Divinarum Institutiones 5.20.1
De vanitate et sceleribus impiarum religionum, et Christianorum cruciatibus. Discant igitur, et suarum et alienarum interfectores animarum, quam inexpiabile facinus admittant: primum, quod seipsos jugulant perditissimis daemonibus serviendo, quos Deus in aeterna supplicia damnavit: deinde, quod nec ab aliis Deum coli patiuntur, sed avertere homines ad mortifera sacra contendunt; nitunturque summa diligentia, ne qua sit anima incolumis in terra, quae salvo statu suo spectet in coelum.
PL 6, 611B不敬虔な諸宗教の空しさと罪について、そしてキリスト教徒の受ける責め苦について。それゆえ、自分自身の魂をも他人の魂をも殺す者たちは、自分たちがいかに贖いえぬ凶行を犯しているかを学ぶがよい。まず第一に、彼らは、神が永遠の刑罰に断罪された、この上なく堕落した悪霊たちに仕えることによって、自分自身を殺しているのである。次に、彼らは他の者たちが神を礼拝することさえ許さず、人々を神から引き離して死をもたらす祭儀へと向かわせようと努め、地上において、無事な状態を保って天を仰ぐ魂が一つも残らぬよう、この上ない熱心さで力を尽くしているのである。
Divinarum Institutiones 5.20.2
Quid aliud dicam quam miseros, qui praedonum suorum instigationibus parent, quos deos esse opinantur? quorum neque conditionem, neque originem, neque nomina, neque rationem sciunt: sed inhaerentes persuasioni vulgari, libenter errant, et stultitiae suae favent.
PL 6, 612A私は彼らを哀れな者たちと言うほかに何と言えばよいであろうか。彼らは、自分たちが神々であると思い込んでいる盗賊どもの扇動に従っているのである。その盗賊どもの境遇も、由来も、名前も、その理も知らぬまま、ただ民衆の間に根付いた思い込みにしがみつき、進んで誤りに陥り、自分自身の愚かさに加担しているのである。
Divinarum Institutiones 5.20.3
A quibus si persuasionis ejus rationem requiras, nullam possint reddere: sed ad majorum judicia confugiant, quod illi sapientes fuerint, illi probaverint, illi scierint, quid esset optimum; seque ipsos sensibus spoliant, ratione abdicant, dum alienis erroribus credunt.
PL 6, 612Aもし彼らにその思い込みの根拠を尋ねるならば、何一つ答えることができず、ただ祖先たちの判断に逃げ込み、あの人々こそ賢明であった、あの人々こそ確かめた、あの人々こそ何が最善であるかを知っていた、と言うのである。そうして彼らは、他人の誤りを信じることによって、自分自身から感覚を奪い、理性を放棄しているのである。
Divinarum Institutiones 5.20.4
Sic impliciti rerum omnium ignorantia, nec se, nec deos suos norunt. Atque utinam soli errare, soli desipere vellent! Alios etiam in consortium mali sui rapiunt, quasi habituri solatium de perditione multorum.
PL 6, 612Aこうしてあらゆる事柄についての無知に絡めとられ、彼らは自分自身のことも、自分たちの神々のことも知らないのである。そして、彼らがせめて自分たちだけで誤り、自分たちだけで愚かであろうとするならまだよかったものを。彼らは他の者たちをも自分たちの悪の仲間へと引き込む。あたかも多くの者を破滅させることに慰めを見いだそうとするかのように。
Divinarum Institutiones 5.20.5
Sed haec ipsa ignoratio efficit, ut in persequendis sapientibus tam mali sint, fingantque se illis consulere, illos ad bonam mentem velle revocare. Num igitur hoc sermone, aut aliqua ratione reddita facere nituntur? Minime; sed vi atque tormentis.
PL 6, 612Bしかし、まさにこの無知こそが、彼らが賢者たちを迫害するにあたってこれほど邪悪になり、あたかも彼らのためを思い、彼らを善き心へと立ち戻らせようとしているかのように装わせるのである。それでは、彼らは言論によって、あるいは何らかの根拠を示すことによって、そうしようと努めているのであろうか。断じてそうではない。力によって、そして拷問によってである。
Divinarum Institutiones 5.20.6
O mira, et caeca dementia! In iis putatur mala mens esse, qui fidem servare conantur; in carnificibus autem bona.
