ラクタンティウスc. 240–c. 320

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 6 › Divinarum Institutiones

Liber I, Caput XX 第I巻 第XX章

Lactantius · Divinarum Institutiones · PL 6, 216A · 40 sectiones

Divinarum Institutiones 1.20.1

1

De diis Romanorum propriis et eorum sacris. Venio nunc ad proprias Romanorum religiones, quoniam de communibus dixi. Romuli nutrix lupa honoribus est affecta divinis. Et ferrem si animal ipsum fuisset, cujus figuram gerit.

PL 6, 216A

ローマ人固有の神々とその祭儀について。共通の神々についてはすでに述べたので、今はローマ人固有の宗教に話を移そう。ロムルスの乳母であった牝狼は神としての栄誉にあずかった。もしその像が表す当の動物自体がその乳母であったなら、私はまだ我慢できたであろう。

Divinarum Institutiones 1.20.2

2

Auctor est Livius, Larentinae esse simulacrum, et quidem non corporis, sed mentis ac morum. Fuit enim Faustuli uxor, et propter vulgati corporis vilitatem, lupa inter pastores, id est, meretrix nuncupata est; unde etiam lupanar dicitur.

PL 6, 216B

リウィウスの伝えるところでは、これはラレンティナの像であり、しかもそれは肉体の像ではなく、その心と生き方の像であるという。というのも彼女はファウストゥルスの妻であったが、身をひさぐ肉体の卑しさゆえに、牧人たちの間では「牝狼」、すなわち娼婦と呼ばれたからである。それゆえ娼家もまた「ルパナル(牝狼の家)」と呼ばれるのである。

Divinarum Institutiones 1.20.3

3

Exemplum scilicet Atheniensium in ea figuranda Romani secuti sunt; apud quos meretrix quaedam nomine Leaena, cum tyrannum occidisset, quia nefas erat simulacrum constitui meretricis in templo, animalis effigiem posuerunt, cujus nomen gerebat.

PL 6, 217A

この像を作るにあたり、ローマ人はアテナイ人の先例に倣ったのである。アテナイでは、レアイナという名の娼婦が僭主を殺害した際、娼婦の像を神殿に建てるのは許されぬこととされたため、彼女が名として負っていた動物の形像を建てたのであった。

Divinarum Institutiones 1.20.4

4

Itaque ut illi monimentum ex nomine, sic isti ex professione fecerunt. Hujus nomini etiam dies festus dicatus est, et Larentinalia constituta. Nec hanc solam Romani meretricem colunt, sed Faulam quoque, quam Herculis scortum fuisse Verrius scribit.

PL 6, 218A

こうして、かのアテナイ人たちが名にちなんで記念碑を作ったように、ローマ人たちは職業にちなんで作ったのである。この女の名には祝日も捧げられ、ラレンティナリア祭が定められた。ローマ人が崇拝する娼婦はこの女ひとりにとどまらない。ファウラもまたそうであり、ウェッリウスの伝えるところでは、彼女はヘルクレスの情婦であったという。

Divinarum Institutiones 1.20.5

5

Jam quanta ista immortalitas putanda est quam etiam meretrices assequuntur? Flora, cum magnas opes ex arte meretricia quaesivisset, populum scripsit haeredem, certamque pecuniam reliquit, cujus ex annuo foenore suus natalis dies celebraretur editione ludorum, quos appelant Floralia.

PL 6, 218A

さて、娼婦たちさえも手に入れるこの不死性とは、いったいどれほどの値打ちのものと見なすべきであろうか。フロラは娼婦の技によって莫大な富を得ると、ローマの民を相続人と定め、一定の金額を遺した。その金の年々の利息によって、彼女の誕生日には見世物を催して祝われることになり、これをフロラリア祭と呼ぶのである。

Divinarum Institutiones 1.20.6

6

Quod quia senatui flagitiosum videbatur, ab ipso nomine argumentum sumi placuit, ut pudendae rei quaedam dignitas adderetur. Deam finxerunt esse, quae floribus praesit, eamque oportere placari, ut fruges cum arboribus aut vitibus bene prospereque florescerent.

