Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.1
Heic oriuntur quaestiones: Prima, quod in sacris Scripturis substantiae mentio facta non sit, et magis non ὁμοούσιον non sit lectum. Alia quod si hoc ita est, compassus est filio pater.
PL 8, 1090Cここでいくつかの問いが生じる。第一は、聖なる聖書において実体への言及がなされていないということ、そしてなおさら「ホモウシオス」という語が読まれないということである。もう一つは、もしこれがそうであるなら、父は子とともに苦しみを受けたことになる、というものである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.2
Tertia, quod si hoc ita sit, neque pater major, neque minor filius, neque alius mittens, alius missus. Et haec et hujuscemodi talia.
PL 8, 1090C第三は、もしこれがそうであるなら、父は子より大きくもなく、子は父より小さくもなく、遣わす者と遣わされる者とが別々ではない、というものである。これらおよびこれに類することどもである。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.3
Primum igitur illud de substantia videamus: non est in Deo substantia, neque in Christo: An non est lectum? si non est, ut supra diximus: quia omnino non est, sic accipimus; an quia omnino supra substantiam est, Deum non esse nobis nefas dicere: substantia est enim quod Deus est, quod spiritus, quod lumen est.
PL 8, 1090Dそれではまず、実体についてのその問いを見よう。神の内には実体がなく、キリストの内にもない、というのか。それとも読まれていないだけなのか。もしないのであれば、先に述べたとおりである。すなわち、我々はこれを「全く存在しない」という意味で受け取るのか、それとも「全く実体を超えている」という意味で受け取るのか。神が存在しないと言うことは、我々にとって許されないことである。実体とは神であるもの、霊であるもの、光であるものだからである。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.4
Cur enim addimus et verum lumen? Etenim in divinis, et in Deo sic accipiemus substantiam, ut in hylicis corpora, et in corporalibus animum.
PL 8, 1090Dでは、なぜ我々は「まことの光」とも付け加えるのか。実に、神的な事柄において、また神においては、我々は実体を、質料的な事物における身体、身体的な事物における心のようなものとして受け取るであろう。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.5
Haec enim est ibi substantia, esse supra substantiam: Deum esse omnes fatentur cum sit potentia substantiae, et ideo supra substantiam atque ex hoc substantia: etenim potentiae inest esse.
PL 8, 1090Dというのも、そこでの実体とは、実体を超えて存在することだからである。神が存在するということは、神が実体の可能態であるがゆえに、誰もが告白するところである。それゆえ神は実体を超えており、まさにそれゆえに実体でもある。というのも、可能態には存在することが内在しているからである。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.6
Certe Deus omnipotens est, et quorum origo vel causa est, ipse ille omnia est virtute scilicet et modo quodam, unde dictum a Paulo (I Cor. XV, 28) : Ut sit Deus omnia in omnibus: ergo et ὂν est, et existens, et substantia, quae omnia cum sit: quia parens omnium est, potentia igitur omnia est.
PL 8, 1091A確かに神は全能であり、神がその起源であり原因であるものすべてを、力においてある仕方で、神自身がそれらすべてなのである。それゆえパウロは言った(一コリント15:28)、「神がすべてのもののうちにすべてとなるために」と。したがって神はオン(存在するもの)であり、実在するものであり、実体であって、これらすべてであることによって――万物の親であるがゆえに――可能態においてすべてなのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.7
Non dubitandum ergo dicere substantiam Dei: quia cum nos circa prima vel summa proprie verba deficiunt, non congrue demum apud nos quod convenire possit intelligentiae aptamus, ut heic quod est, Deo esse, substanti jure dicamus.
PL 8, 1091Aしたがって、神の実体と言うことをためらうべきではない。というのも、第一のもの、至高のものについては、我々には固有の言葉が欠けているのであり、それゆえ我々のもとで理解に適合しうるものを、必ずしも適切ではないにせよ、当てはめているにすぎないからである。それゆえここでは、神にとって存在することを、正当にも「実体」と呼ぶのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.8
Eodem modo accipiamus Christum et esse substantiam, et de patre ejus esse substantiam, quippe cum sit et ipse lumen de lumine, Deus de Deo, Spiritus, Λόγος per quem facta sunt omnia.
PL 8, 1091A同じ仕方で、我々はキリストが実体であること、そして彼が父の実体から出た実体であることを受け取ろう。まさに彼自身が光からの光、神からの神、霊、そしてそれを通してすべてが造られたロゴスだからである。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.9
Et cum sit ita, ut usque ad mysterium corporale substantia sua venire voluerit, de quo dictum ab Apostolo (Coloss. II, 8, 9) : Et non secundum Christum: quia in illo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter quod est οὐσιακῶς; Deus enim potentia, et Λόγος actio, in utroque utrumque: nam et potentia quod potest esse est, et quod est, potest esse.
