Divinarum Institutiones 1.21.1
De diis Barbarorum quibusdam propriis, et eorum sacris, ac itidem de Romanis. Diximus de diis ipsis, qui coluntur: nunc de sacris ac mysteriis eorum pauca dicenda sunt.
PL 6, 229A蛮族に固有ないくつかの神々、彼らの祭儀、そして同じくローマ人についても述べる。我々はすでに、崇拝されている神々そのものについて語った。今はその祭儀と密儀について少し述べなければならない。
Divinarum Institutiones 1.21.2
Apud Cyprios humanam hostiam Jovi Teucrus immolavit; idque sacrificium posteris tradidit, quod est nuper Hadriano imperante sublatum.
PL 6, 229Aキプロス人のもとで、テウクロスは人間を生贄としてユピテルに捧げた。そして彼はこの生贄の儀式を後の世代に伝えたが、それはつい先ごろ、ハドリアヌスの治世に廃止された。
Divinarum Institutiones 1.21.3
Erat lex apud Tauros, inhumanam et feram gentem, uti Dianae hospites immolarentur; et id sacrificium multis temporibus celebratum est. Galli Hesum atque Teutatem humano cruore placabant.
PL 6, 229Aタウロイ人という非人間的で野蛮な民族のもとには、客人をディアナに生贄として捧げるという掟があった。そしてこの生贄の儀式は長きにわたって行われた。ガリア人はヘススとテウタテスとを人間の血をもって宥めていた。
Divinarum Institutiones 1.21.4
Nec Latini quidem hujus immanitatis expertes fuerunt, siquidem Latialis Jupiter etiamnunc sanguine colitur humano. Quid a diis boni precantur, qui sic sacrificant? Aut quid tales dii hominibus praestare possunt, quorum poenis propitiantur?
PL 6, 229Aラテン人もまたこの残虐さと無縁ではなかった。ラティアリスのユピテルは今なお人間の血をもって崇拝されているからである。このように生贄を捧げる者たちは、神々にいかなる善きことを祈り求めているのか。あるいは、人間の受ける苦しみによって宥められるような神々が、人間に何をもたらしうるだろうか。
Divinarum Institutiones 1.21.5
Sed de Barbaris non est adeo mirandum, quorum religio cum moribus congruit. Nostri vero, qui semper mansuetudinis et humanitatis gloriam sibi vindicarunt, nonne sacrilegis his sacris immaniores reperiuntur?
PL 6, 231Aしかし蛮族について、それほど驚くには当たらない。彼らの宗教は彼らの習わしと符合しているからである。ところが、つねに柔和と人間性の誉れを自らのものと誇ってきた我々の側の者たちは、これらの瀆聖的な祭儀よりもさらに残虐な者と見出されるのではないか。
Divinarum Institutiones 1.21.6
Hi enim potius scelerati sunt habendi, qui, cum sint liberalium disciplinarum studiis expoliti, ab humanitate desciscunt, quam qui rudes et imperiti ad mala facinora bonorum ignoratione labuntur.
PL 6, 231Aというのも、自由学芸の研鑽によって洗練されていながら人間性から離れ去る者たちのほうが、粗野で無知なるがゆえに善を知らずに悪行へと陥る者たちよりも、むしろ罪深い者と見なされねばならないからである。
Divinarum Institutiones 1.21.7
Apparet tamen antiquum esse hunc immolandorum hominum ritum: siquidem Saturnus in Latio eodem genere sacrificii cultus est, non quidem ut homo ad aram immolaretur, sed uti in Tiberim de ponte Milvio mitteretur.
PL 6, 231Aとはいえ、この人身供犠の儀礼が古くからのものであることは明らかである。ラティウムにおいてサトゥルヌスは同種の生贄によって崇拝されていたからであり、それは祭壇の上で人が屠られるのではなく、ミルウィウス橋からティベリス河へ投げ込まれるという形であった。
Divinarum Institutiones 1.21.8
Quod ex responso quodam factitatum Varro auctor est; cujus responsi ultimus versus est talis: Καὶ κεφαλὰς Ἀΐδῃ καὶ τῷ πατρὶ πέμπετε φωτα. Quod quia videtur ambiguum et fax illi, et homo jaci solet.
