ラクタンティウスc. 240–c. 320

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 6 › Divinarum Institutiones

Liber VI, Caput XVIII 第VI巻 第XVIII章

Lactantius · Divinarum Institutiones · PL 6, 698A · 35 sectiones

Divinarum Institutiones 6.18.1

1

De quibusdam Dei mandatis et patientia. Sed omittamus philosophos, qui aut omnino nihil sciunt, idque ipsum pro summa scientia praeferunt; aut qui non perspiciunt etiam quae sciunt; aut qui, quoniam se putant scire quae nesciunt, inepte arroganterque desipiunt.

PL 6, 698A

神のいくつかの命令と忍耐について。しかし哲学者たちについては措いておこう。彼らは、まったく何も知らないのにそのことをこそ最高の知識として誇る者たちであるか、あるいは自ら知っていることさえ見抜けない者たちであるか、あるいは知らないことを知っていると思い込んでいるがゆえに、愚かに尊大に迷妄している者たちである。

Divinarum Institutiones 6.18.2

2

Nos ergo (ut ad propositum revertamur) quibus solis a Deo veritas revelata, et coelitus missa sapientia est, faciamus quae jubet illuminator noster Deus: sustineamus invicem, et labores hujus vitae mutuis adjumentis perferamus: nec tamen, si quid boni operis fecerimus, gloriam captemus ex eo.

PL 6, 698A

それゆえ我々は(本題に立ち返るならば)、神によって真理を啓示され、天より知恵を送られた唯一の者として、我々を照らす神が命じたもうことを行おう。互いに耐え忍び合い、この生の労苦を互いの助け合いによって担い抜こう。ただし、何か善き業をなしたとしても、それによって栄光を求めることはすまい。

Divinarum Institutiones 6.18.3

3

Monet enim Deus, operatorem justitiae non oportere esse jactantem; ne non tam mandatis coelestibus obsequendi, quam studio placendi, humanitatis officio functus esse videatur; habeatque jam pretium gloriae, quod captavit; nec praemium coelestis illius ac divinae mercedis accipiat.

PL 6, 698B

神は戒めたもう、正義を行う者は誇り高ぶってはならないと。天の命令に従おうとしてというよりも、人に気に入られたいという思いから人間的な務めを果たしたように見えることのないように、また、そのようにして求めた栄光の代価をすでに手にしてしまい、かの天上の神的な報いの褒賞を受け取れなくなることのないようにである。

Divinarum Institutiones 6.18.4

4

Caetera, quae observare cultor Dei debet, facilia sunt, illis virtutibus comprehensis; ut non mentiatur unquam decipiendi aut nocendi causa. Est enim nefas, eum, qui veritati studeat, in aliqua re esse fallacem; atque ab ipsa, quam sequitur, veritate discedere.

PL 6, 698B

神の礼拝者が守るべきその他のことは、それらの徳を身につけているならば容易である。すなわち、欺くためであれ害するためであれ、決して偽りを言わないことである。真理を追い求める者が何ごとかにおいて欺瞞的であることは許されざることであり、自らが従う真理そのものから離れ去ることだからである。

Divinarum Institutiones 6.18.5

5

In hâc justitiae virtutumque omnium via, nullus mendacio locus est. Itaque viator ille verus ac justus non dicet illus Lucilianum: Homini amico ac familiari non est mentiri meum, sed etiam inimico atque ignoto existimabit non esse mentiri suum; nec aliquando committet, ut lingua, interpres animi, a sensu et cogitatione discordet.

PL 6, 698B

正義とすべての徳のこの道においては、偽りの入る余地はない。それゆえ、かの真実で正しい旅人は、ルキリウスのあの言葉、すなわち『友人や身内に対しては偽りを言わないのが私の流儀だ』とは言わず、敵や見知らぬ者に対してさえも偽りを言わないことこそ自分の流儀であると考えるであろう。そして、心の通訳者である舌が、感覚や思考と食い違うようなことを決して犯さないであろう。

Divinarum Institutiones 6.18.6

6

Pecuniam si quam crediderit, non accipiet usuram, ut et beneficium sit incolume, quod succurrit necessitati, et abstineat se prorsus alieno.

PL 6, 698C

もし金を貸すことがあれば、利息を取らないであろう。それは、困窮を助けるという善行が損なわれぬようにするためであり、また他人のものにはまったく手を触れないためである。

Divinarum Institutiones 6.18.7

7

In hoc enim genere officii debet suo esse contentus, quem oporteat alias ne proprio quidem parcere, ut bonum faciat; plus autem accipere, quam dederit, injustum est. Quod qui facit, insidiatur quodammodo, ut ex alterius necessitate praedetur.

