Divinarum Institutiones 2.9.1
De Diabolo, Mundo, Deo, Providentia, Homine et ejus sapientia. Exponam igitur omnium istorum rationem, quo facilius res difficiles et obscurae intelligantur, et has omnes simulati numinis praestigias revelabo, quibus inducti homines, a veritatis via longius recesserunt.
PL 6, 292B悪魔について、世界について、神について、摂理について、人間とその知恵について。さればこれらすべての事柄の理を説き明かし、それによって難解で不分明な事柄がより容易に理解されるようにしよう。そして、これに欺かれて人々が真理の道からいっそう遠くへ逸れてしまった、あの見せかけの神威によるもろもろの幻惑をことごとく暴露しよう。
Divinarum Institutiones 2.9.2
Sed repetam longe altius; ut si quis ad legendum veri expers et ignarus accesserit, instruatur, atque intelligat, quod tandem sit Caput horum et causa malorum; et, lumine accepto, suos ac totius generis humani perspiciat errores.
PL 6, 293Aしかし私は遥かに遡って始めよう。真理を知らず無知なままこれを読み始める者があっても、教え導かれ、これらの事柄の根源にして諸悪の原因が何であるかを理解し、光を受けて、自分自身と人類全体の誤りを見て取ることができるように。
Divinarum Institutiones 2.9.3
Cum esset Deus ad excogitandum providentis simus, ad faciendum solertissimus, antequam ordiretur hoc opus mundi (quoniam pleni et consummati boni fons in ipso erat, sicut est semper), ut ab eo bonum tamquam rivus oriretur, longeque proflueret, produxit similem sui spiritum, qui esset virtutibus Dei Patris praeditus.
PL 6, 294A神は、思案においては最も深い先見を備え、実行においては最も巧みな方であったので、この世界という業を始める前に(なぜなら、満ち足りた完全な善の泉は、常にそうであるように、神自身のうちにあったからである)、そこから善がさながら川のように湧き出て遠くまで流れ広がるようにと、父なる神の力を備えた、御自身に似た霊を生み出した。
Divinarum Institutiones 2.9.4
Quomodo autem id voluerit, in quarto libro docere conabimur (scilicet cap. 6). Deinde fecit alterum, in quo indoles divinae stirpis non permansit.
PL 6, 294A神がどのようにしてこれを望まれたかについては、第四巻(すなわち第六章)で説き明かすよう努めるであろう。次に神はもう一つの者を造られたが、この者においては神的な血統の性質が保たれなかった。
Divinarum Institutiones 2.9.5
Itaque suapte invidia tamquam veneno infectus est, et ex bono ad malum transcendit; suoque arbitrio, quod a Deo illi liberum datum fuerat, contrarium sibi nomen adscivit. Unde apparet cunctorum malorum fontem esse livorem.
PL 6, 294Aかくしてこの者は、おのれの妬みという毒に冒されたかのようになり、善から悪へと移り変わった。そして神から与えられた自由な意志によって、自分自身に反する名を身に負うことになった。ここから、あらゆる悪の源が妬みであることが明らかになる。
Divinarum Institutiones 2.9.6
Invidit enim illi antecessori suo, qui Deo Patri perseverando, cum probatus, tum etiam charus est. Hunc ergo ex bono per se malum effectum Graeci διάβολον appelant; nos criminatorem vocamus, quod crimina, in quae ipse illicit, ad Deum deferat.
PL 6, 295Aすなわちこの者は、御父なる神にとどまり続けることによって、嘉されると同時に愛されてもいる、おのれに先立つ者を妬んだのである。それゆえ、善なるものから自らによって悪となったこの者を、ギリシア人は「ディアボロス」(διάβολος)と呼び、我々は「告発者」と呼ぶ。なぜなら彼は、自分がそそのかして犯させた犯罪を、神のもとへ訴え出るからである。
Divinarum Institutiones 2.9.7
Exorsus igitur Deus fabricam mundi, illum primum et maximum Filium praefecit operi universo, eoque simul et consiliatore usus est, et artifice in excogitandis, ornandis, perficiendisque rebus, quoniam is et providentia, et ratione, et potestate perfectus est: de quo nunc parcius, quod alio loco (scilicet lib. IV, cap. 6 et seqq.) et virtus, et nomen ejus, et ratio enarranda nobis erit.
PL 6, 296Aかくして神は世界という業を始めるにあたり、かの最初にして最も偉大なる子を、業の全体の長として立て、これを助言者として、また事を考案し、飾り、成し遂げるための造り手として用いた。なぜならこの子は摂理においても、理性においても、権力においても完全な者だからである。この方については、いま少しに留めよう。というのも、その力、その名、そしてその理をいかに語るべきかは、別の箇所(すなわち第四巻第六章以下)で説き述べることになるからである。
Divinarum Institutiones 2.9.8
Nemo quaerat, ex quibus ista materiis tam magna, tam mirifica opera Deus fecerit; omnia enim fecit ex nihilo.
PL 6, 297A誰も、神がこれほど大きく、これほど驚くべき業を、いかなる質料から造ったのかと問うてはならない。神はすべてを無から造ったのである。
Divinarum Institutiones 2.9.9
Nec audiendi sunt poetae, qui aiunt chaos in principio fuisse, id est, confusionem rerum, atque elementorum; postea vero Deum diremisse omnem illam congeriem, singulisque rebus ex confuso acervo separatis, in ordinemque descriptis, instruxisse mundum pariter et ornasse.
PL 6, 297Aまた、初めにカオス、すなわち事物と元素の混沌があり、その後神がこの塊全体を切り分け、混沌の山からめいめいの事物を分かち、秩序のうちに配置して、世界を建て整え、これを飾ったのだと言う詩人たちに耳を貸してはならない。
Divinarum Institutiones 2.9.10
Quibus facile est respondere potestatem Dei non intelligentibus, quem credant nihil efficere posse, nisi ex materia subjacente ac parata; in quo errore etiam philosophi fuerunt.
