ラクタンティウスc. 240–c. 320

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 6 › Divinarum Institutiones

Liber III, Caput VIII 第III巻 第VIII章

Lactantius · Divinarum Institutiones · PL 6, 365A · 47 sectiones

Divinarum Institutiones 3.8.1

1

De summo bono, et animi corporisque voluptatibus et virtute. Quid ergo superest, nisi ut, omissis litigatoribus furiosis ac pertinacibus, veniamus ad judicem illum, scilicet datorem simplicis et quietae sapientiae?

PL 6, 365A

最高善について、また心と肉体の快楽について、そして徳について。さて、狂乱じみて執拗な論争者たちを措いて、かの審判者のもと、すなわち単純で静穏な知恵の授与者のもとへ来る以外に、何が残っていようか。

Divinarum Institutiones 3.8.2

2

Quae non tantum formare nos, ac inducere in viam possit, verum etiam de controversiis istorum ferre sententiam.

PL 6, 365B

その知恵は、我々を形づくり道に導き入れることができるばかりでなく、彼らの論争について判定を下すこともできるのである。

Divinarum Institutiones 3.8.3

3

Haec nos docet, quid sit hominis verum ac summum bonum: de quo priusquam dicere incipio, illae omnes sententiae sunt refellendae, ut appareat neminem illorum fuisse sapientem.

PL 6, 365B

この知恵こそが、人間にとっての真にして最高の善が何であるかを我々に教える。これについて論じ始める前に、まず彼らのあらゆる学説を論駁せねばならない。それによって、彼らのうち誰一人として賢者ではなかったことが明らかになるであろう。

Divinarum Institutiones 3.8.4

4

Cum de officio hominis agatur, oportet summum summi animalis bonum in eo constitui, quod commune cum caeteris animalibus esse non possit.

PL 6, 365B

人間の務めについて論じるのであるから、この最も優れた動物の最高善は、他の動物と共通ではあり得ないものに置かれねばならない。

Divinarum Institutiones 3.8.5

5

Sed ut feris dentes, armentis cornua, volucribus pennae, propria sunt: sic homini aliquid suum debet adscribi, sine quo rationem suae conditionis amittat.

PL 6, 365B

しかし、猛獣に牙が、家畜に角が、鳥に羽根がそれぞれ固有であるように、人間にも固有の何かが帰せられねばならない。それを欠けば、人間は自らの境遇の理を失うことになる。

Divinarum Institutiones 3.8.6

6

Nam quod vivendi aut generandi causa datum est omnibus, est quidem bonum naturale; summum tamen non est, nisi quod est unicuique generi proprium.

PL 6, 365B

なぜなら、生きるため、あるいは子をなすためにすべての生き物に与えられたものは、確かに自然本性上の善ではあるが、それぞれの種に固有のものでなければ最高のものではないからである。

Divinarum Institutiones 3.8.7

7

Sapiens ergo non fuit qui summum bonum credidit animi voluptatem, quoniam illa sive securitas, sive gaudium est, communis est omnibus.

PL 6, 365C

それゆえ、心の快楽を最高善と信じた者は賢者ではなかった。なぜなら、それが平静であれ喜びであれ、すべての生き物に共通するものだからである。

Divinarum Institutiones 3.8.8

8

Aristippo ne respondendum quidem duco, quem semper in corporis voluptates ruentem, nihilque aliud quam ventri et Veneri servientem, nemini dubium est hominem non fuisse; sic enim vixit, ut nihil inter eum pecudemque distaret, nisi unum, quod loquebatur.

PL 6, 366A

アリスティッポスに対しては、応答するにも値しないとさえ私は思う。彼が常に肉体の快楽へと突き進み、腹とウェヌスにひたすら仕える者でありながら、人間ではなかったことは誰にとっても疑いない。実に彼はそのように生きたのであり、彼と家畜との間には、ただ言葉を話すという一点を除けば何の違いもなかった。

Divinarum Institutiones 3.8.9

9

Quod si asino, aut cani, aut sui facultas loquendi tribuatur, quaerasque ab his, quid sibi velint, cum feminas tam rabide consectantur, ut vix divelli queant, cibos etiam, potumque negligant? cur aut alios mares violenter abigant, aut ne victi quidem absistant, sed a fortioribus saepe contriti, eo magis insectentur? cur nec imbres, nec frigora pertimescant, laborem suscipiant, periculum non recusent?