PL 6, 231Aこれはある神託に基づいて行われるようになったとワッロは伝えている。その神託の最後の一行はこうである、「頭をハーデースに、父には人を送れ」。この最後の語は「人」とも「光すなわち松明」とも読めて両義的であるため、松明も人間も、ともにかの神に投げ込まれるのが慣わしとなっている。
Divinarum Institutiones 1.21.9
Verum id genus sacrificii ab Hercule, cum ex Hispania rediret, dicitur esse sublatum, ritu tamen permanente, ut pro veris hominibus imagines jacerentur ex scirpo; ut Ovidius in Fastis docet: Donec in haec venit Tirynthius arva, quotannis Tristia Leucadio sacra peracta modo.
PL 6, 232Aしかし、この種の生贄の儀式は、ヘラクレスがヒスパニアから帰る途上で廃止したと伝えられている。ただし儀礼そのものは存続し、生身の人間の代わりにイグサで編んだ人形が投げ込まれるようになった。オウィディウスが『祭暦』の中でこう教えている。 「ティリュンスの英雄がこの野にやって来るまで、 毎年、レウカスの仕方に則って悲しい祭儀が執り行われていた。」
Divinarum Institutiones 1.21.10
Illum stramineos in aquam misisse Quirites: Herculis exemplo corpora falsa jace. Haec sacra Vestales virgines faciunt, ut ait idem! Tum quoque priscorum virgo simulacra virorum Mittere roboreo scirpea ponte solet.
PL 6, 232A藁で作ったクイリテスたちを水に投げ入れたのは彼であった、と。「ヘラクレスに倣い、偽りの肉体を投げ入れよ。」この祭儀は、同じ詩人が言うように、ウェスタの処女たちが執り行うのである。「そのときもまた、乙女は、樫の橋から、イグサで作った昔の男たちの似姿を投げ入れるのを習わしとする。」
Divinarum Institutiones 1.21.11
Nam de infantibus, qui eidem Saturno immolabantur propter odium Jovis quid dicam, non invenio; tam barbaros, tam immanes fuisse homines, ut parricidium suum, id est tetrum atque execrabile humano generi facinus, sacrificium vocarent: cum teneras atque innocentes animas, quae maxime est aetas parentibus dulcior, sine ullo respectu pietatis extinguerent, immanitatemque omnium bestiarum, quae tamen foetus suos amant, feritate superarent!
PL 6, 232Aさて、ユピテルへの憎しみゆえに同じサトゥルヌスに捧げられた幼児たちについて、私には言うべき言葉が見つからない。人間があれほど野蛮で、あれほど残虐であったために、自らの肉親殺し――すなわち人類にとって忌まわしく呪うべき凶行――を「生贄」と呼んだとは。彼らは、親にとって何よりも愛おしいはずの年齢にある柔らかく無垢な魂を、いかなる敬愛の念もなく消し去り、自らの子を愛するあらゆる獣の残忍さすらも、その凶暴さにおいて凌駕したのである。
Divinarum Institutiones 1.21.12
O dementiam insanabilem! Quid illis isti dii amplius facere possent, si essent iratissimi, quam faciunt propitii? cum suos cultores parricidiis inquinant, orbitatibus mactant, humanis sensibus spoliant? Quid potest esse his hominibus sancti?
PL 6, 233Aああ、癒しがたき狂気よ。もしこれらの神々が激しく怒っていたとしても、今、彼らが好意的であるときになしている以上のことを、彼らに対してなしえたであろうか。彼らは自らを崇拝する者たちを肉親殺しの罪で汚し、子を失う嘆きによって打ちのめし、人間らしい感覚を奪い去っているのだから。これらの人間たちに、いったい何が神聖なものでありえようか。
Divinarum Institutiones 1.21.13
Aut quid in profanis locis facient, qui inter aras deorum summa scelera committunt? Pescennius Festus in libris Historiarum per Satyram refert, Carthaginenses Saturno humanas hostias solitos immolare: et cum victi essent ab Agathocle, rege Siculorum, iratum sibi Deum putavisse; itaque ut diligentius piaculum solverent, ducentos nobilium filios immolasse.