PL 6, 297A神の力を理解せず、神が下敷きとなり用意された質料からでなければ何も作り得ないと信じている者たちに答えるのはたやすい。この誤りには哲学者たちさえも陥っていた。
Divinarum Institutiones 2.9.11
Nam Cicero de Natura deorum disputans, sic ait: « Primum igitur non est probabile, eam materiam rerum, unde orta sunt omnia, esse divina providentia effectam; sed habere, et habuisse vim et naturam suam.
PL 6, 297Aすなわちキケロは『神々の本性について』を論じてこう言っている。「まず、万物がそこから生まれた事物の質料が、神の摂理によって作られたということはありそうにない。そうではなく、質料はそれ自身の力と本性を持ち、また持っていたのである。
Divinarum Institutiones 2.9.12
Ut igitur faber, cum quid aedificaturus est, non ipse facit materiam, sed ea utitur quae sit parata, fictorque item cera: sic isti providentiae divinae materiam praesto esse oportuit, non quam ipse faceret, sed quam haberet paratam.
PL 6, 297Bそれゆえ、あたかも大工が何かを建てようとするとき、質料そのものを作るのではなく、用意されているものを用いるように、また塑像を作る者が蝋についても同じであるように、かの神の摂理にとっても、質料は自ら作るものとしてではなく、あらかじめ用意されたものとして手元にあらねばならなかったのである。
Divinarum Institutiones 2.9.13
Quod si non est a Deo materia facta, ne terra quidem, et aqua, et aer, et ignis a Deo factus est. » O quam multa sunt vitia in his decem versibus!
PL 6, 297Bもし質料が神によって作られたのでないならば、地も、水も、空気も、火も、神によって作られたのではないことになる。」ああ、この十行のうちに、なんと多くの誤りがあることか。
Divinarum Institutiones 2.9.14
Primum, quod is, qui in aliis disputationibus, et libris fere omnibus providentiae fuerit assertor, et qui acerrimis argumentis impugnaverit eos, qui providentiam non esse dixerunt, i dem nunc quasi proditor aliquis, aut transfuga, providentiam conatus est tollere: in quo si contradicere velis, nec cogitatione opus est, nec labore; sua illi dicta recitanda sunt.
PL 6, 297B第一に、他の議論やほとんどすべての書物において摂理の擁護者であり、摂理は存在しないと言う者たちを最も鋭い論拠をもって攻撃した当の本人が、いまや裏切り者か脱走兵ででもあるかのように、摂理そのものを取り除こうと試みている点である。これに反論しようとするなら、思案も労も要らない。彼自身の言葉を引いて読み聞かせれば足りるのである。
Divinarum Institutiones 2.9.15
Nec enim ab ullo poterit Cicero, quam a Cicerone vehementius refutari. Sed concedamus hoc mori et instituto Academicorum; ut liceat hominibus valde liberis dicere, ac sentire quae velint. Sententias ipsas consideremus.
PL 6, 298A実にキケロを、キケロ自身以上に激しく論駁できる者は誰もいないのである。しかしこの点は、アカデメイア派の慣わしと流儀に免じておこう。きわめて自由な人々には、望むことを語り、思うことが許されていてよいのだから。さればその学説そのものを検討しよう。
Divinarum Institutiones 2.9.16
Non est, inquit, probabile, materiam rerum a Deo factam. Quibus hoc argumentis doces? Nihil enim dixisti, quare hoc non sit probabile.
PL 6, 298A「事物の質料が神によって作られたということはありそうにない」と彼は言う。だがお前はこれをいかなる論拠によって示すのか。お前は、なぜそれがありそうにないのか、何一つ述べていないではないか。
Divinarum Institutiones 2.9.17
Itaque mihi e contrario vel maxime probabile videtur: nec tamen temere videtur, cogitanti plus esse aliquid in Deo, quem profecto ad imbecillitatem hominis redigis; cui nihil aliud, quam opificium concedis.
PL 6, 298Aそれゆえ私には、むしろ逆に、きわめてありそうなことと思われる。しかも、それは軽々しくそう思われるのではない。神のうちには何かそれ以上のものがあると考える者にはそう思われるのであって、お前は神を、まさしく人間の弱さにまで引き下げ、ただ制作の技のほかは何一つ神に認めていないのだから。
Divinarum Institutiones 2.9.18
Quo igitur ab homine divina illa vis differet, si ut homo, sic etiam Deus ope indiget aliena? Indiget autem, si nihil moliri potest, nisi ab altero illi materia ministretur.
PL 6, 298Aそれでは、もし神もまた人間と同じく他人の助けを必要とするならば、あの神的な力は人間といったい何が違うというのか。そして、他者から質料を供給されなければ何一つ企てることができないのなら、神は助けを必要とすることになる。
Divinarum Institutiones 2.9.19
Quod si fit, imperfectae utique virtutis est, et erit jam potentior judicandus materiae institutor. Quo igitur nomine appellabitur, qui potentia Deum vincit? Siquidem majus est, propria facere, quam aliena disponere.
PL 6, 298Bもしそうであるなら、それは不完全な力の証しであり、質料を定めた者の方こそ、いっそう力ある者と判ぜられねばならなくなる。それならば、力において神を凌ぐ者は、いったい何と呼ばれるべきなのか。おのれ自身のものを作ることは、他人のものを取り計らうことよりも、より大きなことなのだから。
Divinarum Institutiones 2.9.20
Si autem fieri non potest, ut sit potentius Deo quidquam, quem necesse est perfectae esse virtutis, potestatis, rationis: idem igitur materiae fictor est, qui et rerum ex materia constantium.