PL 6, 366A

もしろば、あるいは犬、あるいは豚に話す能力が与えられ、そうした者たちに、雌を狂わんばかりに追い求め、引き離すことすら難しいほどであり、食べ物や飲み物すら顧みないのはどういうつもりかと問うたとすれば、どうであろうか。あるいは、なぜ他の雄を暴力で追い払うのか、なぜ負けてもなお引き下がらず、強い者にしばしば打ちのめされてもいよいよ執拗に挑みかかるのか。なぜ雨も寒さも恐れず、労苦を引き受け、危険を厭わないのか。

Divinarum Institutiones 3.8.10

10

Quid aliud respondebunt, nisi summum bonum esse corporis voluptatem? eam se appetere, ut afficiantur suavissimis sensibus; eosque esse tanti, ut assequendorum causa, nec laborem sibi ullum, nec vulnera, nec mortem ipsam recusandam putent.

PL 6, 366B

彼らは、肉体の快楽こそが最高善であるという以外に、何を答えるであろうか。すなわち、彼らは最も甘美な感覚に浸ろうとしてそれを追い求めているのであり、それを得るためには、いかなる労苦も、傷も、死そのものすら拒むべきではないと考えるほど、それほどの価値があるものと見なしている、と。

Divinarum Institutiones 3.8.11

11

Ab hisne igitur praecepta vivendi petemus, qui hoc idem sentiunt, quod animae rationis expertes? Aiunt Cyrenaici virtutem ipsam ex eo esse laudandam, quod sit efficiens voluptatis. Verum, inquit obscoenus canis, aut sus ille lutulentus.

PL 6, 366B

それでは我々は、理性を欠いた魂たちと同じ考えを抱く者たちから、生き方の教えを求めるというのか。キュレネ派は、徳そのものが称賛に値するのは、それが快楽をもたらすからだと言う。「まさにその通りだ」と、かの淫らな犬、あるいはあの泥にまみれた豚は言う。

Divinarum Institutiones 3.8.12

12

Nam ideo cum adversario summa virium contentione depugno, ut virtus mea pariat mihi voluptatem, cujus expers sim necesse est, si victus abcessero. Ab his ergo sapere discemus, quos a pecudibus ac belluis, non sententia, sed lingua discernit?

PL 6, 366B

なぜなら、私が敵と全力を尽くして戦うのは、まさに私の徳が私に快楽をもたらすためであり、もし敗れて退けば、私は必然的にその快楽を得られないからである、と。それでは我々は、家畜や獣とは考えによってではなく言葉によってしか区別されない者たちから、知恵を学ぼうというのか。

Divinarum Institutiones 3.8.13

13

Privationem doloris summum bonum putare, non plane peripateticorum ac stoicorum, sed clinicorum philosophorum est. Quis enim non intelligat ab aegrotis et in aliquo dolore positis esse hoc disputatum?

PL 6, 366C

苦痛の欠如を最高善と考えるのは、明らかにペリパトス派やストア派の説ではなく、病床の哲学者たちの説である。実際、これが病人や何らかの苦痛のうちにある者たちによって論じられたのだということを、誰が理解しないであろうか。

Divinarum Institutiones 3.8.14

14

Quid tam ridiculum, quam id habere pro summo bono, quod medicus possit dare? Dolendum est ergo, ut fruamur bono, et quidem graviter ac saepe, ut sit postea, non dolere, jucundius.

PL 6, 367A

医者が与えることのできるものを最高善とみなすことほど、滑稽なことがあろうか。それゆえ、この善を享受するためには苦しまねばならぬということになる。しかも重く、たびたび苦しまねばならぬ。その後で苦しまないことが、いっそう快いものとなるように。

Divinarum Institutiones 3.8.15

15

Miserrimus est igitur, qui nunquam doluit; quia bono caret: quem nos felicissimum putabamus, quia malo caruit. Ab hac vanitate non longe abfuit, qui, omnino nihil dolere, summum bonum dixit.

PL 6, 367A

それゆえ、一度も苦しんだことのない者こそ最も惨めなのであって、それは善を欠いているからである。ところが我々は、悪を欠いているがゆえに、その者を最も幸福だと考えていた。まったく苦しまないことを最高善と言った者も、この空論からさほど遠くはなかった。

Divinarum Institutiones 3.8.16

16

Nam praeter quod omne animal doloris est fugiens, quis potest sibi hoc bonum praestare, quod nobis ut eveniat, nihil aliud possumus quam optare?