PL 8, 1091Aそしてこれが次のようであるので、キリストは自らの実体をもって身体的な秘義にまで到達することを欲した。これについて使徒は言っている(コロサイ2:8-9)、「キリストに即してではなく」、「彼の内には神性のすべての充満が身体的に、すなわちウーシアコース(実体的に)宿っている」と。というのも、神は可能態であり、ロゴスは現実態であり、両者のそれぞれにその両方があるからである。すなわち、可能態は、存在しうるものであるとともに存在するものであり、存在するものは存在しうるものだからである。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.10
Ipsa igitur potentia actio est, et ipsa actio potentia. Actio est ergo et pater, agit et filius, agit et pater: ideo pater, quia potentia gignit actionem: et ideo filius actio; quia actio ex potentia: ergo et pater in filio, et filius in patre, sed utrumque in singulis, et idcirco unum.
PL 8, 1091Bしたがって可能態そのものが現実態であり、現実態そのものが可能態である。それゆえ父も現実態であり、子も働き、父も働く。父が父であるのは、可能態が現実態を生むからであり、子が現実態であるのは、現実態が可能態から出るからである。したがって父は子の内にあり、子は父の内にあるが、両者はそれぞれのもののうちにあり、それゆえに一つなのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.11
Duo autem, quia quo magis est, id alterum apparet: magis autem pater potentia, et actio filius; et idcirco quia magis actio, magis autem actio, quia foris actio.
PL 8, 1091Bしかし父と子は二つである。というのも、より多くあるものが、他方として現れるからである。父はより多く可能態であり、子は現実態である。それゆえに子はより多く現実態なのであり、より多く現実態であるのは、現実態が外へと向かうものだからである。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.12
Hoc si ita est, et substantia pater et filius, et una substantia, et de patre substantia, et simul substantia, et semper et ex aeterno simul pater et filius, eadem simulque substantia, hoc est, ὁμοούσιον. An non est lectum in Scripturis divinis?
PL 8, 1091Cもしこれがそうであるなら、父も子も実体であり、両者は一つの実体であり、父からの実体であり、共にある実体であって、常に、そして永遠より、父と子は共にあり、同一で共なる実体であり、これがすなわちホモウシオスである。これは神の聖書において読まれていないのだろうか。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.13
Primum qui hoc negat, rem fatetur, sed Scripturae quaerit auctoritatem. Quomodo autem non iniquum est, ideo rem non admittere, quia majores omiserint, aliquo fortasse casu, vel causa, cum ratione vincaris? verum quid lectum negant substantiam? an de Deo et Christo substantiam? an ὁμοούσιον ipsum?
PL 8, 1091Cまずこれを否定する者は、事柄自体は認めながら、聖書の権威を求めているのである。しかし、先人たちがおそらく何らかの偶然か理由によってこれを省いたからといって、理によって論破されているのに、事柄そのものを認めないというのは、不当なことではないだろうか。しかし、彼らは何が読まれていないと言うのか。実体か。神とキリストについての実体か。それともホモウシオスそのものか。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.14
De Deo et Christo substantia lecta est. De Deo lecta in propheta Hieremia (Jer. XXVIII, 18 sec. LXX) : Quis stetit in substantia Domini, et vidit verbum ejus? quis praebuit aurem, et audivit?
PL 8, 1091C神とキリストについての実体は、聖書に読まれている。神についてのそれは、預言者エレミヤ(28:18、七十人訳)に読まれている。「誰が主の実体のうちに立ち、その言葉を見たか。誰が耳を傾け、聞いたか」と。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.15
Item paulo post (Ibid. 22): Et si stetissent in substantia, et audissent verba mea. Item lecta substantia apud prophetam David (Psalm. CXXXVIII, 15) : Et substantia mea in inferioribus terrae.
PL 8, 1091Cまた少し後には(同22節)、「もし彼らが実体のうちに立ち、私の言葉を聞いていたなら」とある。また、実体は預言者ダビデにも読まれている(詩篇138:15)、「そして私の実体は地の深みにあった」と。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.3.16
Lectum apud Paulum ad Hebraeos de Christo (Hebr. I, 3) : Qui est character substantiae ejus. Sunt et alia exempla, verum haec sufficere arbitror.
PL 8, 1091Dパウロのヘブライ人への手紙にも、キリストについて読まれている(ヘブライ1:3)、「その実体の刻印である方」と。他にも例はあるが、これで十分であると私は思う。