PL 6, 612Bああ、なんと驚くべき、盲目の狂気であろうか。信仰を守ろうと努める者たちのうちにこそ悪しき心があると見なされ、処刑人たちのうちにこそ善き心があるとされるのである。
Divinarum Institutiones 5.20.7
In iisne mala mens est, qui contra jus humanitatis, contra fas omne lacerantur? an potius in iis qui ea faciunt in corporibus innocentum, quae nec saevissimi latrones, nec iratissimi hostes, nec immanissimi barbari aliquando fecerunt?
PL 6, 612B人としての法に反し、あらゆる神の掟に反して引き裂かれる者たちのうちにこそ、悪しき心があるというのであろうか。それとも、むしろ、無実の者たちの肉体に対して、最も凶暴な盗賊も、最も怒り狂った敵も、最も残忍な蛮族すらもかつて行わなかったようなことを行う者たちのうちにこそ、悪しき心があるのではないか。
Divinarum Institutiones 5.20.8
Adeone etiam sibi mentiuntur, ut vicissim boni ac mali nomina transferant et immutent? Quid ergo non diem, noctem vocant? solem, tenebras?
PL 6, 612C彼らは、善悪の名をたがいに入れ替え、置き換えるほどまでに、自分自身を欺いているのであろうか。それならば、なぜ昼を夜と呼ばず、太陽を闇と呼ばないのか。
Divinarum Institutiones 5.20.9
Alioquin eadem impudentia est, bonis malorum nomen imponere; sapientibus, stultorum; justis, impiorum: quinimo, si qua illis fiducia est, vel in philosophia, vel in eloquentia, arment se, ac refellant haec nostra, si possunt: congrediantur cominus, et singula quaeque discutiant.
PL 6, 612Cさもなければ、善き者たちに悪しき者たちの名を負わせ、賢者たちに愚か者たちの名を、正しき者たちに不敬虔な者たちの名を負わせるのも、同じ厚顔無恥である。それどころか、もし彼らに哲学においてであれ、弁論においてであれ、いくらかの自信があるのならば、武装して、できるものならば我々のこの論をこそ論駁するがよい。正面から立ち向かい、一つ一つの論点を吟味するがよい。
Divinarum Institutiones 5.20.10
Decet eos suscipere defensionem deorum suorum, ne, si nostra invaluerint (ut quotidie invalescunt), cum delubris ac ludibriis suis deserantur. Et quoniam vi nihil possunt (augetur enim religio Dei, quanto magis premitur) ratione potius et hortamentis agant.
PL 6, 613A彼らは自分たちの神々の弁護を引き受けるべきである。もし我々の教えが勢いを増せば(実際、日々増しているのだが)、自分たちの神殿や笑いものと共に見捨てられることのないようにである。そして、彼らが力によっては何も成し遂げられない以上――なぜなら神の宗教は圧迫されればされるほど、いっそう大きくなるのだから――彼らはむしろ理と勧告によって事を行うべきである。
Divinarum Institutiones 5.20.11
Procedant in medium pontifices, seu minores, seu maximi; flamines, augures, item reges sacrificuli, quique sunt sacerdotes et antistites religionum.
PL 6, 613A大神官たちが、下位の者であれ最高位の者であれ、公の場に進み出るがよい。フラーメンたちも、鳥占官たちも、また祭儀を司る「王」たちも、そして諸宗教の祭司や祭司長である者たちもことごとく進み出るがよい。
Divinarum Institutiones 5.20.12
Convocent nos ad concionem: cohortentur ad suscipiendos cultus deorum; persuadeant multos esse quorum numine ac providentia regantur omnia: ostendant origines et initia sacrorum ac deorum, quomodo sint mortalibus tradita; qui fons, quae ratio sit, explicent; proferant, quae merces in cultu, quae poena in contemptu maneat, quare ab hominibus coli se velint, quid illis, si beati sunt, humana pietas conferat.
PL 6, 613A彼らは我々を集会に呼び集めるがよい。神々への崇拝を引き受けるようにと勧告するがよい。万物がその神威と摂理によって治められている神々が多く存在することを納得させるがよい。祭儀と神々の起源と初まりが、いかにして死すべき人間たちに伝えられたのかを示すがよい。その源は何か、その理は何かを説き明かすがよい。崇拝には何の報酬が、軽んじることには何の刑罰が待っているのかを、また、なぜ人間たちに崇拝されることを望むのか、もし彼らが至福の存在であるならば、人間の敬虔が彼らに何をもたらすのかを、明らかにするがよい。
Divinarum Institutiones 5.20.13
Quae omnia non asseveratione propria (nec enim valet quidquam mortalis hominis auctoritas), sed divinis aliquibus testimoniis confirment; sicuti nos facimus.