PL 6, 298Bしかし、必ず完全な力と権力と理性を備えているはずの神よりも力あるものが存在することはあり得ないのだから、質料の造り手も、質料から成る事物の造り手も、同じ一人なのである。
Divinarum Institutiones 2.9.21
Neque enim Deo non faciente, et invito, esse aliquid aut potuit, aut debuit. Sed probabile est, inquit, materiam rerum habere, et habuisse semper vim et naturam suam. Quam vim potuit habere, nullo dante? quam naturam, nullo generante?
PL 6, 298B神が作らず、また神の意に反して何かが存在することは、できもしなければ、あってもならぬことである。しかし彼は言う、「事物の質料はそれ自身の力と本性を持ち、また常に持っていたということはありそうなことだ」と。だが誰も与える者がいないのに、質料はいかにしてその力を持ち得たのか。誰も生む者がいないのに、いかにしてその本性を持ち得たのか。
Divinarum Institutiones 2.9.22
Si habuit vim, ab aliquo eam sumpsit. A quo autem sumere, nisi a Deo potuit? Porro si habuit naturam, quae utique a nascendo dicitur, nata est. A quo autem, nisi a Deo potuit procreari?
PL 6, 298Bもし質料が力を持っていたのなら、それは何者かから受け取ったのである。だが神以外の何者から受け取ることができたであろうか。さらに、もし質料が本性を持っていたのなら、それはまさしく「生まれる」ことに由来して言われるのだから、質料は生まれたことになる。だが神以外の何者によって生み出され得たであろうか。
Divinarum Institutiones 2.9.23
Natura enim, qua dicitis orta esse omnia, si consilium non habet, efficere nihil potest. Si autem generandi et faciendi potens est, habet ergo consilium et propterea Deus sit necesse est.
PL 6, 299Aというのも、諸君が万物はそこから生じたと言うところの自然は、もし思慮を持たないのであれば、何一つ作り出すことができないからである。だがもし生み出し作り出す力を持つのであれば、それは思慮を持つのであり、それゆえ神でなければならない。
Divinarum Institutiones 2.9.24
Nec alio nomine appellari potest ea vis, in qua inest, et providentia excogitandi, et solertia potestasque faciendi. Melius igitur Seneca omnium stoicorum acutissimus, qui vidit « nil aliud esse naturam, quam Deum.
PL 6, 299A考案する摂理と、作り出す巧みさと能力とがそのうちに宿るその力は、それ以外の名で呼ばれることはできない。それゆえ、すべてのストア派の中でも最も鋭敏なセネカの方が、より正しく見て取っていた。彼は言う、「自然とは神にほかならない。
Divinarum Institutiones 2.9.25
Ergo, inquit, Deum non laudabimus, cui naturalis est virtus? » nec enim illam didicit ex ullo. Immo laudabimus: quamvis enim naturalis illi sit, illa sibi illam dedit; quoniam Deus ipse natura est.
PL 6, 299A「それゆえ、その力を本性として持つ神を、我々は称えないというのであろうか」と。神はその力を誰からも学び取ったのではないのだから。それどころか、我々は神を称えるのである。その力が神にとって本性のものであるとはいえ、神はそれをおのれ自身に与えたのであり、なぜなら神ご自身が自然にほかならないからである。
Divinarum Institutiones 2.9.26
Cum igitur ortum rerum tribuis naturae, ac detrahis Deo, in eodem luto haesitas; versuram solvis, Geta. A quo enim fieri negas, ab eodem plane fieri mutato nomine confiteris.
PL 6, 299Aかくして、お前は事物の起源を自然に帰し、神からはそれを奪い取るのだが、それは同じ泥の中でもがいているにすぎない。お前は借金を借金で返しているのだ、ゲタよ〔versuram solvere は借金を借金で返す意の成句で、ゲタは喜劇の奴隷の名と取った〕。お前は、それが誰によって作られたのかを否定しながら、名を変えただけで、まさしく同じ者によって作られたことを認めているのである。
Divinarum Institutiones 2.9.27
Sequitur ineptissima comparatio. « Ut faber, inquit, cum quid aedificaturus est, non ipse facit materiam, sed utitur ea quae sit parata, fictorque item cera: sic isti providentiae divinae materiam esse praesto oportuit, non quam ipse faceret, sed quam haberet paratam. » Immo vero non oportuit; erit enim Deus minoris potestatis, si ex parato facit, quod est hominis.
PL 6, 299B次に、まことに拙劣極まりない比較が続く。「大工が何かを建てようとするとき」と彼は言う、「質料そのものを自ら作るのではなく、用意されているものを用いるように、また塑像を作る者が蝋についても同じであるように、かの神の摂理にとっても質料は、自ら作るものとしてではなく、あらかじめ用意されたものとして、手元にあらねばならなかったのである。」それどころか、そうである必要はなかったのである。用意されたものから作るというのは人間のすることであって、もし神がそのようにするならば、神はより小さな力しか持たないことになるからである。
Divinarum Institutiones 2.9.28
Faber sine ligno nihil aedificabit, quia lignum ipsum facere non potest; non posse autem, imbecillitatis est humanae: Deus vero facit sibi ipse materiam, quia potest. Posse enim, Dei est: nam si non potest, Deus non est.
PL 6, 299B大工は木材なしには何も建てられない。なぜなら木材そのものを作ることができないからである。しかし、できないということは人間の弱さのしるしである。これに対して神は、質料そのものをご自身で作られる。なぜなら神にはそれができるからである。できるということこそ神たることのしるしであり、もしできないのであれば、神ではないのである。
Divinarum Institutiones 2.9.29
Homo facit ex eo, quod est; quia per mortalitatem imbecillis est, per imbecillitatem, definitae ac modicae potestatis: Deus autem facit ex eo, quod non est; quia per aeternitatem fortis est, per fortitudinem, potestatis immensae, quae fine ac modo caret, sicut vita factoris.