PL 6, 219A

元老院にはこれが恥ずべきことと見えたため、その名そのものから論拠を引き出すことが良しとされ、恥ずべき事柄に幾らかの品位を添えようとした。彼らは、花を司る女神がいるという作り話をこしらえ、穀物が樹木や葡萄とともによく順調に花咲くようにするためには、この女神を宥めねばならないとしたのである。

Divinarum Institutiones 1.20.7

7

Eum colorem secutus in Fastis poeta, non ignobilem nympham fuisse narravit, quae sit Chloris vocitata, eamque Zephyro nuptam, quasi dotis loco id accepisse muneris a marito, ut haberet omnium florum potestatem.

PL 6, 219A

この言い繕いに倣って、『祭暦』の詩人は、これは卑しからぬニンフであり、クロリスと呼ばれていたと語り、彼女はゼピュロスに嫁ぎ、いわば持参金の代わりとして、あらゆる花に対する権能という贈り物を夫から得たのだと物語った。

Divinarum Institutiones 1.20.8

8

Honeste quidem ista dicuntur; sed inhoneste turpiterque creduntur. Nec debent (cum veritas quaeritur) hujusmodi nos velamenta decipere. Celebrantur ergo illi ludi cum omni lascivia, convenienter memoriae meretricis.

PL 6, 219A

これらのことは体裁よく語られてはいるが、実際には恥ずべき、汚らわしい仕方で信じられているのである。真理を求める我々は、この種の覆いに欺かれてはならない。それゆえ、かの見世物は、娼婦の記憶にふさわしく、あらゆる淫らさをもって祝われるのである。

Divinarum Institutiones 1.20.9

9

Nam praeter verborum licentiam, quibus obscoenitas omnis effunditur, exuuntur etiam vestibus populo flagitante meretrices, quae tunc mimarum funguntur officio, et in conspectu populi usque ad satietatem impudicorum luminum cum pudendis motibus detinentur.

PL 6, 220A

実に、あらゆる猥雑な言葉が浴びせかけられる放埓に加えて、民衆の要求に応じて娼婦たちは衣を脱がされ、この時は道化女の役を務めるのであり、恥ずべき仕草とともに、民衆の目の前で、みだらな視線が満ち足りるまで引き留められるのである。

Divinarum Institutiones 1.20.10

10

Cloacinae simulacrum in cloaca maxima repertum Tatius consecravit, et quia cujus esset effigies ignorabat, ex loco illi nomen imposuit. Pavorem, Palloremque Tullus Hostilius figuravit et coluit.

PL 6, 220A

タティウスは、大下水道(クロアカ・マクシマ)で見つかったクロアキナの像を奉献したが、それが誰の形像であるか分からなかったため、その場所にちなんで名を与えた。トゥッルス・ホスティリウスは「恐怖」と「蒼白」とを神として形づくり、崇拝した。

Divinarum Institutiones 1.20.11

11

Quid de hoc dicam, nisi dignum fuisse, qui semper deos suos (sicut optari solet) praesentes haberet? Ab hoc illud M. Marcelli de consecratione Honoris atque Virtutis, honestate nominum differt, re congruit.

PL 6, 220A

これについて私に何を言えというのか。ただ、彼は、人が常々願うとおりに、自分の神々をいつも身近に持つにふさわしい者であった、と言うほかない。マルクス・マルケッルスによる「名誉」と「徳」の神格化は、これとは名の立派さにおいて異なるが、事の実質においては一致している。

Divinarum Institutiones 1.20.12

12

Eadem vanitate Mentem quoque inter deos collocavit senatus: quam profecto si habuisset, ejusmodi sacra nunquam suscepisset.