PL 6, 699A

この種の務めにおいては、自分のものだけで満足すべきである。彼は他の場合には善行をなすために自分自身のものすら惜しんではならない者だからである。貸した以上のものを受け取ることは不正である。それをする者は、いわば他人の困窮につけこんで略奪しようと待ち構えているのである。

Divinarum Institutiones 6.18.8

8

At justus nunquam praetermittet quominus aliquid misericorditer faciat; nec inquinabit se hujusmodi quaestu: sed efficiet, ut sine ullo suo damno, id ipsum, quod commodat, inter bona opera numeretur.

PL 6, 699A

しかし正しい人は、慈しみをもって何かをなすことを決して怠らず、この種の利得によって自らを汚すこともない。むしろ、自らに何の損失もないままに、貸し与えたその行為自体が善行の一つに数えられるようにするのである。

Divinarum Institutiones 6.18.9

9

Munus non accipiat a paupere; ut si quid ipse praestiterit, eo bonum sit, quo fuerit gratuitum. Maledicenti benedicto respondeat: numquam ipse maledicat; ne verbum malum procedat ex ore hominis, qui colit Verbum bonum.

PL 6, 699A

貧しい者から贈り物を受け取ってはならない。自ら施した行いが無償であることによってこそ善きものとなるのだから。悪口を言う者には祝福の言葉で応じ、自らは決して悪口を言わないであろう。善き言葉を礼拝する人間の口から、悪しき言葉が出ることのないようにである。

Divinarum Institutiones 6.18.10

10

Quin etiam caveat diligenter, ne quando inimicum sua culpa faciat; et si quis extiterit tam protervus, qui bono et justo faciat injuriam, clementer ac moderate ferat, et ultionem suam sibi non assumat, sed judici Deo reservet.

PL 6, 699B

さらに、自分の落ち度によって敵を作ることのないよう、注意深く用心するであろう。そして、もし善良で正しい者に対して不正を働くほど厚かましい者が現れたなら、寛容かつ節度をもってそれに耐え、自ら復讐を引き受けることなく、審判者なる神に委ねるであろう。

Divinarum Institutiones 6.18.11

11

Innocentiam semper et ubique custodiat. Quod praeceptum non ad hoc tantum valet, ut ipse injuriam non inferat: sed ut illatam sibi non vindicet. Sedet enim maximus et aequissimus judex, speculator ac testis omnium.

PL 6, 699B

常にどこにおいても無垢を守るであろう。この戒めは、自ら不正を加えないというだけにとどまらず、自分に加えられた不正に報復しないということにも及ぶ。というのも、万物を見張る方であり万物の証人である、最も偉大で最も公正な審判者が座しておられるからである。

Divinarum Institutiones 6.18.12

12

Hunc homini praeferat; hunc malit de causa sua pronuntiare, cujus sententiam nemo effugere potest, nec defensione cujusquam, nec gratia. Ita fit, ut homo justus contemptui sit omnibus; et quia putabitur semetipsum defendere non posse, habebitur pro segni et inerte.

PL 6, 699B

この方を人間よりも重んじ、自分の事件についてはこの方が判決を下すことを望むであろう。その判決からは、何者の弁護によっても、何の口利きによっても逃れることはできない。こうして、正しい人はすべての者から軽蔑され、自分自身を弁護することができないと思われるがゆえに、怠惰で無気力な者と見なされることになる。

Divinarum Institutiones 6.18.13

13

Qui autem fuerit ultus inimicum, hic fortis, hic strenuus judicatur: hunc colunt, hunc omnes verentur. Bonus vero ille tametsi prodesse pluribus possit, illum tamen suspiciunt, qui nocere, quam qui prodesse possit.

PL 6, 700A

しかし敵に報復した者は、勇敢な者、精悍な者と判定される。人々はこの者を重んじ、みなこの者を畏れる。だが善き人は、たとえ多くの者に益をもたらしうるとしても、人々は益をもたらしうる者よりも害を加えうる者の方を仰ぎ見るのである。

Divinarum Institutiones 6.18.14

14

Sed justum pravitas hominum depravare non poterit, quominus Deo studeat obtemperare; malitque contemni, dummodo semper boni fungatur officio, mali nunquam.