PL 6, 300A人間は、既に在るものから作る。なぜなら死すべきことによって弱く、その弱さによって限られたわずかな力しか持たないからである。これに対して神は、無いものから作られる。なぜなら永遠であることによって強く、その強さによって、造り主のいのちと同じく限りも際限もない無限の力を持つからである。
Divinarum Institutiones 2.9.30
Quid ergo mirum, si facturus mundum Deus, prius materiam de qua faceret praeparavit, et praeparavit ex eo quod non erat? quia nefas est Deum aliunde aliquid mutuari, cum in ipso vel ex ipso sint omnia.
PL 6, 300Aそれゆえ、世界を造ろうとした神が、まずそこから造るための質料を用意し、しかも無いものからそれを用意されたとしても、何の不思議があろうか。なぜなら、万物が神のうちに、あるいは神から出ているのだから、神が他所から何かを借りるということはあってはならないことだからである。
Divinarum Institutiones 2.9.31
Nam si est aliquid ante illum, et si factum est quidquam non ab ipso, jam et potestatem Dei, et nomen amittet. At enim materia nunquam facta est, sicut Deus, qui ex materia fecit hunc mundum.
PL 6, 300Aもし神に先立って何かが存在し、また神自身によらずして何かが作られたのだとすれば、神はすでにその権力をも、その名をも失うことになる。しかし彼は言う、質料は決して作られたものではない、あたかも、この世界を質料から造った神のように、と。
Divinarum Institutiones 2.9.32
Duo igitur constituuntur aeterna, et quidem inter se contraria; quod fieri sine discordia et pernicie non potest. Collidant enim necesse est ea quorum vis et ratio diversa est: sic utraque aeterna esse non poterunt, si repugnant, quia superare alterum necesse est.
PL 6, 300Aかくして二つの永遠なるものが立てられることになるが、しかもそれらは互いに相反するのである。だがそのようなことは、不和と破滅なしには起こり得ない。力と理を異にするものは、必ず衝突するはずだからである。それゆえ、両者が互いに相争うならば、両者ともに永遠であることはできない。なぜなら、いずれか一方が他方に打ち勝つのは必然だからである。
Divinarum Institutiones 2.9.33
Ergo fieri non potest, quin aeterni natura sit simplex, ut inde omnia, velut ex fonte, descenderint. Itaque aut Deus ex materia ortus est, aut materia ex Deo. Quid horum sit verius, facile est intelligi.
PL 6, 300Bそれゆえ、永遠なるものの本性は単一でなければならず、そこから万物があたかも泉から流れ出るように生じたのでなければならない。かくして、神が質料から生じたのか、それとも質料が神から生じたのか、そのいずれかである。このいずれがより真であるかを理解するのはたやすい。
Divinarum Institutiones 2.9.34
Ex his enim duobus alterum sensibile est, alterum caret sensu. Potestas faciendi aliquid non potest esse, nisi in eo quod sentit, quod sapit, quod cogitat, quod movetur.
PL 6, 300Bというのも、この二つのうち、一方は感覚を持ち、他方は感覚を欠くからである。何かを作り出す力は、感じ、知り、考え、動くものにしか宿り得ない。
Divinarum Institutiones 2.9.35
Nec incipi, aut fieri, aut consummari quidquam potest, nisi fuerit ratione provisum; et quemadmodum fiat, antequam est, et quemadmodum constet, postquam fuerit effectum.
PL 6, 300Bまた、事の起こる前にいかにしてそれが起こるかを、そして事が成し遂げられた後にいかにしてそれが成り立つかを、理性によってあらかじめ見通していなければ、何ものも始まることも、成ることも、成し遂げられることもできない。
Divinarum Institutiones 2.9.36
Denique is facit aliquid, qui habet voluntatem ad faciendum et manus ad id quod voluit implendum. Quod autem insensibile est, iners et torpidum semper jacet, et nihil inde oriri potest, ubi nullus est motus voluntarius.
PL 6, 301Aつまり、何かを作る者とは、作ろうとする意志と、望んだことを成し遂げる手とを持つ者である。これに対して、感覚を欠くものは、常に無気力で無感覚なままに横たわっており、意志による動きが全く無いところからは、何ものも生まれ出ることができない。
Divinarum Institutiones 2.9.37
Nam si omne animal ratione constat, certe nasci ex eo non potest, quod ratione praeditum non est; nec aliunde accipi potest id, quod ibi, unde petitur, non est. Nec tamen commoveat aliquem, quod animalia quaedam de terra nasci videntur.
PL 6, 301Aというのも、もしすべての生き物が理性によって成り立っているのなら、理性を備えていないものから生まれることは確かにできないからである。またあるところから求められるものが、その求められる場所に無いのであれば、他から受け取ることもできない。だが、ある種の生き物が地から生まれるように見えるからといって、誰も心を動かされてはならない。
Divinarum Institutiones 2.9.38
Haec enim non terra per se gignit, sed spiritus Dei, sine quo nihil gignitur. Non ergo Deus ex materia, quia sensu praeditum ex insensibili, sapiens ex bruto, impatibile de patibili, expers corporis de corporali numquam potest oriri: sed materia potius ex Deo est.
PL 6, 301Aというのも、これらを生み出すのは地それ自体ではなく、神の霊であり、この霊なくしては何も生まれないからである。それゆえ神が質料から生じたのではない。なぜなら、感覚あるものが感覚のないものから、知恵あるものが分別なきものから、苦しみを受けぬものが苦しみを受けるものから、物体を持たぬものが物体的なものから生じるということは、決してあり得ないからである。むしろ質料の方こそ神から生じたのである。
Divinarum Institutiones 2.9.39
Quidquid enim est solido et contrectabili corpore, accipit externam vim. Quod accipit vim, dissolubile est. Quod dissolvitur, interit. Quod interit, ortum sit necesse est.