PL 6, 221A

同じ愚かさから、元老院は「知性」もまた神々の列に加えた。だが元老院がもし本当にそれを持っていたなら、このような祭儀を決して始めはしなかったであろう。

Divinarum Institutiones 1.20.13

13

Magnum Cicero audaxque consilium suscepisse Graeciam dicit, quod Cupidinum et Amorum simulacra in gymnasiis consecrasset; adulatus est videlicet Attico, et irrisit hominem familiarem.

PL 6, 221A

キケロは、ギリシアが偉大にして大胆な企てを行ったと言う、体育場にクピドたちやアモルたちの像を奉献したことについてである。彼はこうしてアッティクスに阿っているのであって、その実、親しい友を嘲っているのである。

Divinarum Institutiones 1.20.14

14

Non enim illud magnum, aut omnino consilium dicendum fuit, sed impudicorum hominum perdita et deplorata nequitia, qui liberos suos, quos erudire ad honesta deberent, prostituerunt libidini juventutis; a quibus flagitiorum deos, et in illis potissimum locis ubi nuda corpora corruptorum luminibus patent, et in illa coli aetate voluerunt, quae simplex et improvida prius irretiri, et in laqueos potest cadere, quam cavere.

PL 6, 221A

なぜなら、それは偉大な企てとも、そもそも「企て」とすら呼ばれるべきものではなく、恥知らずな者たちの、救いようのない、嘆かわしい邪悪さにほかならないからである。彼らは、正しく教育すべき自分の子らを、若者の欲情の餌食として差し出したのである。しかもこの淫行の神々を、まさに裸の肉体が堕落した者どもの目に晒される、その同じ場所において、しかも用心するよりも先にわなにかかってしまう、無邪気で無防備なあの年頃において、崇拝させようとしたのである。

Divinarum Institutiones 1.20.15

15

Quid mirum si ab hac gente universa flagitia manarunt? apud quam ipsa vitia religiosa sunt, eaque non modo non vitantur, verum etiam coluntur. Et ideo huic sententiae, tanquam Graecos prudentia vinceret, adjecit: « Virtutes enim oportere, non vitia consecrari.

PL 6, 222A

この民族からあらゆる恥ずべき行いが流れ出たとしても、何の不思議があろうか。彼らのもとでは悪徳そのものが信心の対象とされ、それらは避けられるどころか、かえって崇拝さえされているのである。それゆえ〔キケロは〕、あたかも思慮においてギリシア人を凌ぐかのように、この見解にこう付け加えている。「徳こそ神格化されるべきであり、悪徳ではない。

Divinarum Institutiones 1.20.16

16

Quod si recipis, o Marce Tulli, non vides fore ut irrumpant vitia cum virtutibus, quia mala bonis adhaerent, et in animis hominum potentiora sunt; quae si vetas consecrari, respondebit tibi illa eadem Graecia, se alios deos colere, ut prosint, alios, ne noceant. » Haec enim semper excusatio est eorum, qui mala sua pro diis habent, ut Romani Rubiginem ac Febrem.

PL 6, 222A

もしお前がこれを認めるなら、おお、マルクス・トゥッリウスよ、お前には分かっていないのだ、悪徳が徳とともに紛れ込んでくることになると。なぜなら悪は善にへばりつき、人間の心においてはより強い力を持つからである。もしお前がそれらを神格化することを禁じるなら、かのギリシアはお前にこう答えるであろう、自分たちは、益をもたらす神々と、害を及ぼさぬための神々とを、それぞれ別に崇拝しているのだ、と。」実に、これは自分の悪しきものを神として崇拝する者たちの、いつもながらの言い逃れである。ローマ人が「さび病の女神ロビゴ」や「熱病の女神フェブリス」を崇拝するのも、まさにこれと同じことである。

Divinarum Institutiones 1.20.17

17

Si ergo vitia consecranda non sunt, in quo tibi assentior, ne virtutes quidem. Non enim per se sapiunt, aut sentiunt, neque intra parietes, aut aediculas luto factas, sed intra pectus collocandae sunt, et interius comprehendendae, ne sint falsae, si extra hominem fuerint collocatae.