PL 6, 613Bこれらすべてのことを、自分自身の断言によってではなく――死すべき人間の権威など何の値打ちもないのだから――何らかの神的な証しによって確証すべきである。我々がそうしているように。
Divinarum Institutiones 5.20.14
Non est opus vi et injuria, quia religio cogi non potest: verbis potius quam verberibus res agenda est, ut sit voluntas. Distringant aciem ingeniorum suorum: si ratio eorum vera est, afferatur.
PL 6, 614A力と不正を用いる必要はない。なぜなら、宗教は強制されえないものだからである。事は鞭打ちによってではなく、言葉によって進められるべきである。それでこそ、そこに意志が伴うのである。彼らは自分たちの才知の刃を研ぎ澄ますがよい。もし彼らの理が真実であるならば、それを提示するがよい。
Divinarum Institutiones 5.20.15
Parati sumus audire, si doceant: tacentibus certe nihil credimus; sicut ne saevientibus quidem cedimus. Imitentur nos, et rationem rei totius exponant. Nos enim non illicimus, ut ipsi objectant: sed docemus, probamus, ostendimus.
PL 6, 614Aもし彼らが教えるのであれば、我々は聞く用意がある。だが、黙している者たちのことは何も信じないし、また、猛威をふるう者たちに屈することもない。彼らは我々に倣い、事の全体についての理を説き明かすがよい。というのも、彼ら自身が我々に投げつけてくるように、我々は誘い込むのではなく、教え、証明し、示すからである。
Divinarum Institutiones 5.20.16
Itaque nemo a nobis retinetur invitus; inutilis est enim Deo, qui devotione ac fide caret. Et tamen nemo discedit, ipsa veritate retinente.
PL 6, 614Aそれゆえ、我々のもとでは誰一人として不本意に引き留められることはない。神への献身と信仰とを欠く者は、神にとって無用だからである。それでいて、誰一人として離れて行く者はない。真理そのものがその人を引き留めるのである。
Divinarum Institutiones 5.20.17
Doceant isti hoc modo, si qua illis fiducia veritatis est, loquantur: hiscant, audeant (inquam) disputare nobiscum aliquid ejusmodi; jam profecto ab aniculis quas contemnunt, et a pueris nostratibus error illorum ac stultitia ridebitur.
PL 6, 614Aあの者たちも、このやり方で教えるがよい。もし彼らに真理への確信がいくらかでもあるのならば、語るがよい。口を開き、あえて(と私は言うが)このような事柄について我々と論じ合ってみるがよい。そうすれば、彼らが見下しているあの老婆たちからも、我々の側の子供たちからさえも、彼らの誤りと愚かさは笑いものにされるであろう。
Divinarum Institutiones 5.20.18
Cum enim sint peritisssimi, deorumque progeniem, et res gestas, et imperia, et interitus et sepulchra de libris noverint; ipsosque ritus, quibus sunt initiati, vel ex rebus gestis hominum, vel ex casibus, vel etiam ex mortibus natos sciant: incredibilis dementia est, deos putare, quos fuisse mortales negare non audeant; vel si tam impudentes fuerint ut negent, suae illos ac suorum litterae coarguant, ipsa denique illos sacrorum initia convincant.
PL 6, 614B実に、彼らはこの上なく博識であり、神々の系譜も、その事績も、その統治も、その死も、その墓についても書物から知っているのであり、また自分たちが入信したその祭儀そのものが、人間の事績から生まれたものか、偶発の出来事から生まれたものか、あるいは死から生まれたものかをも知っているのだから、彼らが死すべき者であったことを否定しようとあえてしない神々を、なおも神であると考えるのは、信じがたい狂気である。あるいは、もし彼らがそれを否定するほど厚顔であるならば、彼ら自身の、そして彼ら自身の民の文書が彼らを論駁するであろうし、ついにはその祭儀そのものの起源が彼らを論破するであろう。
Divinarum Institutiones 5.20.19
Sciant igitur vel ex hoc ipso, quantum intersit inter verum et falsum, quando ipsi, cum sint eloquentes, persuadere non possunt; imperiti ac rudes possunt, quia res ipsa et veritas loquitur. Quid ergo saeviunt? ut stultitiam suam, dum minuere volunt, augeant.