PL 6, 233Aあるいは、神々の祭壇のただ中で最悪の罪を犯す者たちが、俗なる場所において何をなすというのか。ペスケンニウス・フェストゥスは『歴史』の中で、風刺的な調子でこう伝えている。カルタゴ人はかつてサトゥルヌスに人間を生贄として捧げるのを常としていたが、シケリア王アガトクレスに敗れたとき、神が自分たちに対して怒っていると考え、その罪をより念入りに贖おうとして、貴族の子弟二百人を生贄に捧げた、と。
Divinarum Institutiones 1.21.14
Tantum relligio potuit suadere malorum, Quae peperit saepe scelerosa, atque impia facta. Cui ergo dementissimi homines illo sacrificio consulebant? cum tantam partem civitatis occiderent, quantam fortasse ne Agathocles quidem victor occiderat.
PL 6, 233A「宗教はこれほど多くの悪しきことを勧めることができた。それはしばしば凶悪で不敬な行いを生み出してきたのだ。」それでは、あの狂気じみた人間たちは、あの生贄によっていったい誰のためを図っていたのか。彼らは、勝利者アガトクレスでさえおそらく殺さなかったであろうほど多くの都市の民を殺したのだから。
Divinarum Institutiones 1.21.15
Ab isto genere sacrorum non minoris insaniae judicanda sunt publica illa sacra: quorum alia sunt matris deum, in quibus homines suis ipsi virilibus litant; amputato enim sexu, nec viros se, nec foeminas faciunt: alia Virtutis, quam eamdem Bellonam vocant, in quibus ipsi sacerdotes non alieno, sed suo cruore sacrificant.
PL 6, 234Aこの種の祭儀に劣らぬ狂気と判ぜられるべきは、あの公の祭儀である。その一つは神々の母の祭儀であって、そこでは人間が自らの男根をもって供犠を行う。すなわち性を切り去ることによって、彼らは男でも女でもない者となるのである。もう一つはウィルトゥス――同じ神をベロナとも呼ぶ――の祭儀であって、そこでは祭司自身が他人の血ではなく自らの血をもって生贄を捧げるのである。
Divinarum Institutiones 1.21.16
Sectis namque humeris, et utraque manu districtos gladios exerentes, currunt, efferuntur, insaniunt. Optime igitur Quintilianus in Fanatico; « Istud, inquit, si Deus cogit, iratus est. » Etiamne haec sacra sunt?
PL 6, 234A肩を切り裂き、両手に抜き身の剣を振りかざしながら、彼らは走り、我を忘れ、狂乱する。それゆえクィンティリアヌスは『狂信者について』の中で、実に見事にこう言っている。「もしこれを神が強いるのだとすれば、その神は怒っているのだ」と。これでもなお、祭儀と呼べるのだろうか。
Divinarum Institutiones 1.21.17
Nonne satius est pecudum more vivere, quam deos tam impios, tam profanos, tam sanguinarios colere?
PL 6, 234Aこれほど不敬虔で、これほど瀆聖的で、これほど血に飢えた神々を崇拝するくらいなら、家畜のように生きるほうがまだましではないか。
Divinarum Institutiones 1.21.18
Sed unde isti errores et haec tanta flagitia manaverint, suo loco disseremus: interim videamus et caetera, quae carent scelere, ne studio insectandi videamur eligere pejora. Isidis Aegyptia sacra sunt, quatenus filium parvulum vel perdiderit, vel invenerit.
PL 6, 234Aしかし、これらの誤りとこれほど甚だしい悪行がどこから流れ出たのかについては、しかるべき箇所で論じることにしよう。さしあたり、我々が悪しきものばかりを選び出して非難に熱を上げていると見られぬよう、罪科を伴わないその他の祭儀にも目を向けることにしよう。イシスのエジプトの祭儀は、彼女がその幼い息子を失い、また見出したことに由来するものである。
Divinarum Institutiones 1.21.19
Nam primo sacerdotes ejus, deglabrato corpore, pectora sua tundunt; lamentantur, sicut ipsa, cum perdidit, fecerat. Deinde puer producitur quasi inventus, et in laetitiam luctus ille mutatur: ideo Lucanus: . . . . Nunquamque satis quaesitus Osiris.
PL 6, 235Aまず、彼女の祭司たちは体の毛を剃り、自らの胸を打ち叩く。彼らは、彼女自身がかつて息子を失ったときにしたのと同じように、嘆き悲しむのである。それから、あたかも見出されたかのように少年が連れ出され、その嘆きは喜びへと変わる。それゆえルカヌスは言う、〔……〕「オシリスは決して十分に探し求められることがない」と。
Divinarum Institutiones 1.21.20
Semper enim perdunt, et semper inveniunt. Refertur ergo in sacris imago rei, quae vere gesta est, quae profecto, si quid sapimus, declarat mortalem mulierem fuisse, ac pene orbam, nisi unicum reperisset.