PL 6, 222A

それゆえ、もし悪徳が神格化されるべきでないのなら――この点ではお前に同意する――徳もまた神格化されるべきではない。徳は、それ自体で思考したり感じたりするものではなく、壁の内側や、泥で作った小さな祠の中にではなく、人の胸の内に据えられ、内面において把握されるべきものだからである。そうしなければ、人間の外に据えられたなら、それは偽りのものとなってしまう。

Divinarum Institutiones 1.20.18

18

Itaque praeclaram illam legem tuam derideo, quam ponis his verbis: « Ast illa, propter quae datur homini ascensus in coelum, mentem, virtutem, pietatem, fidem, earumque laudum delubra sunto. » Atqui haec separari ab homine non possunt.

PL 6, 223A

それゆえ私は、お前があの見事な法をこう定めていることを嘲笑うのである、すなわち、「人間に天への昇りが与えられるもの、すなわち知性、徳、敬虔、信義については、これらの誉れのための神殿があるべし」と。しかし、これらのものは人間から切り離すことなどできないのである。

Divinarum Institutiones 1.20.19

19

Si enim colenda sunt, in homine ipso sint necesse est. Si autem sunt extra hominem, quid opus est ea colere quibus careas?

PL 6, 223A

もしそれらが崇拝されるべきものであるなら、それは人間自身の内になければならない。しかしもしそれらが人間の外にあるのなら、お前が欠いているものを崇拝して何になろうか。

Divinarum Institutiones 1.20.20

20

Virtus enim colenda est, non imago virtutis: et colenda est non sacrificio aliquo, aut thure, aut precatione solemni, sed voluntate sola atque proposito.

PL 6, 223A

なぜなら、崇拝されるべきは徳そのものであって、徳の像ではないからである。そしてそれは、いかなる犠牲によっても、乳香によっても、荘重な祈願によってもではなく、ただ意志と決意によってのみ崇拝されるべきものである。

Divinarum Institutiones 1.20.21

21

Nam quid est aliud colere virtutem, nisi eam comprehendere animo, et tenere? quod unusquisque simul ac coepit velle, consequitur. Hic solus virtutis est cultus; nam religio et veneratio nulla alia, nisi unius Dei tenenda est.

PL 6, 223A

実に、徳を崇拝するとは、それを心のうちに把握し、保ち続けること以外の何であろうか。それは各人が、それを望みさえすれば、望んだ端から手に入れられるものである。徳への崇拝はこれのみである。信仰も崇敬も、唯一の神以外の何ものに対しても保たれるべきではないからである。

Divinarum Institutiones 1.20.22

22

Quid igitur opus est, o vir sapientissime, supervacuis extructionibus loca occupare, quae possint humanis usibus cedere? quid sacerdotes constituere vana et insensibilia culturos? quid immolare victimas? quid tantos sumptus vel fingendis, vel colendis imaginibus impendere?

PL 6, 223B

それゆえ、おお、この上なく賢い御仁よ、人間の用に役立ちうる土地を、無用の建造物で占めて何になろうか。むなしく感覚もないものを崇拝することになる祭司を立てて何になろうか。犠牲獣を屠って何になろうか。像を造り、あるいは崇拝するために、これほど多くの費用を注ぎ込んで何になろうか。

Divinarum Institutiones 1.20.23

23

Firmius et incorruptius templum est pectus humanum: hoc potius ornetur, hoc veris illis nominibus impleatur. Has ergo falsas consecrationes sequitur, quod necesse est.

PL 6, 224A

人間の胸こそ、より堅固で朽ちることのない神殿である。むしろこちらを飾るべきであり、これをこそ、かの真実の名で満たすべきなのである。それゆえ、これらの偽りの神格化には、必然の帰結が続くことになる。

Divinarum Institutiones 1.20.24

24

Qui enim virtutes sic colunt, id est qui umbras atque imagines virtutum consectantur, ea ipsa, quae vera sunt, tenere non possunt.