PL 6, 700A

しかし人間の邪悪さは、正しい人を堕落させて神に従おうとする熱意を失わせることはできない。彼はむしろ、常に善の務めを果たし、悪の務めを果たすことがないかぎりは、軽蔑されることを選ぶのである。

Divinarum Institutiones 6.18.15

15

Cicero in iisdem illis Officialibus: « At vero si quis voluerit, inquit, animi sui complicitam notionem evolvere, jam se ipse doceat, eum virum bonum esse, qui prosit quibus possit, noceat nemini, nisi lacessitus injuria. » O quam simplicem veramque sententiam duorum verborum adjectione corrupit!

PL 6, 700A

キケロは同じその『義務について』の中でこう言う。「もし誰かが自らの心のうちに畳み込まれた概念を解き明かそうとするならば、彼はただちに、善き人とは能う限り人に益をもたらし、不正によって挑発されない限り誰にも害を加えない者であることを、自ら悟るであろう」と。ああ、なんと単純で真実な言葉を、二つの語を付け加えることによって台無しにしてしまったことか。

Divinarum Institutiones 6.18.16

16

Quid enim opus fuerat adjungere, nisi lacessitus injuria? ut vitium bono viro quasi caudam turpissimam apponeret; patientiaeque, quae omnium virtutum maxima est, faceret expertem.

PL 6, 700A

「不正によって挑発されない限り」という言葉を付け加える必要がいったいどこにあったのか。それは、あたかもこの上なく醜い尾のように悪徳を善き人に付け加え、あらゆる徳の中で最大のものである忍耐を彼から奪い去ることにしかならなかった。

Divinarum Institutiones 6.18.17

17

Nociturum esse dixit bonum virum, si fuerit lacessitus: jam ex hoc ipso boni viri nomen amittat necesse est, si nocebit. Non minus enim mali est, referre injuriam, quam inferre.

PL 6, 700B

彼は、善き人も挑発されれば害を加えるであろうと述べた。しかし、まさにそのことによって、もし害を加えるならば、善き人という名を失わざるを得ない。不正に報いることは、不正を加えることに劣らず悪しきことだからである。

Divinarum Institutiones 6.18.18

18

Nam unde certamina inter homines, unde pugnae contentionesque nascuntur, nisi quod improbitati opposita impatientia magnas saepe concitat tempestates?

PL 6, 700B

そもそも人間の間の争いや、闘争や抗争はどこから生まれるのか。それは、邪悪さに対して忍耐のなさが対置されることで、しばしば大きな嵐が引き起こされるからではないか。

Divinarum Institutiones 6.18.19

19

Quod si patientiam, qua virtute nihil verius, nihil homine dignius inveniri potest, improbitati opposueris, extinguetur protinus, tanquam igni aquam superfuderis.

PL 6, 700B

しかし、もしこれ以上真実なものも、人間にふさわしいものも見出しえないこの徳である忍耐を邪悪さに対置するならば、火に水を注ぎかけたときのように、邪悪さは直ちに消し止められるであろう。

Divinarum Institutiones 6.18.20

20

Sin autem provocatrix illa improbitas impatientiam sibi comparem nacta est, tanquam perfusa oleo, tantum excitabit incendium, ut id non flumen aliquod, sed effusio cruoris extinguat. Magna itaque patientiae ratio est, quam sapiens homo ademit bono viro.

PL 6, 700B

だが、もし挑発する邪悪さが自らに見合う忍耐のなさを得るならば、あたかも油を注がれたかのように、それは火事を大きく燃え上がらせ、それを消し止められるのはいかなる川ではなく、血の流出だけとなるであろう。それゆえ忍耐の理は大いなるものであるのに、かの賢者はそれを善き人から奪い去ったのである。

Divinarum Institutiones 6.18.21

21

Ut enim nihil malorum fiat, haec sola efficit: quae si detur omnibus, nullum scelus, nulla fraus in rebus humanis erit.

PL 6, 701A

悪いことが何も起こらないようにするのは、忍耐だけがなしうることである。もしこれがすべての人に与えられるならば、人間界には何の罪も、何の欺瞞も存在しないであろう。

Divinarum Institutiones 6.18.22

22

Quid igitur bono viro potest esse tam calamitosum, tamque contrarium, quam irae fraena permittere; quae illum non modo boni, sed etiam hominis appellatione dispoliet? Siquidem nocere alteri, ut ipse verissime ait, non est secundum hominis naturam.

PL 6, 701A

それゆえ、善き人にとって、怒りに手綱を許すことほど災いに満ち、これほど相容れないことが何かあろうか。それは彼から善き人という呼び名だけでなく、人間という呼び名さえも奪い去ってしまうものである。実に、キケロ自身がこの上なく正しく述べているとおり、他人を害することは人間の本性に反することだからである。

Divinarum Institutiones 6.18.23

23

Nam et pecudes si lacessas, aut calce aut cornu repugnant; et serpentes ac ferae, nisi persequaris ut occidas, negotium non exhibent; et (ut ad hominum exempla redeamus) imperiti quoque et insipientes, si quando accipiunt injuriam, caeco et irrationabili furore ducuntur, et iis, qui sibi nocent, vicem retribuere conantur.