PL 6, 301Bなぜなら、固く手で触れうる物体を持つものはすべて、外からの力を受けるからである。力を受けるものは分解されうる。分解されるものは滅びる。滅びるものは、必ず生じたものでなければならない。
Divinarum Institutiones 2.9.40
Quod ortum est, habuit fontem unde oriretur, id est factorem aliquem sentientem, providum, peritumque faciendi. Is est profecto, nec ullus alius quam Deus.
PL 6, 301B生じたものは、それがそこから生じるところの源、すなわち感覚を持ち、先を見通し、作ることに巧みなある造り手を持たねばならなかった。それは確かに神以外の何者でもない。
Divinarum Institutiones 2.9.41
Qui quoniam sensu, ratione, providentia, potestate, virtute praeditus est, et animantia, et inanima creare et efficere potest, quia tenet quomodo quidque sit faciendum. Materia vero semper fuisse non potest, quia mutationem non caperet, si fuisset.
PL 6, 301B神は感覚、理性、摂理、権力、力を備えているがゆえに、生き物をも、生命なきものをも、創造し作り出すことができる。なぜなら、いかにそれぞれを作るべきかを知っているからである。しかし質料の方は、常に存在していたということはあり得ない。もしそうであったなら、変化を被ることができなかったはずだからである。
Divinarum Institutiones 2.9.42
Quod enim semper fuit, semper esse non desinit; et unde abfuit principium, abesse hinc etiam finem necesse est. Quin etiam facilius est, ut id quod habuit initium, fine careat, quam ut habeat finem, quod initio caruit.
PL 6, 301Bというのも、常に存在していたものは、存在することを止めないからである。そして始まりが無かったところには、終わりもまた無いのが必然である。それどころか、始まりを持ったものが終わりを持たないでいることの方が、始まりを持たなかったものが終わりを持つことよりも、むしろたやすいのである。
Divinarum Institutiones 2.9.43
Materia ergo si facta non est, ne fieri ex ea quidquam potest. Si fieri ex ea non potest, nec materia quidem erit. Materia enim est, ex qua fit aliquid. Omne autem ex quo fit, quia recepit opificis manum, destruitur, et aliud esse incipit.
PL 6, 301Cそれゆえ、もし質料が作られたものでないならば、それから何ものも作られ得ないことになる。それから何も作られ得ないのであれば、それはそもそも質料ですらないことになる。というのも、質料とは、そこから何かが作られるところのものだからである。そして、そこから何かが作られるすべてのものは、作り手の手を受けることによって、壊されて、別のものになり始めるのである。
Divinarum Institutiones 2.9.44
Ergo quoniam finem habuit materia, tum cum factus est ex ea mundus, et initium quoque habuit. Nam quod destruitur, aedificatum est; quod solvitur, alligatum; quod finitur, incoeptum est.
PL 6, 302Aそれゆえ、質料は、それから世界が作られたとき終わりを迎えたのであるから、始まりをも持っていたことになる。というのも、壊されるものは建てられたものであり、解かれるものは結ばれたものであり、終えられるものは始められたものだからである。
Divinarum Institutiones 2.9.45
Si ergo ex commutatione ac fine materia colligitur habuisse principium, a quo alio fieri nisi a Deo potuit? Solus igitur Deus, qui factus non est, et idcirco destruere alia potest, ipse destrui non potest.
PL 6, 302Aそれゆえ、もし質料がその変化と終わりから、始まりを持っていたと結論されるのであれば、神以外の何者によってそれが作られ得たであろうか。かくして、作られたのではない神のみが、他のものを滅ぼすことができ、しかも自らは滅ぼされ得ないのである。
Divinarum Institutiones 2.9.46
Permanebit semper in eo quod fuit, quia non est aliunde generatus, nec ortus, nec nativitas ejus ex aliqua alia re pendet, quae illum mutata dissolvat.
PL 6, 302A神は常に、もとあったところの姿にとどまり続けるであろう。なぜなら神は他から生み出されたのでも、生じたのでもなく、その生まれは他の何かに依存してはおらず、その何かが変化して神を分解させるということもないからである。
Divinarum Institutiones 2.9.47
Ex seipso est, ut in primo diximus libro (scilicet, c. 3 et 7); et ideo talis est, qualem se esse voluit, impassibilis, immutabilis, incorruptus, beatus, aeternus.
PL 6, 302A神は第一巻(すなわち第三章および第七章)で述べたとおり、おのれ自身から在る。それゆえ神は、みずから在ろうと欲したとおりの者、すなわち苦しみを受けず、変わることなく、朽ちることなく、幸いにして永遠なる者である。
Divinarum Institutiones 2.9.48
Jam vero illa conclusio, qua sententiam terminavit Tullius, multo absurdior. « Quod si materia, inquit, a Deo non est facta, nec terra quidem, et aqua, et aer, et ignis a Deo factus est. » Quam callide periculum praetervolavit.
PL 6, 302Bしかし、キケロがその主張を締めくくったあの結論は、はるかに不合理である。「もし質料が神によって作られたのでないなら」と彼は言う、「地も、水も、空気も、火も、神によって作られたのではないことになる。」なんと巧妙に、彼は危険を飛び越えて通り過ぎたことか。
Divinarum Institutiones 2.9.49
Sic enim superius illud assumpsit, tanquam probatione non indigeret; cum id multo esset incertius quam illud propter quod assumptum est. Si non est, inquit, a Deo facta materia, nec mundus a Deo factus est.