PL 6, 224A

なぜなら、このようにして徳を崇拝する者、すなわち徳の影や模像を追い求める者たちは、真実である当のものそのものを保持することができないからである。

Divinarum Institutiones 1.20.25

25

Itaque nulla in quoquam virtus est, vitiis ubique dominantibus; nulla fides, omnia pro se unoquoque rapiente; nulla pietas, nec consanguineis nec parentibus parcente avaritia, et cupiditate in venena et in ferrum ruente; nulla pax, nulla concordia, publice bellis saevientibus, privatim vero inimicitiis usque ad sanguinem furentibus; nulla pudicitia, libidinibus effrenatis omnem sexum et omnes corporis partes contaminantibus: nec tamen desinunt ea colere, quae fugiunt et oderunt.

PL 6, 224A

こうして、誰の内にも徳は存在しない、至るところで悪徳が支配しているからである。信義もどこにもない、誰もが我先にとすべてを奪い合っているからである。敬虔もどこにもない、貪欲は血縁にも親にも容赦せず、欲望は毒薬や剣へと突き進むからである。平和もどこにもなく、和合もどこにもない、公には戦争が荒れ狂い、私には血を見るまで憎悪が猛り狂っているからである。貞潔もどこにもない、抑えの効かぬ情欲があらゆる性、あらゆる肉体の部位を汚しているからである。それでいて彼らは、自らが忌み嫌い憎むものを崇拝することをやめないのである。

Divinarum Institutiones 1.20.26

26

Colunt enim thure ac summis digitis, quae sensibus intimis horrere debuerunt: qui error omnis ex illius principalis ac summi boni ignoratione descendit.

PL 6, 224B

実に彼らは、指先だけで乳香を捧げて崇拝しているが、それは本来、心の奥底の感覚において忌み嫌うべきものなのである。この誤りはすべて、かの根源にして至高の善を知らぬことから生じている。

Divinarum Institutiones 1.20.27

27

Urbe a Gallis occupata, obsessi in Capitolio Romani, cum ex mulierum capillis tormenta fecissent, aedem Veneri Calvae consecrarunt. Non igitur intelligunt, quam vanae sint religiones, vel ex eo ipso, quod eas his ineptiis cavillantur.

PL 6, 224B

都市がガリア人に占拠された際、カピトリウムに立てこもったローマ人たちは、女たちの髪の毛で投石機の綱を作ると、「禿頭のウェヌス」のために神殿を奉献した。彼らは、まさにこのような滑稽な仕方で自分たちの宗教をからかっているという、その事実自体からしても、自分たちの宗教がいかに空しいものであるかを理解していないのである。

Divinarum Institutiones 1.20.28

28

A Lacedaemoniis fortasse didicerant, deos sibi ex eventis fingere, qui cum Messenios obsiderent, et illi furtim deceptis obsessoribus egressi, ad diripiendam Lacedaemonem cucurrissent, a Spartanis mulieribus fusi fugatique sunt.

PL 6, 225A

彼らは、出来事に応じて自分たちのために神々をこしらえるということを、おそらくラケダイモン人から学んだのであろう。ラケダイモン人がメッセニア人を包囲していたとき、メッセニア人は包囲する者たちの目を欺いてひそかに脱出し、ラケダイモンを略奪しようと駆けつけたが、スパルタの女たちによって打ち破られ、敗走させられたのである。

Divinarum Institutiones 1.20.29

29

Cognitis autem dolis hostium, Lacedaemonii sequebantur. His armatae mulieres obviam longius exierunt; quae cum viros suos cernerent parare se ad pugnam, quod putarent Messenios esse, corpora sua nudaverunt.