PL 6, 235A彼らは常に息子を失い、常に見出すのである。したがって、この祭儀のうちには、実際に起こった出来事の似姿が再現されているのであって、それは、我々に多少なりとも分別があるならば、彼女が死すべき女であり、もしその一人息子を見出さなければ、まさに子を失った女となっていたことを明らかにするものである。
Divinarum Institutiones 1.21.21
Quod illum ipsum poetam minime fugit, apud quem Pompeius adolescens, morte patris audita, haec loquitur: Evolvam busto jam numen gentibus Isim; Et tectum ligno spargam per vulgus Osirim. Hic est Osiris, quem Serapim vel Serapidem vulgus appellat.
PL 6, 235Aこのことは、かの詩人自身にも見逃されなかった。その詩の中で、若きポンペイウスは父の死を聞き、こう語る。 「私は、諸国民にとって神威であるイシスを、その墓から掘り出そう。 そして木で覆われたオシリスを、民衆の中へと撒き散らそう。」 このオシリスこそ、民衆がセラピスあるいはセラピデスと呼ぶ者である。
Divinarum Institutiones 1.21.22
Solent enim mortuis consecratis nomina immutari; credo, ne quis putet eos homines fuisse. Nam et Romulus post mortem Quirinus factus est; et Leda, Nemesis; et Circe, Marica; et Ino, postquam se praecipitavit, Leucothea, materque Matuta; et Melicertes filius ejus, Palaemon, atque Portumnus.
PL 6, 236A神格化された死者は、名前を変えられるのが常である。おそらくそれは、誰にも彼らがかつて人間であったと思われないためであろう。事実、ロムルスは死後クィリヌスとなり、レダはネメシスと、キルケはマリカとなった。またイノは身を投げた後レウコテア、また母神マトゥタとなり、その子メリケルテスはパライモン、またポルトゥヌスとなった。
Divinarum Institutiones 1.21.23
Sacra vero Cereris Eleusinae non sunt his dissimilia. Nam sicut ibi Osiris puer planctu matris inquiritur; ita hic ad incestum patrui matrimonium rapta Proserpina: quam quia facibus ex Aetnae vertice accensis quaesisse in Sicilia Ceres dicitur, idcirco sacra ejus ardentium taedarum jactatione celebrantur.
PL 6, 236Aエレウシスのケレスの祭儀も、これらと似たものである。あちらでは少年オシリスが母の嘆きの中で探し求められるように、こちらでは、伯父との近親相姦的な婚姻へと連れ去られたプロセルピナが探し求められる。ケレスは、エトナ山の頂で灯した松明をもって、シケリアで彼女を探し求めたと言われており、それゆえその祭儀は燃え盛る松明を投げ交わすことによって執り行われるのである。
Divinarum Institutiones 1.21.24
Apud Lampsacum Priapo litabilis victima est asellus: cujus sacrificii ratio in Fastis haec redditur: Cum dii omnes ad festum matris magnae convenissent, epulisque satiati noctem lusibus ducerent, quievisse humi Vestam, somnumque cepisse: ibi Priapum somno ejus ac pudicitiae insidiatum; sed illam intempestivo clamore aselli, quo Silenus vehebatur excitatam, libidinem vero insidiatoris esse deceptam; hac de causa Lampsacenos asellum Priapo, quasi in ultionem, mactare consuevisse; apud Romanos vero eumdem Vestalibus sacris in honorem pudicitiae conservatae panibus coronari.
PL 6, 237Aランプサコスでは、プリアポスに捧げるにふさわしい犠牲獣はロバである。この生贄の由来は『祭暦』の中でこう語られている。大いなる母神の祭りに神々がみな集ったとき、彼らは饗宴に満ち足りて夜を戯れに過ごしていたが、ウェスタは地に伏して眠りに落ちた。そのとき、プリアポスが彼女の眠りとその貞潔を狙って忍び寄った。ところが、シレノスが乗っていたロバの折悪しき鳴き声によって彼女は目を覚まし、狙う者の欲望は挫かれてしまった。それゆえランプサコスの人々は、いわば復讐として、ロバをプリアポスに屠るのを常としている。他方ローマ人のもとでは、同じロバは、保たれた貞潔を讃えるウェスタの祭儀において、パンで冠を飾られるのである。
Divinarum Institutiones 1.21.25
Quid turpius? quid flagitiosius? quam si Vesta beneficio asini virgo est? At poeta fabulam finxit.