PL 6, 615Aそれゆえ、彼らはまさにこのことからこそ、真と偽との間にどれほどの隔たりがあるかを知るがよい。すなわち、彼ら自身は雄弁でありながら人を説得することができず、無学で粗野な者たちが説得しうるのは、事実そのもの、真理そのものが語るからである。それならば、なぜ彼らは猛威をふるうのか。自分たちの愚かさを減らそうとしながら、かえってそれを増しているにすぎないというのに。
Divinarum Institutiones 5.20.20
Longe diversa sunt carnificina et pietas; nec potest aut veritas cum vi, aut justitia cum crudelitate conjungi. Sed merito non audent de rebus quidquam docere divinis, ne et a nostris derideantur, et a suis deserantur.
PL 6, 615A処刑の業と敬虔とは、はるかに隔たったものである。真理が力と結びつくことも、正義が残虐と結びつくこともできない。だが彼らが、神的な事柄について何一つ教えようとあえてしないのは当然である。そうすることで我々の側から嘲られ、また自分たちの側からも見捨てられることのないようにするためである。
Divinarum Institutiones 5.20.21
Nam fere vulgus, cui simplex incorruptumque judicium est, si mysteria illa cognoscat in memoriam mortuorum constituta, damnabit; aliudque verius, quod colat, quaeret. Hinc fida silentia sacris instituta sunt ab hominibus callidis, ut nesciat populus quid colat.
PL 6, 615Aなぜなら、単純で汚れなき判断力を持つ民衆の大半は、あの秘儀が死者を記念するために定められたものであると知れば、それを断罪し、自分たちが崇拝すべき、より真実なものを探し求めるであろうからである。それゆえにこそ、抜け目のない人間たちによって、祭儀には固い沈黙が定められたのである。民衆が自分たちの崇拝するものが何であるかを知らずにいるようにするためである。
Divinarum Institutiones 5.20.22
Cum autem nos in eorum doctrinis versemur, cur nobis aut non credunt, qui utrumque novimus; aut invident, quia falsis vera praetulimus? Sed defendenda sunt, inquiunt, suscepta publice sacra. O quam honesta voluntate miseri errant!
PL 6, 615Bしかるに、我々は彼らの教説に通じているのだから、双方を知っている我々を、彼らはなぜ信じないのか。あるいは、我々が偽りのものより真実のものを選び取ったことを、なぜ妬むのか。だが、公に受け継がれてきた祭儀は守られねばならない、と彼らは言う。ああ、なんと立派な意志をもって、この哀れな者たちは誤っていることであろうか。
Divinarum Institutiones 5.20.23
Sentiunt enim, nihil esse in rebus humanis religione praestantius, eamque summa vi oportere defendi: sed ut in ipsa religione, sic in defensionis genere falluntur.
PL 6, 615B彼らは、人間の事柄のうちで宗教にまさるものは何もなく、それは最大限の力をもって守られねばならないと感じている。しかし、宗教そのものにおいて誤っているのと同じように、その守り方においても誤っているのである。
Divinarum Institutiones 5.20.24
Defendenda enim religio est, non occidendo, sed moriendo; non saevitia, sed patientia; non scelere, sed fide: illa enim malorum sunt, haec bonorum. Et necesse est, bonum in religione versari, non malum.
PL 6, 615B宗教は、殺すことによってではなく死ぬことによって、残忍さによってではなく忍耐によって、罪によってではなく信仰によって守られねばならないからである。前者は悪しき者たちに属し、後者は善き者たちに属する。そして、宗教のうちにあるべきは善であって、悪であってはならないのは必然である。
Divinarum Institutiones 5.20.25
Nam si sanguine, si tormentis, si malo religionem defendere velis, jam non defendetur illa, sed polluetur, atque violabitur. Nihil est enim tam voluntarium, quam religio, in qua si animus sacrificantis aversus est, jam sublata, jam nulla est.
PL 6, 616Aなぜなら、もし血によって、拷問によって、悪によって宗教を守ろうとするならば、それはもはや守られるのではなく、汚され、冒されることになるからである。宗教ほど自発性を要するものはない。犠牲を捧げる者の心がそこから離れているならば、宗教はすでに取り去られ、もはや存在しないも同然である。
Divinarum Institutiones 5.20.26
Recta igitur ratio est, ut religionem patientia vel morte defendas: in qua fides conservata, et ipsi Deo grata est, et religioni addit auctoritatem.
