.17.3
Ejus disputationis summa haec fuit: « Jura sibi homines pro utilitate sanxisse, scilicet varia pro moribus; et apud eosdem pro temporibus saepe mutata: jus autem naturale esse nullum: Omnes et homines, et alias animantes ad utilitates suas natura ducente ferri; proinde aut nullam esse justitiam, aut si sit aliqua, summam esse stultitiam, quoniam sibi noceret alienis commodis consulens. » Et inferebat haec argumenta: « Omnibus populis qui florerent imperio, et Romanis quoque ipsis, qui totius orbis potirentur, si justi velint esse, hoc est, si aliena restituant, ad casas esse redeundum, et in egestate ac miseriis jacendum. » Tum omissis communibus ad propria veniebat. « Bonus vir, inquit, si habeat servum fugitivum, vel domum insalubrem ac pestilentem, quae vitia solus sciat, et ideo proscribat ut vendat, utrumne profitebitur fugitivum servum ac pestilentem domum se vendere, an celabit emptorem?
PL 6, 602A彼の論の要旨はこうであった。「人間は利益のために自ら法を定めたのであり、それは風習に応じてさまざまであり、同じ人々の間でも時代に応じてしばしば変えられてきた。自然の法などはおよそ存在しない。あらゆる人間も、他のあらゆる生き物も、自然の導きによって、それぞれ自分の利益へと向かうものである。それゆえ、正義などというものは存在しないか、あるいはもし何かあるとしても、それは最高の愚かさである。他人の利益をはかることは、自分自身を害することになるからだ」。そして彼はこのような論拠を推し進めた。「支配によって栄えているあらゆる民も、なかんずく全世界を手中に収めているローマ人自身でさえ、もし正しくあろうと欲するならば、すなわちもし他人のものを返そうとするならば、あばら家へと立ち戻り、貧窮と悲惨のうちに横たわらねばならないであろう」。それから彼は、一般的な事柄をやめて、個別の事柄へと移っていった。「善良な人が」と彼は言う、「逃亡奴隷を、あるいは不健康で疫病に冒された家を持っており、その欠陥を自分だけが知っていて、それゆえそれを売りに出すとするならば、逃亡奴隷や疫病の家を売るのだと申告するだろうか、それとも買い手に隠すだろうか。
Divinarum Institutiones 5.17.4
Si profitebitur, bonus quidem, quia non fallet: sed tamen stultus judicabitur, quia vel parvo vendet, vel omnino non vendet. Si celaverit, erit quidem sapiens, quia rei consulet: sed idem malus, quia fallet.
PL 6, 602Cもし申告するならば、たしかに善良ではある、欺かないのだから。しかし愚かだと判断されるであろう、なぜなら安く売るか、まったく売れないかのどちらかになるからである。もし隠すならば、たしかに賢くはある、自分の利益をはかるのだから。しかし同時に悪しき者でもある、欺くのだから。
Divinarum Institutiones 5.17.5
Rursus, si reperiat aliquem, qui aurichalcum se putet vendere, cum sit illud aurum, aut plumbum, cum sit argentum: tacebitne, ut id parvo emat, an indicabit, ut magno?
PL 6, 603Aまた逆に、もし彼が、真鍮を売っていると思い込んでいる者——実はそれが金である場合、あるいは鉛だと思っているが実は銀である場合——に出会ったならば、安く買うために黙っているだろうか、それとも高い値で買うために教えるだろうか。
Divinarum Institutiones 5.17.6
Stultum plane videtur, malle magno. » Unde intelligi volebat, et eum, qui sit justus ac bonus, stultum esse, et eum, qui sapiens, malum. Et tamen sine pernicie fieri posse, ut sint homines paupertate contenti.
PL 6, 603A高い値で買うほうを選ぶのは、明らかに愚かであるように思われる」。これによって彼が理解させようとしたのは、正しく善良な者は愚かであり、賢い者は悪しき者だということであった。とはいえ、人が貧しさに甘んじることは、破滅を伴わずに可能である、とも述べた。
Divinarum Institutiones 5.17.7
Transcendebat ergo ad majora, in quibus nemo posset sine periculo vitae justus esse. Dicebat enim: « Nempe justitia est, hominem non occidere, alienum prorsus non attingere.