PL 6, 367A

なぜなら、あらゆる生き物が苦痛を避けようとするものであることはさておくとしても、この善が我々に訪れるために、ただ願うことしかできないとすれば、いったい誰がこの善を自ら手に入れることができようか。

Divinarum Institutiones 3.8.17

17

Summum autem bonum non potest efficere quemquam beatum, nisi semper fuerit in ipsius potestate: hoc autem non virtus homini, non doctrina, non labor, sed natura ipsa cunctis animantibus praestat.

PL 6, 367A

しかるに、最高善は、それが常にその人自身の力のうちにあるのでなければ、誰をも幸福にすることはできない。ところがこれは、人間にあっては徳によっても、学識によっても、労苦によっても与えられるものではなく、あらゆる生き物に自然本性そのものが与えるものである。

Divinarum Institutiones 3.8.18

18

Qui voluptatem cum honestate junxerunt, communionem hanc effugere voluerunt, sed effecerunt repugnans bonum; quoniam qui voluptati deditus est, honestate careat necesse est, qui honestati studet, voluptate.

PL 6, 367B

快楽を高潔さと結びつけた者たちは、この共通性を免れようとしたが、かえって自己矛盾する善を作り出してしまった。なぜなら、快楽に身を委ねる者は必然的に高潔さを欠き、高潔さを追求する者は快楽を欠くことになるからである。

Divinarum Institutiones 3.8.19

19

Peripateticorum bonum nimium multiplex, et exceptis animi bonis, quae ipsa quae sint, magna contentio est, commune cum belluis potest videri.

PL 6, 367B

ペリパトス派の善はあまりに多岐にわたっており、心の善——それ自体が何であるかについてすら大きな論争がある——を除けば、獣とも共通のものと見えかねない。

Divinarum Institutiones 3.8.20

20

Nam corporis bona, id est, incolumitas, indolentia, valetudo, non minus sunt mutis, quam homini necessaria; ac nescio an etiam magis, quia homo et medelis, et ministeriis sublevari potest, muta non possunt.

PL 6, 367B

なぜなら、肉体の善、すなわち健全さ、無痛、健康は、人間にとってと同様に、物言わぬ動物たちにとっても必要なものだからである。いや、むしろそれ以上とさえ言えるかもしれない。というのも、人間は治療や介助によって助けられうるが、物言わぬ動物たちは助けられえないからである。

Divinarum Institutiones 3.8.21

21

Item, quae appellant fortunae bona; nam sicut homini opibus ad vitam tuendam, ita illis praeda et pabulis opus est. Ita inducendo bonum, quod non sit in hominis potestate, totum hominem alienae ditioni subjugarunt.

PL 6, 367C

同様に、彼らが幸運の善と呼ぶものについても言える。というのも、人間が生活を守るために財貨を必要とするのと同じように、動物たちは獲物や餌を必要とするからである。こうして、人間の力の及ばない善を持ち出すことによって、彼らは人間全体を他者の支配のもとに服させてしまったのである。

Divinarum Institutiones 3.8.22

22

Audianeus etiam Zenonem; nam is interdum virtutem somniat. Summum, inquit, est bonum, cum natura consentanee vivere. Belluarum igitur nobis more vivendum est.

PL 6, 368A

ゼノンについても聞いてみるとしよう〔底本は Audianeus で語形が成り立たない。Audiamus と読んだ〕。彼はときに徳を夢想するからである。彼は言う、最高善とは自然に一致して生きることである、と。それならば、我々は獣のやり方に倣って生きねばならないことになる。

Divinarum Institutiones 3.8.23

23

Nam quae abesse debent ab homine, in iis omnia deprehenduntur: voluptates appetunt, metuunt, fallunt, insidiantur, occidunt; et, quod ad rem maxime attinet, Deum nesciunt.

PL 6, 368A

なぜなら、人間から排除されるべき事柄が、まさに動物たちのうちにことごとく見出されるからである。すなわち、快楽を求め、恐れ、欺き、待ち伏せし、殺す。そして、何より肝心なことに、神を知らない。

Divinarum Institutiones 3.8.24

24

Quid ergo me docet, ut vivam secundum naturam, quae ipsa in deterius prona est, et quibusdam blandimentis lenioribus in vitia praecipitat?

PL 6, 368A

それゆえ、自然に従って生きよと私に教えるとは、いったい何を意味するのか。その自然自体が悪へと傾きやすく、ある種の甘い誘惑によって人を悪徳へと突き落とすものであるというのに。

Divinarum Institutiones 3.8.25

25

Vel si aliam mutorum, aliam hominis dicit esse naturam, quod homo ad virtutem sit genitus, nonnihil dicit: sed tamen non erit definitio summi boni; quia nullum est animal, quod non secundum naturam suam vivat.