PL 6, 701A

実際、家畜でさえ挑発すれば蹄や角で反撃するし、蛇や野獣も、殺そうとして追い立てない限りは害をなさない。そして(人間の実例に立ち返るならば)、無知で愚かな者たちもまた、不正を受けたときには盲目で不合理な激情に導かれ、自分たちを害する者たちに仕返しをしようとするのである。

Divinarum Institutiones 6.18.24

24

In quo igitur sapiens ac bonus vir a malis et insipientibus differt; nisi quod habet invictam patientiam, qua stulti carent; nisi quod regere se ac mitigare iram suam novit, quam illi, quia virtute indigent, refraenare non possunt?

PL 6, 701B

それでは、賢く善き人は悪しき者や愚かな者と何において異なるのか。それは、彼が愚者には欠けている屈することのない忍耐を持っているという点、また、徳を欠くがゆえに愚者たちには抑えることのできない怒りを、自ら統御し和らげる術を知っているという点においてではないか。

Divinarum Institutiones 6.18.25

25

Sed videlicet haec illum res fefellit, quod cum de virtute loqueretur, in quacumque contentione vinceret, putavit esse virtutis; nec videre ullo modo potuit hominem dolori et irae succumbentem, et iis affectibus indulgentem, quibus debet potius reluctari, et ruentem quacumque improbitas provocarit, virtutis officium non tenere.

PL 6, 701B

しかし明らかに、彼はこの点で誤りに陥っていた。すなわち、徳について語りながら、いかなる争いにおいても勝つことこそ徳であると考えたのであり、苦痛と怒りに屈し、むしろ抗うべきそれらの情念に身を委ね、邪悪さの挑発するがままに突き進む人間が、徳の務めを保っていないということを、どうしても見て取ることができなかったのである。

Divinarum Institutiones 6.18.26

26

Qui enim referre injuriam nititur, eum ipsum, a quo laesus est, gestit imitari. Ita qui malum imitatur, bonus esse nullo pacto potest. Duobus igitur verbis duas virtutes maximas bono et sapienti viro, innocentiam patientiamque detraxit.

PL 6, 701B

不正に報いようと努める者は、自分を傷つけたその当人を真似しようとしているにほかならない。したがって、悪を真似る者は、いかなる仕方でも善き者ではありえない。かくして彼は、わずか二語によって、善く賢い人から最大の二つの徳、すなわち無垢と忍耐とを奪い去ってしまったのである。

Divinarum Institutiones 6.18.27

27

Sed quia ipse caninam illam facundiam (sicut Sallustius ab Appio dictum refert) exercuit, voluit quoque hominem canino modo vivere, ut remordeat lacessitus.

PL 6, 701C

しかし彼自身が(サッルスティウスがアッピウスの言葉として伝えるところの)あの犬のごとき雄弁を行使していたがゆえに、彼はまた人間も犬のように生きることを望み、挑発されれば嚙み返すべきだとしたのである。

Divinarum Institutiones 6.18.28

28

Quae retributio contumeliae quam perniciosa sit et quas edere soleat strages, unde opportunius petetur exemplum, quam ex ipsius praeceptoris tristissimo casu; qui dum his philosophorum praeceptis obtemperare gestit, ipse se perdidit?

PL 6, 702A

この侮辱への報復がいかに有害であり、いかなる惨事をしばしば生み出すものであるかについて、まさにその教師自身の最も痛ましい末路以上に適切な実例をどこに求めうるであろうか。彼は哲学者たちのこれらの教えに従おうとする中で、自ら身を滅ぼしたのである。

Divinarum Institutiones 6.18.29

29

Quod si lacessitus injuria patientiam tenuisset; si dissimulare, si ferre contumeliam boni viri esse didicisset; nec illas nobiles orationes alieno titulo inscriptas, impatientia, et levitas, et insania profudisset: nunquam capite suo rostra, in quibus ante floruerat, cruentasset; nec rempublicam funditus proscriptio illa delesset.