PL 6, 237Bこれより恥ずべきことがあろうか。これより恥辱に満ちたことがあろうか、ウェスタがロバの功徳によって処女のままであるとは。しかし、これは詩人が作り話をこしらえたにすぎない。
Divinarum Institutiones 1.21.26
Num ergo illud est verius, quod referunt ii, qui Φαινόμενα conscripserunt, cum de duabus Cancri stellis loquuntur, quas Graeci ὄνους vocant? asellos fuisse, qui Liberum patrem transvexerint, cum amnem transire non posset; quorum alteri hoc praemium dederit, ut humana voce loqueretur: itaque inter eum, Priapumque ortum esse certamen de obscoeni magnitudine; Priapum victum et iratum, interemisse victorem.
PL 6, 237Bそれでは、『パイノメナ(天象)』を著した者たちが、蟹座の――ギリシア人が「ロバたち(オノイ)」と呼ぶ――二つの星について語りながら伝えていることのほうが、より真実だとでもいうのか。すなわち、リベル・パテルが川を渡れずにいたとき、彼を渡してやったのはこの二頭のロバであり、その一頭には褒美として人間の声で話す力が与えられた。そこでそのロバとプリアポスとの間に、卑猥な部分の大きさをめぐる争いが起こり、プリアポスは敗れて怒り、その勝者を殺してしまった、という話である。
Divinarum Institutiones 1.21.27
Hoc vero multo magis ineptum est; sed poetis licet quidquid velint: non excutio tam deforme mysterium, nec Priapum denudo, ne quid appareat risu dignum. Finxerunt haec sane poetae; sed necesse est alicujus majoris turpitudinis tegendae gratia ficta sint.
PL 6, 238Aしかし、これはさらにはるかに愚劣な話である。とはいえ、詩人には欲するところは何でも許されている。私はこれほど醜悪な秘儀をあえて暴き立てはしないし、プリアポスの裸身を晒しもしない。それは、笑うに値するものが露わになるのを避けるためである。たしかにこれらは詩人が作り出した作り話である。しかし、それは何かより大きな恥辱を覆い隠すために作られたに違いない。
Divinarum Institutiones 1.21.28
Quae sit ergo quaeramus. At ea profecto manifesta est. Nam sicut Lunae taurus mactatur, quia similiter habet cornua, et Placat equo Persis radiis Hyperiona cinctum, Ne detur celeri victima tarda Deo.
PL 6, 238Aそれでは、その恥辱とは何かを尋ねてみよう。それは、実のところ明白である。というのも、牡牛が月の女神に屠られるのは、それが月と同様に角を持つからであり、また「ペルシア人は、光条を戴くヒュペリオンを馬によって宥める。俊足なる神に、鈍重な犠牲獣が捧げられることのないように」とも言われるからである。
Divinarum Institutiones 1.21.29
Ita in hoc quia magnitudo membri virilis enormis est, non potuit ei monstro aptior victima reperiri, quam quae ipsum, cui mactatur, posset imitari.
PL 6, 238A同じように、この神の場合、その男根の大きさが並外れているために、屠られる相手であるその怪物自身を模しうるもの以上に、ふさわしい犠牲獣は見出しえなかったのである。
Divinarum Institutiones 1.21.30
Apud Lindum, quod est oppidum Rhodi, Herculis sacra sunt, quorum a caeteris longe diversus est ritus: siquidem non εὐφημίᾳ (ut Graeci appellant), sed maledictis, et execratione celebrantur; eaque pro violatis habent, si quando inter solemnes ritus vel imprudenti alicui exciderit bonum verbum.