PL 6, 603Aそこで彼は、命の危険なしには誰も正しくありえないような、より大きな事柄へと話を進めた。彼はこう言った。「正義とは、人を殺さないこと、他人のものにはいっさい手をつけないことである。
Divinarum Institutiones 5.17.8
Quid ergo justus faciet, si forte naufragium fecerit, et aliquis imbecillior viribus tabulam ceperit? Nonne illum tabula deturbabit, ut ipse conscendat, eaque nixus evadat; maxime cum sit nullus medio mari testis?
PL 6, 603Aそれでは、もし正しい人が難船に遭い、自分より力の弱い誰かが先に板切れをつかんでいたとしたら、正しい人は何をするだろうか。その者を板切れから突き落として自分がそれに乗り、それに頼って助かろうとしないだろうか。とりわけ、大海のただ中には証人など誰もいないのだから。
Divinarum Institutiones 5.17.9
Si sapiens est, faciet; ipsi enim pereundum est, nisi fecerit. Si autem mori maluerit, quam manus inferre alteri, jam justus ille, sed stultus est, qui vitae suae non parcat, dum parcit alienae.
PL 6, 603Bもし彼が賢い者であれば、そうするであろう。そうしなければ自分自身が滅びるほかないのだから。しかしもし彼が、他人に手をかけるよりも死ぬことを選ぶならば、その者はなるほど正しい者ではあるが、他人の命を惜しんで自分の命を惜しまない愚か者である。
Divinarum Institutiones 5.17.10
Item, si acie suorum fusa, hostes insequi coeperint, et justus ille nactus fuerit aliquem saucium equo insidentem, eine parcet, ut ipse occidatur, an dejiciet ex equo, ut ipse possit hostem effugere?
PL 6, 603B同様に、もし味方の戦列が敗れ、敵が追撃を始めたときに、かの正しい者が馬に乗った負傷者に出くわしたなら、自分が殺されるのを甘んじてその者を見逃すだろうか、それとも敵から逃れるためにその者を馬から突き落とすだろうか。
Divinarum Institutiones 5.17.11
Quod si fecerit sapiens, sed idem malus; si non fecerit, justus, sed idem stultus sit necesse est. » Ita ergo justitiam cum in duas partes divisisset, alteram civilem esse dicens, alteram naturalem, utramque subvertit; quod illa civilis, sapientia sit quidem, sed justitia non sit, naturalis autem illa, justitia sit quidem, sed non sit sapientia.
PL 6, 603Bもしそうするならば、その者は賢いが、同時に悪しき者である。もしそうしないならば、正しい者であるが、同時に愚かな者たらざるをえない」。このようにして彼は、正義を二つに分け、一方を市民的正義、他方を自然的正義と呼びながら、その両方を覆した。すなわち、市民的正義は知恵ではあっても正義ではなく、自然的正義は正義ではあっても知恵ではない、というのである。
Divinarum Institutiones 5.17.12
Arguta haec plane ac venenata sunt, et quae Marcus Tullius non potuerit refellere. Nam cum faciat Laelium Furio respondentem, pro justitiaque dicentem, irrefutata haec tanquam foveam praetergressus est; ut videatur idem Laelius non naturalem, quae in crimen stultitiae venerat, sed illam civilem defendisse justitiam, quam Furius sapientiam quidem esse concesserat, sed injustam.
PL 6, 603Cこれらの議論はまことに巧妙で、しかも毒を含んでおり、キケロでさえこれを論駁することができなかった。なぜなら、彼はラエリウスにフリウスへ答えさせ、正義のために語らせているが、この論駁されぬままの議論を、あたかも落とし穴であるかのように素通りしてしまったからである。その結果、かのラエリウスは、愚かさという非難を受けた自然的正義ではなく、フリウスがすでに知恵ではあるが不正であると認めていたあの市民的正義を擁護したにすぎないように見えるのである。