PL 6, 616Aそれゆえ、正しい理とは、忍耐によって、あるいは死によって宗教を守ることである。そこで保たれた信仰は、神御自身に喜ばれるものであると同時に、宗教に権威を加えるものでもある。
Divinarum Institutiones 5.20.27
Nam si is, qui in hac terrestri militia regi suo fidem servat in aliquo egregio facinore, si postea vixerit, acceptior fit et charior, si perierit, summam consequitur gloriam, quod pro duce suo mortem occubuerit: quanto magis imperatori omnium Deo fides servanda est, qui non tantum viventibus, sed etiam mortuis praemium potest virtutis exsolvere?
PL 6, 616A地上のこの軍務にあって、卓越した功業においてその王に忠誠を守り抜いた者は、もし後に生き延びれば、いっそう受け入れられ、いっそう愛される者となり、もし命を落とせば、自分の将のために死んだがゆえに、この上ない栄光を得るのである。それならば、生きている者だけでなく、死せる者にさえも徳の報いを支払うことのできる、万物の司令官なる神に対しては、なおさら忠誠を守らねばならないではないか。
Divinarum Institutiones 5.20.28
Igitur Dei cultus, quoniam militia coelestis est, devotionem maximam fidemque desiderat. Quomodo enim Deus aut amabit colentem, si ipse non ametur ab eo; aut quomodo praestabit precanti quidquid oraverit, cum ad precandum neque ex animo, neque observanter accedat?
PL 6, 616Bしたがって、神への礼拝は、天の軍務であるがゆえに、この上ない献身と信仰とを求めるのである。なぜなら、神御自身が愛されなければ、どうして礼拝する者を愛するであろうか。また、祈る者が心からでもなく、慎み深くでもなく祈りに近づくのであれば、どうして神が、その願うところを何であれ叶えてくださるであろうか。
Divinarum Institutiones 5.20.29
Isti autem, cum ad sacrificandum veniunt, nihil intimum, nihil proprium diis suis offerunt; non integritatem mentis, non reverentiam, non timorem.
PL 6, 616Bしかるに彼らは、生贄を捧げに来るとき、自分たちの神々に対して、内奥のもの、自分自身に固有のものを何一つ捧げてはいない。心の清廉さも、敬意も、畏れも捧げてはいないのである。
Divinarum Institutiones 5.20.30
Peractis itaque sacrificiis inanibus, omnem religionem in templo, et cum templo, sicut invenerant, relinquunt; nihilque secum ex ea neque afferunt, neque referunt. Inde est, quod ejusmodi religiones neque bonos facere possunt, neque firmae atque immutabiles esse.
PL 6, 617Aそれゆえ、空しい生贄の儀式を終えると、彼らはあらゆる宗教を、神殿とともに、自分たちが見出したときのままに、神殿の中に置き去りにしてしまい、そこから自分自身のうちに何ひとつ持ち帰ることも、携えて行くこともない。それゆえにこそ、この種の宗教は人を善くすることもできず、堅固で不変なものでもありえないのである。
Divinarum Institutiones 5.20.31
Traducuntur itaque ab his homines facile, quia nihil ibi ad vitam, nihil ad sapientiam, nihil ad fidem discitur.
PL 6, 617Aそれゆえ、人々はこれらの宗教から容易に引き離されてしまう。そこでは、生き方についても、知恵についても、信仰についても、何一つ学ばれることがないからである。
Divinarum Institutiones 5.20.32
Quae est enim superstitio illorum deorum? quae vis? quae disciplina? quae origo? quae ratio? quod fundamentum? quae substantia? quo tendit? aut quid pollicetur, ut ab homine possit fideliter servari, fortiterque defendi?
PL 6, 617Aいったい、彼らの神々への迷信とは何であろうか。その力は何か。その教えは何か。その起源は何か。その理は何か。その基盤は何か。その実体は何か。それはどこへ向かうのか。あるいは、人間がそれに忠実に仕え、勇敢に守り抜くことができるようにするために、それは何を約束するのか。
Divinarum Institutiones 5.20.33
In qua nihil aliud video, quam ritum ad solos digitos pertinentem. Nostra vero religio eo firma est, et solida, et immutabilis, quia justitiam docet, quia nobiscum semper est, quia tota in animo colentis est, quia mentem ipsam pro sacrificio habet.