PL 6, 238Bロドス島の町リンドスでは、ヘラクレスの祭儀が行われているが、その儀礼は他のものとは大きく異なっている。それは、ギリシア人の言う「エウフェミア(忌み言葉を避けること)」によってではなく、罵倒と呪詛とをもって執り行われるのである。そして、もし荘重な祭儀の最中に、うっかりとであれ誰かの口から良い言葉が漏れ出れば、彼らはその祭儀を汚されたものと見なす。
Divinarum Institutiones 1.21.31
Cujus rei haec ratio redditur, si tamen ulla esse in rebus vanissimis potest: Hercules, cum eo delatus esset, famemque pateretur, aratorem quemdam aspexit operantem, ab eoque petere coepit, ut sibi unum bovem venderet.
PL 6, 239Aこの事の由来は、こう語られている。もっとも、これほど無意味な事柄に由来などというものがありうるとしての話であるが。ヘラクレスはこの地に流れ着き、飢えに苦しんでいたとき、働いているある農夫を見かけ、彼に牛を一頭売ってくれるよう頼み始めた。
Divinarum Institutiones 1.21.32
Enimvero ille negavit fieri posse, quia spes sua omnis colendae terrae duobus illis juvencis niteretur. Hercules, solita violentia usus, quia unum accipere non potuit, utrumque sustulit.
PL 6, 239Aところが農夫は、耕作へのすべての望みがその二頭の若牛にかかっているといって、それはできないと断った。ヘラクレスは、いつもの乱暴さを発揮して、一頭を得ることができなかったので、両方とも奪い取ってしまった。
Divinarum Institutiones 1.21.33
At ille infelix, cum boves suos mactari videret, injuriam suam maledictis ultus est. Quod homini eleganti et urbano gratissimum fuit.
PL 6, 239Aその哀れな農夫は、自分の牛が屠られるのを見て、罵声によって己の受けた不正の仕返しをした。そしてこのことが、洗練された都会風の男であるヘラクレスにとって、この上なく気に入るところとなった。
Divinarum Institutiones 1.21.34
Nam dum comitibus suis epulas apparat, dumque alienos boves devorat, illum sibi amarissime conviciantem, cum risu et cachinnis audiebat.
PL 6, 239Aというのも、彼は自分の連れのために宴の支度をしながら、また他人の牛を食らいながら、その農夫が自分に対して激しく罵るのを、笑い声と大笑いをもって聞いていたからである。
Divinarum Institutiones 1.21.35
Sed postquam Herculi divinos honores ob admirationem virtutis deferri placuit, a civibus ei ara posita est, quam de facto βούζυγον nominavit, ad quam duo juncti boves immolarentur, sicut illi quos abstulerat aratori; eumque ipsum sibi constituit sacerdotem, ac praecepit, ut iisdem maledictis semper in celebrandis sacrificiis uteretur, quod negaret se unquam epulatum esse jucundius.
PL 6, 239Aしかし、その武勇への称賛ゆえにヘラクレスに神としての栄誉を捧げることが決まると、市民たちによって彼のために祭壇が築かれ、彼はその出来事にちなんでこれを「ブーズュゴン(牛を軛につなぐ者)」と名づけた。その祭壇には、かつて彼が農夫から奪い取ったあの二頭と同じく、軛につながれた二頭の牛が生贄として捧げられることとなった。そしてヘラクレスは、あの農夫その人を自らの祭司に任じ、生贄を捧げるたびに常に同じ罵倒の言葉を用いるよう命じた。かつてこれほど楽しく宴をしたことはなかったと言って。
Divinarum Institutiones 1.21.36
Haec jam non sacra sunt, sed sacrilegia, in quibus id sanctum dicitur, quod in aliis, si fiat, etiam severissime vindicatur. Ipsius autem Cretici Jovis sacra quid aliud quam quomodo sit aut subtractus patri, aut nutritus ostendunt?
PL 6, 239Bこれらはもはや祭儀ではなく、冒瀆にほかならない。他の場合であれば厳罰をもって罰せられるはずのことが、ここでは聖なることと呼ばれているのだから。ところで、クレタのユピテルその人の祭儀は、彼がいかにして父から隠され、あるいはいかにして育てられたか、その次第を示すもの以外の何であろうか。
Divinarum Institutiones 1.21.37
Capella est Amaltheae nymphae, quae uberibus suis aluit infantem; de qua Germanicus Caesar in Arataeo carmine sic ait: . . . . .