PL 6, 368A

あるいは、もし彼が、物言わぬ動物の自然本性と人間の自然本性とは別のものであり、人間は徳のために生まれたのだと言うのであれば、それはいくらか意味のあることを言っている。しかし、それでもなお最高善の定義とはならない。なぜなら、自らの自然本性に従って生きない動物など存在しないからである。

Divinarum Institutiones 3.8.26

26

Qui scientiam summum bonum fecit, aliquid homini proprium dedit: sed scientiam alterius rei gratia homines appetunt, non propter ipsam. Quis enim scire contentus est, non expetens aliquem fructum scientiae?

PL 6, 368B

知識を最高善とした者は、人間に固有の何かを与えた。しかし人間が知識を求めるのは、それ自体のためではなく、他の事柄のためである。実際、知識のいかなる成果をも求めることなく、ただ知ることだけで満足する者があろうか。

Divinarum Institutiones 3.8.27

27

Artes ideo discuntur, ut exerceantur: exercentur autem, vel ad subsidia vitae, vel ad voluptatem, vel ad gloriam. Non est igitur summum bonum, quod non propter se expetitur.

PL 6, 368B

技芸が学ばれるのは、それが実践されるためである。そして実践されるのは、生活の糧のためか、快楽のためか、あるいは栄誉のためである。それゆえ、それ自体のために求められないものは、最高善ではない。

Divinarum Institutiones 3.8.28

28

Quid ergo interest utrum scientiam summum bonum putemus, an illa ipsa, quae scientia ex se parit, id est, victum, gloriam, voluptatem? quae non sunt homini propria, et ideo ne summa quidem bona.

PL 6, 368B

それゆえ、知識を最高善と考えるのと、知識自体が生み出すもの、すなわち生活の糧、栄誉、快楽を最高善と考えるのとの間に、いったい何の違いがあろうか。これらは人間に固有のものではなく、それゆえ最高の善でもありえない。

Divinarum Institutiones 3.8.29

29

Nam voluptatis et victus appetentia non homini solum, sed etiam mutis inest. Quid cupiditas gloriae? nonne in equis deprehenditur, cum victores exultant, victi dolent? Tantus amor laudum, tantae est victoria curae.

PL 6, 368B

なぜなら、快楽と生活の糧を求める欲求は、人間だけでなく物言わぬ動物にも備わっているからである。栄誉への渇望はどうか。馬においてすら、勝った馬は喜び躍り、負けた馬は悲しむではないか。「それほどまでに称賛への愛は大きく、それほどまでに勝利は気にかけられている」のである。

Divinarum Institutiones 3.8.30

30

Nec immerito summus poeta experiendum esse ait, Et quis cuique dolor victo, quae gloria palmae. Quod si ea, quae parit scientia, communia sunt cum aliis animalibus, non est ergo summum bonum scientia.

PL 6, 369A

かの最も卓越した詩人が、「敗者にはいかなる苦しみが、勝利の栄冠にはいかなる栄光があるかを、身をもって知るべきである」と言ったのも、理由のないことではない。そして、もし知識が生み出すものが他の動物たちとも共通するのであれば、知識は最高善ではないことになる。

Divinarum Institutiones 3.8.31

31

Praeterea non mediocre hujus definitionis est vitium quod scientia nuda ponitur. Incipient enim beati omnes videri, qui artem aliquam scierint, immo vero qui et res malas scierint; ut tam beatus sit, qui venena didicerit temperare, quam qui mederi.

PL 6, 369A

さらに、この定義には看過できない欠陥がある。それは、知識が単独で立てられているという点である。というのも、何らかの技芸を知る者は皆、幸福に見えることになってしまうし、いや、悪しき事柄を知る者すら幸福に見えることになる。すなわち、毒薬を調合する術を学んだ者も、治療する術を学んだ者と同じだけ幸福だということになってしまうのである。

Divinarum Institutiones 3.8.32

32

Quaero igitur, ad quam rem scientia referenda sit? Si ad causas rerum naturalium, quae beatitudo erit mihi proposita, si sciero unde Nilus oriatur, vel quidquid de coelo physici delirant?