PL 6, 302Bすなわち彼は、先の前提を、あたかも証明を要しないかのように立てたのだが、その前提こそ、それが立てられた目的である結論よりも、はるかに不確かなものだったのである。「もし質料が神によって作られたのでないなら」と彼は言う、「世界もまた神によって作られたのではない」と。
Divinarum Institutiones 2.9.50
Ex falso maluit colligere, quod falsum est, quam ex vero, quod verum. Et cum debeant incerta de certis probari, hic probationem sumpsit ex incerto, ad evertendum quod erat certum.
PL 6, 302B彼は、真なることを真なることから結論するよりも、むしろ偽なることを偽なることから結論する方を選んだのである。そして本来、不確かなことは確かなことから証明されねばならないのに、ここでは彼は、確かであったことを覆すために、不確かなことから証明を引き出したのである。
Divinarum Institutiones 2.9.51
Nam divina Providentia effectum esse mundum (ut taceam de Trismegisto, qui hoc praedicat, taceam de carminibus Sibyllarum, quae idem nuntiant; taceam de prophetis, qui opus mundi, ac opificium Dei uno spiritu ac pari voce testantur) etiam inter philosophos pene universos convenit; id enim Pythagoraei, Stoici, Peripatetici, qui sunt principes omnis disciplinae.
PL 6, 302Bというのも、世界が神の摂理によって作り成されたということは(これを説くトリスメギストスについては措くとしよう、同じことを告げるシビュラの詩についても措くとしよう、世界の業、すなわち神の制作を、一つの霊によって、等しい声をもって証しする預言者たちについても措くとしよう)、ほとんどすべての哲学者たちの間でも一致していることだからである。すなわち、あらゆる学問の首位に立つピュタゴラス派、ストア派、逍遥学派がそうである〔底本は定動詞を欠く。「そう考えている」の意を補って解した〕。
Divinarum Institutiones 2.9.52
Denique a primis illis septem sapientibus ad Socratem usque ac Platonem pro confesso et indubitato habitum est, donec unus multis post saeculis extitit delirus Epicurus, qui auderet negare id quod est evidentissimum, studio scilicet inveniendi nova, ut nomine suo constitueret disciplinam.
PL 6, 303A実に、かの最初の七賢人から、ソクラテス、そしてプラトンに至るまで、これは自明で疑いなきこととして受け止められてきた。ところが、それから幾世代も後になって、あの狂えるエピクロスという一人の男が現れ、まさしく新奇なものを見出そうとする熱心さから、自分の名を冠した学派を打ち立てようとして、最も明白なことを、あえて否定したのである。
Divinarum Institutiones 2.9.53
Et quia nihil novi potuit reperire: ut tamen dissentire a caeteris videretur, vetera voluit evertere. In quo illum circumlatrantes philosophi omnes coarguerunt. Certius est igitur mundum providentia instructum, quam materia providentiam conglobatam.
PL 6, 303Aだが彼は何も新しいものを見出すことができなかったので、それでも他の人々と異なる見解を持っているように見せかけるために、古くからのことを覆そうとした。しかしこの点で、あらゆる哲学者たちが四方から吠えかかるようにして彼を論難した。それゆえ、世界が摂理によって整えられたということの方が、質料が摂理を作り上げたということよりも、はるかに確かなのである。
Divinarum Institutiones 2.9.54
Quare non oportuit putare, idcirco mundum non esse divina providentia factum, quia materia ejus divina providentia facta non sit: sed quia mundus divina providentia sit effectus, et materiam esse factam divinitus.
PL 6, 303Aそれゆえ、世界の質料が神の摂理によって作られたのでないから、世界そのものも神の摂理によって作られたのではない、と考えるべきではなかった。むしろ、世界が神の摂理によって作り成されたのであるから、その質料もまた神によって作られたのだと考えるべきであった。
Divinarum Institutiones 2.9.55
Credibilius est enim materiam potius a Deo factam, quia Deus omnia potest, quam mundum a Deo non esse factum, quia sine mente, ratione, consilio nihil fieri potest. Verum haec non Ciceronis est culpa, sed sectae.
PL 6, 303Bというのも、神はすべてのことができるがゆえに質料も神によって作られたと考える方が、知性も理性も思慮もなしには何ものも作られ得ないがゆえに世界は神によって作られたのではないと考えるよりも、はるかに信じるに値するからである。しかし、これはキケロ個人の過ちではなく、その学派の過ちである。
Divinarum Institutiones 2.9.56
Cum enim suscepisset disputationem, qua deorum naturam tolleret, de qua philosophi garriebant, omnem divinitatem ignorantia veri putavit esse tollendam. Itaque deos potuit tollere, quia non erant.
PL 6, 303Bというのも、彼は哲学者たちがくだくだと論じてきた神々の本性を取り除くための議論を引き受けたとき、真理を知らぬがゆえに、神的なものすべてを取り除くべきだと考えてしまったのである。かくして彼は神々を取り除くことができた。なぜなら神々は実在しなかったからである。
Divinarum Institutiones 2.9.57
Cum autem providentiam divinam, quae est in uno Deo, conaretur evertere, quia contra veritatem niti coeperat, deficientibus argumentis, in hanc foveam necessario decidit, unde se extricare non posset.
PL 6, 303Bしかし、唯一の神のうちにある神の摂理までも覆そうとしたとき、彼は真理に逆らって力を尽くし始めていたので、論拠が尽きて、必然的にこの穴に落ち込み、そこから抜け出すことができなくなったのである。
Divinarum Institutiones 2.9.58
Hic ergo illum teneo haerentem, teneo defixum, quo Lucilius, qui contra disserebat, obmutuit. Hic est ergo cardo rerum; hic vertuntur omnia.