PL 6, 240Aアマルテイアという妖精には一頭の雌山羊がいて、その乳房をもって幼子を育てた。この山羊について、ゲルマニクス・カエサルは『アラトス風の詩』の中でこう述べている。〔……〕
Divinarum Institutiones 1.21.38
Illa putatur Nutrix esse Jovis; si vere Juppiter infans Ubera Cretaeae mulsit fidissima caprae, Sidere quae claro gratum testatur alumnum. Hujus capellae corio usum esse pro scuto Jovem contra Titanas dimicantem Musaeus auctor est: unde a poetis ἀιγίοχος nominatur.
PL 6, 240A「彼女はユピテルの乳母であったと思われる。もし幼子ユピテルが、まことにクレタの山羊の頼もしい乳房を吸ったのであれば、その山羊は輝く星座となって、愛しい養い子への証しを立てているのだ。」ムーサイオスは、この山羊の皮を、ユピテルがティタンたちと戦う際に盾として用いたと伝えている。そこから詩人たちは彼を「アイギオコス(山羊皮の楯を持つ者)」と呼ぶのである。
Divinarum Institutiones 1.21.39
Ita quidquid est gestum in abscondendo puero, id ipsum per imaginem geritur in sacris. Sed et matris ejus mysterium idem continet, quod Ovidius exponit in Fastis, lib. IV, v. 207): Ardua jamdudum resonat tinnitibus Ide; Tutus ut infanti vagiat ore puer.
PL 6, 240Aこのように、幼子を隠す際になされたことはすべて、その祭儀のうちで似姿として再演されるのである。また彼の母の秘儀もこれと同じ内容を含んでおり、オウィディウスはそれを『祭暦』第四巻二〇七行でこう述べている。 「険しいイデ山は、すでに久しく鳴り響く音でこだましている、 幼子が安全に、幼子の口で泣き叫べるように。」
Divinarum Institutiones 1.21.40
Pars clypeos sudibus, galeas pars tundit inanes: Hoc Curetes habent, hoc Corybantes opus. Res latuit, priscique manent imitamina facti; Aera deae comites raucaque terga movent, Cymbala pro galeis, pro scutis tympana pulsant: Tibia dat Phrygios, ut dedit ante, modos.
PL 6, 240B「ある者らは棒で楯を、ある者らは中身のない兜を打ち鳴らす。 これがクレテスの、これがコリュバンテスのなす業である。 出来事は隠されたが、かつての所業を模す振る舞いは今も残る。 女神の従者たちは青銅と、皮を張った太鼓とを打ち鳴らし、 兜の代わりにシンバルを、楯の代わりに太鼓を打つ。 そして笛は、かつてと同じく、フリュギア風の調べを奏でる。」
Divinarum Institutiones 1.21.41
Hanc totam opinionem, quasi a poetis fictam, Salustius respuit, voluitque ingeniose interpretari, cur altores Jovis dicantur Curetes fuisse; et sic ait: Quia principes intelligendi divini fuerunt, vetustatem ut caetera in majus componentem, altores Jovis celebravisse.
PL 6, 240Bサルスティウスは、この見解全体を、あたかも詩人たちの作り話であるかのように退け、なぜクレテスがユピテルの養育者であったと言われるのかを、巧みに解釈しようと試みた。そして彼はこう言う。「彼らは神的なものを理解する第一人者であったので、他のすべてを誇張して伝える古伝が、彼らをユピテルの養育者として讃えたのである」と。
Divinarum Institutiones 1.21.42
Quantum erraverit homo eruditus, jam res ipsa declarat. Si enim princeps est Jupiter, et deorum et religionum; si ante illum dii nulli colebantur vulgo, quia nondum nati fuerant, qui coluntur; apparet Curetes ex diverso principes fuisse divini non intelligendi, per quos error omnis inductus est, et Dei veri memoria sublata.
PL 6, 240Bこの博識な人物がいかに大きく誤ったかは、まさに事の次第そのものが明らかにしている。もしユピテルが神々の、そして宗教の第一人者であるとすれば、また彼以前には、崇拝される神々がまだ生まれていなかったがゆえに、民衆によって崇拝される神は一柱もなかったとすれば、クレテスはむしろそれとは反対に、神的なるものを理解しない第一人者であったことが明らかになる。彼らを通してあらゆる誤りが持ち込まれ、真の神の記憶が失われたのである。
Divinarum Institutiones 1.21.43
Ex ipsis itaque mysteriis et ceremoniis intelligere debuerunt, hominibus se mortuis supplicare. Non igitur exigo, ut aliquis poetarum fictionibus credat.