PL 6, 225A

しかし敵の策略を知ったラケダイモン人たちは、後を追った。武装した女たちは、この者たちを迎えようと遠くまで出ていった。すると彼女たちは、夫たちが自分らをメッセニア人だと思い込んで戦の構えをするのを見て、自分の体をあらわにしたのである。

Divinarum Institutiones 1.20.30

30

At illi uxoribus cognitis, et aspectu in libidinem concitati, sicuti erant armati, permisti sunt utique promiscue; nec enim vacabat discernere.

PL 6, 225A

ところが彼らは、自分の妻たちだと分かると、その姿を見て情欲に駆り立てられ、武装したままの姿で、見境なく入り乱れて交わったのである。見分けている暇などなかったからである。

Divinarum Institutiones 1.20.31

31

Sic juvenes ab iisdem antea missi, misti cum virginibus, ex quibus sunt Partheniae nati, propter hujus facti memoriam aedem Veneri armatae, simulacrumque posuerunt: quod tametsi ex causa turpi venit, tamen honestius videtur armatam Venerem consecrasse, quam calvam.

PL 6, 225A

こうして、それより前に同じラケダイモン人たち〔iisdem の指示対象は定かでない。ラケダイモン人を受けると取った〕によって遣わされていた若者たちは、乙女たちと交わり、これによってパルテニアイ〔処女らの子の意〕が生まれたのであった。この出来事を記念して、彼らは「武装したウェヌス」に神殿と像を建てたのである。この由来は恥ずべきものであるとはいえ、禿頭のウェヌスを神格化するよりは、武装したウェヌスを神格化するほうが、なお体裁がよいと思われる。

Divinarum Institutiones 1.20.32

32

Eodem tempore Jovi quoque Pistori ara posita est, quod eos in quiete monuisset, ut ex omni frumento, quod habebant, panem facerent, et in hostium castra jactarent; eoque facto soluta esset obsidio, desperantibus Gallis inopia subigi posse Romanos.

PL 6, 225B

同じ頃、ユピテル・ピストル〔パン焼きのユピテル〕にも祭壇が建てられた。というのも、彼は眠りの中で彼らに、持っているすべての穀物でパンを作り、敵の陣営に投げ入れるようにと告げたからであり、そうすることで包囲は解かれた。ガリア人が、飢えによってローマ人を屈服させられると見込めなくなり、絶望したのである。

Divinarum Institutiones 1.20.33

33

Quae ista religionum derisio est? Si earum defensor essem, quid tam graviter queri possem, quam deorum nomen in tantum venisse contemptum, ut turpissimis nominibus ludibrio habeatur?

PL 6, 226A

これはいったい何という宗教の嘲弄であろうか。もし私がこれらの宗教の擁護者であったなら、神々の名がこれほどまでに軽蔑の的となり、この上なく卑しい名によって物笑いの種にされているということほど、重く嘆きうることがあろうか。

Divinarum Institutiones 1.20.34

34

Quis non rideat Fornacem deam, vel potius doctos viros celebrandis Fornacalibus operari? Quis, cum audiat deam Mutam, tenere risum queat? Hanc esse dicunt, ex qua sint nati Lares, et ipsam Laram nominant, vel Larundam.

PL 6, 226A

炉の女神フォルナクス、いや、むしろフォルナカリア祭を祝うことに勤しむ学識ある人々を、笑わずにいられる者があろうか。「黙(だんまり)の女神ムタ」と聞いて、笑いをこらえられる者があろうか。この女神からラレスたちが生まれたと言われ、彼女自身はララ、あるいはラルンダと呼ばれている。

Divinarum Institutiones 1.20.35

35

Quid praestare colenti potest, quae loqui non potest? Colitur et Caca, quae Herculi fecit indicium de furto boum, divinitatem consecuta, quia prodidit fratrem; et Cunina, quae infantes in cunis tuetur, ac fascinum submovet; et Stercutus, qui stercorandi agri rationem primus induxit; et Tutinus, in cujus sinu pudendo nubentes praesident, ut illarum pudicitiam prior deus delibasse videatur: et mille alia portenta, ut jam vaniores qui haec colenda susceperint, quam Aegyptios esse dicamus, qui monstruosa et ridicula quaedam simulacra venerantur.