PL 6, 369A

そこで私は問う、知識は何に関連づけられるべきなのか。もし自然事象の原因に関連づけられるのであれば、ナイル川がどこから発しているかを知ったところで、あるいは自然学者たちが天について妄言を述べていることを知ったところで、私にとっていかなる幸福が約束されるであろうか。

Divinarum Institutiones 3.8.33

33

Quid, quod earum rerum non est scientia, sed opinatio, quae pro ingeniis varia est. Restat ut scientia bonorum ac malorum summum bonum sit. Cur ergo scientiam maluit, quam ipsam sapientiam summum bonum dicere, cum sit utriusque significatio et vis eadem?

PL 6, 369A

さらに言えば、そうした事柄については知識と呼べるものはなく、才知に応じて様々に異なる臆説があるにすぎない。残るところ、善悪についての知識こそが最高善であるということになる。それでは、なぜ彼は知識と言うことを選び、知恵そのものを最高善と言わなかったのか。両語の意味も働きも同じであるというのに。

Divinarum Institutiones 3.8.34

34

Nemo tamen usque adhuc summum bonum dixit esse sapientiam, quod melius dici potuit. Nam scientia parum est ad bonum suscipiendum, malumque fugiendum nisi accedat et virtus.

PL 6, 369B

しかし、知恵こそが最高善であると言った者は、これまでのところ誰もいない。そのほうが、より適切な言い方であり得たのに。なぜなら、徳が加わらなければ、知識だけでは善を受け入れ、悪を避けるには不十分だからである。

Divinarum Institutiones 3.8.35

35

Multi enim philosophorum, cum de bonis, malisque dissererent, aliter tamen, quam loquebantur, natura cogente, vixerunt, quia virtute caruerunt. Virtus autem cum scientia conjucta est sapientia.

PL 6, 369B

実際、多くの哲学者たちは、善悪について論じながらも、自然の力に強いられて、語っていたのとは違う仕方で生きていた。それは彼らが徳を欠いていたからである。そして、知識と徳とが結びついたものこそが知恵なのである。

Divinarum Institutiones 3.8.36

36

Superest ut eos etiam refellamus qui virtutem ipsam summum bonum putaverunt, in qua opinione etiam M. Tullius fuit; in quo multum inconsiderati fuerunt.

PL 6, 369B

残るところ、徳そのものを最高善と考えた者たちをも論駁せねばならない。この見解にはキケロも与していた。この点で彼らは大いに思慮を欠いていた。

Divinarum Institutiones 3.8.37

37

Non enim virtus ipsa est summum bonum, sed effectrix et mater est summi boni; quoniam perveniri ad illud sine virtute non potest. Utrumque intellectu est facile. Quaero enim, utrumne ad praeclarum illud bonum facile perveniri putent, an cum difficultate ac labore?

PL 6, 369B

なぜなら、徳そのものは最高善ではなく、最高善を生み出す働き手であり母であるからである。徳なくしては最高善に到達することができないのである。両者はいずれも容易に理解できることである。私は問う、彼らはあの卓越した善に容易に到達できると考えているのか、それとも困難と労苦をもって到達できると考えているのか。

Divinarum Institutiones 3.8.38

38

Expediant acumen suum, erroremque defendant. Si facile ad illud, ac sine labore perveniri potest, summum bonum non est.

PL 6, 370A

彼らは己の鋭敏さを働かせ、その誤りを弁護するがよい。もしそれに容易に、労苦なしに到達できるのであれば、それは最高善ではない。

Divinarum Institutiones 3.8.39

39

Quid enim nos cruciemus, quid conficiamus, enitendo diebus et noctibus? quandoquidem tam in promptu id quod quaerimus jacet, ut illud quilibet sine ulla contentione animi comprehendat.

PL 6, 370A

なぜなら、もしそうであれば、我々は昼も夜も努め励んで、いったい何のために己を苦しめ、疲れ果てるというのか。求めるものがそれほど容易に手の届くところにあり、誰であれ何の精神的努力もなくそれを把握できるというのであれば。

Divinarum Institutiones 3.8.40

40

Sed si commune quoque ac mediocre quodlibet bonum non nisi labore assequimur quoniam bonorum natura in arduo posita est, malorum in praecipiti, summo igitur labore summum bonum assequi necesse est.