PL 6, 241Aしたがって彼らは、まさにその密儀と儀礼そのものから、自分たちが死んだ人間に対して嘆願しているのだということを理解すべきであった。それゆえ私は、誰かが詩人たちの作り話を信じるべきだとは要求しない。
Divinarum Institutiones 1.21.44
Qui hos mentiri putat, Pontificum ipsorum scripta consideret, et quidquid est litterarum ad sacra pertinentium revolvat: plura fortasse, quam nos afferimus, inveniet, ex quibus intelligat, inania inepta, commentitia esse omnia, quae pro sanctis habentur.
PL 6, 241A詩人たちが偽りを語っていると考える者は、大神官団自身の著作をこそ検討し、祭儀に関わる文書という文書を繙くがよい。そうすれば、おそらく我々が挙げている以上に多くのことを見出し、それによって、聖なるものと見なされているものすべてが、空しく愚かで、作り事にすぎないと理解するであろう。
Divinarum Institutiones 1.21.45
Si quis autem, percepta sapientia, deposuerit errorem, profecto ridebit ineptias hominum pene dementium; illos dico, qui vel inhonesto saltatu tripudiant, vel qui nudi, uncti, coronati, personati, aut luto obliti currunt.
PL 6, 241Aしかし、もし誰かが知恵を身につけて誤りを捨て去るならば、その者はきっと、ほとんど狂気に近い人間たちの愚行を笑うことであろう。すなわち、恥ずべき踊りをもって跳ね回る者たち、あるいは裸で、油を塗り、冠をかぶり、仮面をつけ、あるいは泥にまみれて走り回る者たちのことである。
Divinarum Institutiones 1.21.46
Quid de scutis jam vetustate putridis dicam? quae cum portant, deos ipsos se gestare humeris suis arbitrantur.
PL 6, 241Bすでに古びて朽ちた楯について、私は何を言うべきだろうか。人々はそれを担ぐとき、まさに神々そのものを自分の肩に担っているのだと思い込んでいる。
Divinarum Institutiones 1.21.47
Nam Furius Bibaculus inter praecipua pietatis exempla numeratur, qui cum praetor esset, tamen lictoribus praeeuntibus, ancile portavit, cum haberet, magistratus beneficio, muneris ejus vacationem.
PL 6, 241B実に、フリウス・ビバクルスは、篤い敬虔の際立った実例の一人に数えられている。彼は法務官でありながら、その官職の恩恵によってこの務めを免除されていたにもかかわらず、先導する束桿吏を従えつつ、聖楯(アンキーレ)を自ら担いだのである。
Divinarum Institutiones 1.21.48
Non ergo ille Furius, sed plane furiosus fuit, qui praeturam hoc ministerio se putavit ornare. Merito igitur, cum haec a viris non imperitis ac rudibus fiant, Lucretius exclamat: O stultas hominum mentes, o pectora caeca!
PL 6, 242Aしたがって彼は、その名の示す「フリウス」ではなく、まさしく(その名をもじって言えば)「狂える者(フリオースス)」であった。自分がこの奉仕によって法務官の職を飾ることができると思い込んでいたのだから。それゆえ、こうしたことが無知で粗野な者たちならぬ人々によってなされている以上、ルクレティウスが次のように叫んだのももっともである。「ああ、人間たちの愚かな心よ、ああ、盲いたる胸よ!」
Divinarum Institutiones 1.21.49
Qualibus in tenebris vitae, quantisque periclis Degitur hoc aevi, quodcumque est! Quis haec ludibria non rideat, qui habeat aliquid sanitatis? cum videat homines velut mente captos ea serio facere, quae si quis faciat in lusu, nimis lascivus et ineptus esse videatur.
PL 6, 242A「人生のいかなる闇のうちで、いかに大きな危険のうちに、 この一生は、それがいかほどのものであれ、過ごされていることか!」 いくらかでも正気を持つ者ならば、誰がこの茶番を笑わずにいられようか。人々が、あたかも正気を失ったかのように真剣に行っていることを見るならば――それは、もし誰かが遊びの中でそれをしたなら、あまりにふしだらで愚かしいと見なされるであろうことなのだから。