PL 6, 226A

言葉を発することもできない女神が、崇拝する者に何を与えられようか。カカもまた崇拝されている。彼女はヘルクレスに牛の盗みを密告し、兄弟を裏切ったことによって神性を得たのである。ゆりかごの中の幼児を守り、邪眼の呪いを退けるクニナも、農地に糞肥を施す方法を最初にもたらしたステルクトゥスも、その恥ずべき懐において花嫁たちが座に着き、それによってこの神が彼女たちの貞潔を先に味わったかに見えるトゥティヌスも、崇拝されている。そのほか無数の怪物じみた神々があり、これらを崇拝の対象として引き受けた者たちは、怪異でこっけいな像を崇拝するエジプト人よりも、いまや一段と愚かであると言わねばならない。

Divinarum Institutiones 1.20.36

36

Et haec tamen habent aliquam imaginem. Quid? qui lapidem colunt informem atque rudem, cui nomen est Terminus? Hic est, quem pro Jove Saturnus dicitur devorasse; nec immerito illi honos tribuitur.

PL 6, 227A

とはいえ、これらの神々にはまだ何らかの姿かたちがある。それではどうか、無定形で粗野な石を崇拝する者たちは。その石には「テルミヌス」という名がついている。これは、サトゥルヌスがユピテルの代わりに呑み込んだと言われるあの石であり、この石に栄誉が与えられているのも理由なきことではない。

Divinarum Institutiones 1.20.37

37

Nam cum Tarquinius Capitolium facere vellet, atque in eo loco multorum deorum sacella essent, consuluit eos per auguria, utrum Jovi cederent; et cedentibus caeteris, solus Terminus mansit. Unde illum poeta Capitoli immobile saxum vocat.

PL 6, 228A

というのも、タルクィニウスがカピトリウムを築こうとしたとき、その場所には多くの神々の小神殿があったため、彼は鳥占いによって、これらの神々がユピテルに場を譲るかどうかを尋ねたからである。そして他の神々はみな場を譲ったが、テルミヌスだけは留まったのである。それゆえ詩人は、これを「カピトリウムの動かぬ岩」と呼んでいる。

Divinarum Institutiones 1.20.38

38

Jam ex hoc ipso quam magnus Jupiter invenitur, cui non cessit lapis, ea fortasse fiducia, quod illum de paternis faucibus liberaverat.

PL 6, 228A

さて、まさにこのことからして、ユピテルがいかに偉大であるかが知れよう。一個の石でさえ彼に道を譲らなかったのだから。それはおそらく、自分が父の顎から彼を救い出してやったという自負によるものであろう。

Divinarum Institutiones 1.20.39

39

Facto itaque Capitolio, supra ipsum Terminum foramen est in tecto relictum: ut quia non cesserat, libero coelo frueretur; quo ne ipsi quidem fruebantur, qui lapidem frui putaverunt.

PL 6, 229A

こうしてカピトリウムが築かれると、テルミヌスの真上にあたる屋根には穴が残された。これは、彼が場を譲らなかったのだから、開けた空を享受できるようにするためであった。だが、その石が享受していると思い込んでいた当人たちでさえ、その空を享受してはいなかったのである。

Divinarum Institutiones 1.20.40

40

Et huic ergo publice supplicacatur, quasi custodi finium deo: qui non tantum lapis, sed etiam stipes interdum est. Quid de iis dicam, qui colunt talia? nisi ipsos potissimum lapides ac stipites esse?

PL 6, 229A

それゆえこの石にも、国境を守る神であるかのように、公に祈願がなされている〔底本は supplicacatur。supplicatur と読む〕。この神は、単なる石であるばかりか、時には木の杭でもある。このようなものを崇拝する者たちについて、私に何が言えようか。彼ら自身こそが、まさに石や杭にほかならない、と言う以外に。