PL 6, 370A

しかし、もし平凡でありふれたいかなる善でさえ、労苦によってしか手に入れられないのであれば——なぜなら善なるものの本性は険しい高みに置かれ、悪なるものの本性は下り坂に置かれているからである——、最高善に至るには必然的に最大の労苦をもってしなければならないことになる。

Divinarum Institutiones 3.8.41

41

Quod si verissimum est, ergo altera virtute opus est, ut perveniamus ad eam virtutem quae dicitur summum bonum; quod est incongruens, et absurdum, ut virtus per seipsam perveniat ad seipsam.

PL 6, 370A

そしてもしこれが真実であるならば、最高善と呼ばれるその徳に到達するためには、別の徳が必要だということになる。しかし、徳がそれ自身によってそれ自身に到達するというのは、辻褄が合わず、不合理である。

Divinarum Institutiones 3.8.42

42

Si non potest ad ullum bonum nisi per laborem perveniri, apparet virtutem esse, per quam perveniatur; quoniam in suscipiendis perferendisque laboribus, vis officiumque virtutis est. Ergo summum bonum non potest esse id, per quod necesse est ad aliud perveniri.

PL 6, 370A

もし労苦によってしかいかなる善にも到達できないのであれば、到達するための手段となるのは徳であることは明らかである。なぜなら、労苦を引き受け、耐え抜くことにこそ、徳の力と務めがあるからである。したがって、最高善とは、それを通じて他のものに到達することが必要とされるようなものであってはならない。

Divinarum Institutiones 3.8.43

43

Sed illi, cum ignorarent quid efficeret virtus, aut quo tenderet, honestius autem nihil reperirent, substiterunt in ipsius virtutis nomine, quam nullo proposito emolumento, appetendam esse dixerunt, et bonum sibi constituerunt, quod bono indigeret.

PL 6, 370B

しかし彼らは、徳が何を生み出すのか、あるいはどこへ向かうものであるのかを知らず、それより高潔なものを何も見出せなかったので、徳そのものの名にとどまり、いかなる利得も見込まずに追求されるべきだと言い、自らのために、善を必要とするような善を打ち立ててしまったのである。

Divinarum Institutiones 3.8.44

44

Aristoteles ab iis non longe recessit, qui virtutem cum honestate summum bonum putavit: quasi possit ulla esse virtus nisi honesta, ac non, si quid habuerit turpitudinis, virtus esse desinat.

PL 6, 370B

アリストテレスも、彼らからさほど遠く離れてはいない。彼は徳を高潔さと結びつけて最高善と考えたが、それはあたかも、高潔でない徳がありうるかのようであり、また、何らかの醜さを帯びてもなお徳であることをやめはしない、とでも言うかのようである。

Divinarum Institutiones 3.8.45

45

Sed vidit fieri posse, ut de virtute pravo judicio male sentiatur; et ideo existimatione hominum serviendum putavit, quod qui facit, a recto bonoque discedit, quia non est in nostra potestate ut virtus pro suis meritis honestetur.

PL 6, 370B

しかし彼は、徳について誤った判断によって悪く思われることがありうると見て取った。そのために彼は、人々の評判に仕えねばならないと考えた。だが、そうする者は正しく善いものから逸れてしまう。なぜなら、徳がその功に応じて名誉を受けるかどうかは、我々の力の及ぶところではないからである。

Divinarum Institutiones 3.8.46

46

Nam quid est honestas, nisi honor perpetuus ad aliquem secundo populi rumore delatus? Quid ergo fiet, si errore ac pravitate hominum, mala existimatio subsequatur? abjiciemusne virtutem, quia flagitiosa et turpis ab insipientibus judicetur?

PL 6, 370C

なぜなら、高潔さとは、民衆の好意的な評判によってある人に与えられる恒常的な名誉にほかならないからである。それでは、人々の誤りと邪悪さによって悪しき評判が続くならば、いったいどうなるのか。愚かな者たちによって恥ずべき醜いものと判断されるからといって、我々は徳を投げ捨てるべきだというのか。

Divinarum Institutiones 3.8.47

47

Quae quoniam invidia premi, ac vexari potest, ut sit ipsa proprium ac perpetuum bonum, nullo extrinsecus adjumento indigere debet, quin suis per se viribus nitatur, et constet. Itaque nec ullum ei ab homine bonum sperandum est, nec ullum malum recusandum.

PL 6, 371A

徳は妬みによって圧迫され、苦しめられうるものであるから、それ自体固有にして恒常的な善であるためには、外部からのいかなる助けをも必要とせず、自らの力のみによって立ち、成り立つのでなければならない。したがって、徳のために人間から何らかの善を期待すべきでもなければ、何らかの悪を拒むべきでもないのである。