PL 6, 304Aされば、私はここで、彼が動きの取れぬまま、身動きもならぬまま捕らえられているのを押さえているのである。反対の側から論じていたルキリウスも、まさにこの点で口を閉ざしてしまった。ここが事の要なのであり、すべてはここにかかっているのである。
Divinarum Institutiones 2.9.59
Explicet se Cotta, si potest, ex hac voragine; proferat argumenta, quibus doceat semper fuisse materiam, quam nulla providentia effecerit.
PL 6, 304Aできるならコッタは、この深淵から己を解き放ってみせるがよい。摂理などいささかも働かなかった質料が、常に存在していたのだということを示す論拠を差し出してみせるがよい。
Divinarum Institutiones 2.9.60
Ostendat, quomodo quidquam ponderosum et grave, aut esse potuerit sine auctore, aut immutari valuerit, ac desierit esse, quod semper fuit, ut inciperet esse, quod numquam fuit.
PL 6, 304A重く量りある何かが、いかにして造り手なしに存在し得たのか、あるいはいかにして変化する力を持ち、常に在ったものが在ることをやめて、かつて無かったものが在り始めることができたのかを、示してみせるがよい。
Divinarum Institutiones 2.9.61
Quae si docuerit, tum demum assentiar, ne mundum quidem divina providentia constitutum; et tamen sic assentiar, ut aliis illum laqueis teneam.
PL 6, 304Aもし彼がこれを示したならば、そのときはじめて、私も世界が神の摂理によって立てられたのではないということに同意しよう。とはいえ、私が同意するのは、なお別の罠によって彼を捕らえたままにしておくという条件のもとでのことである。
Divinarum Institutiones 2.9.62
Eodem enim, quo nolet revolvetur, ut dicat, et materiam de qua mundus est, et mundum qui de materia est, natura extitisse: cum ego ipsam naturam Deum esse contendam.
PL 6, 304Aというのも、彼は望まぬままに、まさに同じところへと引き戻され、世界のもとになった質料も、質料からなる世界も、自然によって生じたのだと言わざるを得なくなるであろうからである。だが私は、その自然そのものこそが神であると主張するのである。
Divinarum Institutiones 2.9.63
Nec enim potest facere mirabilia, id est maxima ratione constantia, nisi qui habet mentem, providentiam, potestatem. Ita fiet, ut Deus fecerit omnia, nec quidquam esse possit omnino, quod non originem a Deo traxerit.
PL 6, 304Bというのも、知性と摂理と権力とを持つ者でなければ、驚くべきこと、すなわち最大の理によって成り立つ事柄を作り出すことなどできないからである。かくして、神がすべてを作られたのであり、その起源を神から引かないものは、およそ何一つとしてあり得ないということになる。
Divinarum Institutiones 2.9.64
At idem quoties Epicureus est, et non vult a Deo factum esse mundum, quaerere solet quibus manibus, quibus machinis, quibus vectibus, qua molitione hoc tantum opus fecerit. Videret fortasse, si eo tempore potuisset esse, quo fecit.
PL 6, 304Bしかし、これと同じ彼が、エピクロス派として世界が神によって作られたことを認めまいとするときには、いかなる手によって、いかなる機械によって、いかなる梃によって、いかなる工作によって、神がこれほどの業を成し遂げたのかと問うのを常とする。もし彼が神の造られたその時に居合わせることができたなら、あるいはそれを見ることもできたであろう。
Divinarum Institutiones 2.9.65
Sed ne perspiceret homo Dei opera, noluit eum inducere in hunc mundum, nisi perfectis omnibus.
PL 6, 304Bしかし神は、人間が神の業を目のあたりに見ることのないようにと、万事が完成されるまでは、人間をこの世界に入れようとはなさらなかった。
Divinarum Institutiones 2.9.66
Sed ne induci quidem poterat: quomodo enim subsisteret, cum fabricaretur desuper coelum, terraque subter fundaretur; cum fortasse humida, vel nimiis rigoribus torporata concrescerent, vel igneis caloribus incocta et solidata durescerent?
PL 6, 305Aそれどころか、人間はそもそも入れられ得なかったのである。上に天が造り上げられ、下に地の基が据えられている間、いったいどうして人間が存在し続けられたであろうか。あるいは湿ったものが、過度の凍りつきによって凝り固まり、あるいは火の熱に煮られて堅く固まっていく間、どうして耐えられたであろうか。
Divinarum Institutiones 2.9.67
Aut quomodo viveret, sole nondum instituto, nec frugibus, nec animalibus natis? Itaque necesse fuit hominem postremo fieri, cum jam mundo caeterisque rebus manus summa esset imposita.
PL 6, 305Aまた、太陽もまだ据えられず、穀物も動物もまだ生まれていないのに、どうして人間は生きていられたであろうか。それゆえ、世界と他のもろもろのものにすでに最後の仕上げの手が加えられてから、人間は最後に造られる必要があったのである。
Divinarum Institutiones 2.9.68
Denique sanctae litterae docent hominem fuisse ultimum Dei opus, et sic inductum fuisse in hunc mundum, quasi in domum jam paratam et instructam: illius enim causa facta sunt omnia. Idem etiam poetae fatentur.
PL 6, 305A実に、聖なる文書は、人間が神の最後の業であったこと、そして人間があたかもすでに整えられ用意された家に入るかのように、この世界に入れられたことを教えている。すなわち、万物は人間のために作られたのである。同じことは詩人たちもまた認めている。
Divinarum Institutiones 2.9.69
Ovidius ( principio Metam. ) perfecto jam mundo, et universis animalibus figuratis, hoc addidit: Sanctius his animal, mentisque capacius altae Deerat adhuc, et quod dominari in caetera posset; Natus homo est.