PL 6, 702A

もし彼が不正によって挑発されたときに忍耐を保っていたなら、もし善き人にふさわしいこととして、見て見ぬふりをすること、侮辱に耐えることを学んでいたなら、忍耐のなさと軽率さと狂気とが、他人の名を冠したかの高名な演説〔alieno titulo inscriptas は、デモステネスの名を借りた『ピリッピカ』を指すと解した〕をまき散らすこともなく、かつて自ら花咲かせたあの演壇を自分の首によって血に染めることも決してなかったであろうし、あの追放宣告が国家を根底から滅ぼすこともなかったであろう。

Divinarum Institutiones 6.18.30

30

Sapientis ergo ac boni viri non est velle certare, ac se periculo committere: quoniam et vincere non est in nostra potestate, et est anceps omne certamen: sed est sapientis atque optimi viri, non adversarium velle tollere; quod fieri sine scelere ac periculo non potest: sed certamen ipsum, quod fieri et utiliter, et juste potest.

PL 6, 702A

それゆえ、争おうと望み、自らを危険に委ねることは、賢く善き人のすることではない。勝つことは我々の力の及ぶところになく、あらゆる争いは危ういものだからである。むしろ賢く最も善い人のすることは、敵対者を除き去ろうと望むことではなく——それは罪と危険なしにはなしえないからである——争いそのものを除き去ろうと望むことである。それは有益にも正しくもなしうることだからである。

Divinarum Institutiones 6.18.31

31

Summa igitur virtus habenda patientia est: quam ut caperet homo justus, voluit illum Deus (ut supra dictum est) pro inerte contemni. Nisi enim contumeliis fuerit affectus, quantum habeat fortitudinis in seipso cohibendo, ignorabitur.

PL 6, 702B

それゆえ忍耐こそ最高の徳とみなされるべきである。正しい人がこれを身につけるようにと、神は(すでに述べたとおり)彼が無気力な者として軽蔑されることを望みたもうたのである。もし侮辱を受けることがなければ、自らを制する上でどれほどの勇気を持っているかは知られぬままだからである。

Divinarum Institutiones 6.18.32

32

Si autem lacessitus injuria laedentem persequi coeperit, victus est. Si vero motum illum ratione compresserit, hic plane imperat sibi; hic regere se potest. Quae sustentatio sui, recte patientia nominatur: quae una virtus omnibus est opposita vitiis et affectibus.

PL 6, 702B

しかし、もし不正によって挑発され、害を加えた者を追い立て始めるならば、その者は負けたのである。だが、もしその激情を理性によって抑えるならば、この者はまさしく自らを制しており、自らを治めることができる者である。この自らを持ちこたえることこそ、正しく忍耐と呼ばれるものであり、この一つの徳がすべての悪徳と情念に対置されるのである。

Divinarum Institutiones 6.18.33

33

Haec perturbatum ac fluctuantem animum ad tranquillitatem suam revocat: haec mitigat, haec hominem sibi reddit.

PL 6, 702B

この徳は、乱れ動揺する心を本来の平静へと呼び戻し、これを和らげ、人間を彼自身へと取り戻す。

Divinarum Institutiones 6.18.34

34

Ergo quoniam naturae repugnare impossibile est et inutile, ut non commoveamur omnino; prius tamen, quam commotio illa prosiliat ad nocendum, quoad fieri potest, maturius sopiatur.

PL 6, 702C

したがって、我々がまったく心を動かされないということは、本性に逆らうことであり、不可能かつ無益であるから、それでも、その激情が害を加えようと躍り出るより前に、できる限り早く鎮められるべきである。

Divinarum Institutiones 6.18.35

35

Praecepit Deus non occidere Solem super iram nostram, ne furoris nostri testis abscedat. Denique Marcus Tullius contra suum praeceptum, de quo paulo ante dixi, oblivionem injuriarum in magnis laudibus posuit. « Spero, inquit, Caesar, qui oblivisci nihil soles, nisi injurias. » Quod si hoc ille faciebat, homo non a coelesti tantum, sed a publica quoque civilique justitia remotissimus; quanto magis id nos facere debemus, qui immortalitatis velut candidati sumus?

PL 6, 702C

神は、我々の怒りの上に太陽を沈ませてはならないと命じたもうた。それは、我々の激情の証人が立ち去ることのないようにするためである。実に、キケロは、先に述べた自らの教えに反して、不正を忘れることを大いに称賛している。彼は言う、「カエサルよ、あなたは不正以外は何ひとつお忘れにならぬ方ですので、私はそう望んでおります」〔引用は途中で切れており、Spero の受ける内容は文中に現れない。底本どおり不完全な形で訳した〕と。もし彼——天上の正義からのみならず、公共の、そして市民としての正義からも最も遠く隔たった人間——がそうしていたのだとすれば、不死のいわば候補者であるところの我々は、なおのことそうしなければならないのではないか。