PL 6, 617Aそこに私が見出すのは、ただ指先だけに関わる祭儀にほかならない。しかるに、我々の宗教が堅固で、確固として、不変であるのは、それが正義を教え、常に我々とともにあり、その全体が礼拝する者の心のうちにあり、心そのものを生贄として捧げるからである。
Divinarum Institutiones 5.20.34
Illic nihil exigitur aliud, quam sanguis pecudum, et fumus, et inepta libatio: hic, bona mens, purum pectus, innocens vita.
PL 6, 617Bあちら(異教の祭儀)においては、家畜の血と、煙と、愚かしい献酒のほかには何も求められない。しかるにこちら(我々の宗教)においては、善き心、清らかな胸、罪なき生が求められるのである。
Divinarum Institutiones 5.20.35
Illuc veniunt sine delectu adulterae impudicae, lenae procaces, obscoenae meretrices; veniunt gladiatores, latrones, fures, venefici, et precantur nihil aliud, quam ut scelera impune committant. Quid enim latro sacrificans, aut gladiator roget, nisi ut occidant?
PL 6, 617Bあちらには、恥知らずな姦通の女たちも、厚かましい女衒たちも、淫らな娼婦たちも、選り分けもなくやって来る。剣闘士たちも、盗賊たちも、盗人たちも、毒殺者たちもやって来て、ただ自分たちの罪を罰せられることなく犯せるようにと祈るばかりである。実に、生贄を捧げる盗賊や剣闘士が、人を殺せるように、という以外の何を願うというのか。
Divinarum Institutiones 5.20.36
Quid venenarius, nisi ut fallat? Quid meretrix, nisi ut plurimum peccet? Quid adultera, nisi ut mortem viri optet, aut ut sua impudicitia celetur? Quid lena, nisi ut multos bonis exuat? Quid fur, nisi ut plura compilet?
PL 6, 617B毒殺者が、人を欺けるように、という以外の何を願うであろうか。娼婦が、できるだけ多くの罪を犯せるように、という以外の何を。姦通の女が、夫の死を望むように、あるいは自分の淫行が隠されるように、という以外の何を。女衒が、多くの者からその財産を剥ぎ取れるように、という以外の何を。盗人が、より多くのものを盗み取れるように、という以外の何を願うであろうか。
Divinarum Institutiones 5.20.37
Hic vero etiam levi communique peccato locus est nullus. Et si quis ad sacrificium non integra conscientia venerit, audit quae illi Deus comminetur, ille qui latebras cordis videt, qui peccatis semper infestus est, qui exigit justitiam, qui fidem poscit.
PL 6, 618Aだがここ(我々の宗教)においては、軽い、ありふれた罪にすら、いかなる居場所もないのである。もし誰かが清からぬ良心をもって生贄の場に来るならば、その者は、心の隠れたところを見通し、常に罪に対して敵対的であり、正義を求め、信仰を要求する神が、彼を脅す言葉を聞くことになるのである。
Divinarum Institutiones 5.20.38
Quis hic malae menti, aut malae preci locus est? At illi infelices, nec ex sceleribus suis intelligunt quam malum sit, quod colunt, quandoquidem flagitiis omnibus inquinati, veniunt ad precandum; et se pie sacrificare opinantur, si cutem laverint: tanquam libidines intra pectus inclusas ulli amnes abluant, aut ulla maria purificent.
PL 6, 618Aここに、悪しき心や悪しき祈りのための、いかなる居場所があるであろうか。しかるに、あの不幸な者たちは、自分たちの罪からしてすら、自分たちが崇拝しているものがいかに悪しきものであるかを理解していない。あらゆる破廉恥な行いに汚れたまま祈りに来ながら、肌を洗いさえすれば、自分は敬虔に生贄を捧げていると思い込んでいるのである。あたかも、胸の内に閉じ込められた情欲を、いかなる川も洗い流し、いかなる海も清めることができるかのように。
Divinarum Institutiones 5.20.39
Quanto satius est mentem potius eluere, quae malis cupiditatibus sordidatur; et uno virtutis ac fidei lavacro universa vitia depellere? Quod qui fecerit, quamlibet inquinatum ac sordidum corpus gerat, satis purus est.
PL 6, 618A悪しき欲望に汚された心をこそ洗い清め、徳と信仰という一つの沐浴によって、あらゆる悪徳を払い除けることのほうが、どれほど優れていることであろうか。それを行った者は、たとえどれほど汚れ薄汚れた肉体を身にまとっていようとも、十分に清らかなのである。