PL 6, 305Aオウィディウスは(『変身物語』の冒頭で)、世界がすでに完成し、あらゆる生き物が形づくられた後に、次のように付け加えている。 「これらよりも神聖な生き物にして、より高い知性を宿しうる者が なお欠けていた。他のものどもの上に支配しうる者が。 かくして人間が生まれた。」
Divinarum Institutiones 2.9.70
Adeo nefas existimandum est ea scrutari, quae Deus voluit esse celata! Verum ille non audiendi aut discendi studio requirebat, sed refellendi; quia confidebat neminem id posse dicere.
PL 6, 305Bかくも、神が隠されたままであることを望まれた事柄を詮索することは、あってはならぬこととみなされるべきなのである。しかし彼は、聞き学ぼうとする熱意からではなく、論駁しようとする思いから、これを問いただしていたのである。誰もそれに答えられまいと高をくくっていたからである。
Divinarum Institutiones 2.9.71
Quasi vero ex hoc putandum sit, non esse haec divinitus facta, quia quomodo facta sint, non potest pervideri.
PL 6, 305Bあたかも、いかにして作られたのかが見通せないという、ただそれだけの理由から、これらのものが神によって作られたのではないと考えるべきであるかのように。
Divinarum Institutiones 2.9.72
An tu, si educatus in domo fabrefacta et ornata, nullam umquam fabricam vidisses, domum illam putasses non ab homine esse aedificatam; quia, quomodo aedificetur, ignorares?
PL 6, 305Bそれとも、お前は、精巧に建てられ飾られた家で育ちながら、建築というものを一度も見たことがなかったなら、それがどのように建てられるのかを知らないという理由だけで、その家が人間によって建てられたのではないと考えるであろうか。
Divinarum Institutiones 2.9.73
Idem profecto de domo quaereres, quod nunc de mundo requiris; quibus manibus, quibus ferramentis homo tanta esset opera molitus; maxime si saxa ingentia, immensa caementa, vastas columnas, opus totum sublime et excelsum videres, nonne haec tibi humanarum virium modum viderentur excedere, quia illa non tam viribus quam ratione atque artificio facta esse nescires?
PL 6, 305Bお前はきっと、いま世界について問うているのと同じことを、その家についても問うたであろう。いかなる手によって、いかなる道具によって、人間はこれほどの業を成し遂げたのかと。とりわけ、巨大な石、途方もない石材、太い柱、崇高で高く聳える建物全体を目にすれば、それが力によってではなく理性と技巧によって作られたのだと知らないがゆえに、それは人間の力の程度を超えていると、お前には思われるのではないか。
Divinarum Institutiones 2.9.74
Quod si homo, in quo nihil perfectum est, tamen plus efficit ratione, quam vires ejus exiguae patiantur, quid est cur incredibile tibi esse videatur, cum mundus dicitur factus a Deo, in quo, quia perfectus est, nec sapientia potest habere terminum, nec fortitudo mensuram?
PL 6, 306Aもし、何一つ完全なものを持たぬ人間でさえ、そのわずかな力が許す以上のことを理性によって成し遂げるのであれば、神によって世界が作られたと言われるとき、それがお前に信じ難く思われるべき理由がどこにあろうか。神においては、その完全であるがゆえに、知恵にも限りがなく、力にも限度がないのである。
Divinarum Institutiones 2.9.75
Opera ipsius videntur oculis. Quomodo autem illa fecerit, ne mente quidem videtur: quia, ut Hermes ait, mortale immortali, temporale perpetuo, corruptibile incorrupto propinquare non potest, id est propius accedere et intelligentia subsequi.
PL 6, 306A神の業そのものは目に見える。しかし、いかにしてそれを作られたのかは、心によってすら見て取ることができない。というのも、ヘルメスが言うように、死すべきものは不死なるものに、時のうちにあるものは永遠なるものに、朽ちるものは朽ちぬものに近づくこと、すなわちより近くに至り、知性によって後を追うことができないからである。
Divinarum Institutiones 2.9.76
Et ideo terrenum adhuc animal rerum coelestium perspectionem non capit, quia corpore quasi custodia septum tenetur, quominus soluto ac libero sensu cernat omnia. Sciat igitur quam inepte faciat, qui res inenarrabiles quaerit.
PL 6, 306Aそれゆえ、いまなお地上のものである生き物は、天上の事柄を見通す力を持たない。なぜなら、あたかも牢に閉じ込められたかのように肉体によって取り囲まれており、それが妨げとなって、解き放たれ自由になった感覚をもってすべてを見て取ることができないからである。されば、語りえぬ事柄を詮索する者が、いかに愚かなふるまいをしているかを知るがよい。
Divinarum Institutiones 2.9.77
Hoc est enim modum conditionis suae transgredi, nec intelligere, quousque homini liceat accedere.
PL 6, 306Bというのも、それはおのれの境遇の限度を踏み越えることであり、人間にどこまで近づくことが許されているのかをわきまえないことだからである。
Divinarum Institutiones 2.9.78
Denique cum aperiret homini veritatem Deus, ea sola scire nos voluit, quae interfuit hominem scire ad vitam consequendam: quae vero ad curiosam et profanam cupiditatem pertinebant, reticuit, ut arcana essent.
PL 6, 306B実に、神は人間に真理を開示するにあたり、人間が生命を得るために知る必要のあった事柄だけを、我々が知ることを望まれた。だが、詮索好きで俗なる欲望に属することがらについては、それが秘め事のままであるように、沈黙を守られたのである。
Divinarum Institutiones 2.9.79
Quid ergo quaeris, quae nec potes scire, nec si scias, beatior fias? Perfecta est in homine sapientia, si et Deum esse unum, et ab ipso esse facta universa cognoscat.
PL 6, 306Bそれゆえ、知ることもできず、たとえ知ったとしても、それによってより幸いになるわけでもないことを、なぜお前は探し求めるのか。人間における知恵が完全であるのは、神が唯一であること、そして万物が神によって作られたことを知るときである。