Adversus Arium Libri Quatuor 1.25.1
Si igitur ex nihilo erat filius, quomodo ista? Sine fide igitur et impossibile sic ista talia esse. Et rursus, si non ὁμοούσιον, quomodo et pater plenitudo et filius? simul enim omnia plenitudo; et an ὁμοούσιον plenitudo velut animae, et alia quae creata sunt?
PL 8, 1058Cもし子が無から出たのであれば、これらのことはどうなるのか。ゆえに、これらのことがそのようであるというのは信じがたく、また不可能である。さらに、もしホモウシオスでないなら、どうして父も満ちみちたものであり子も満ちみちたものであるのか。万物は一時に満ちみちたものだからである。そして、満ちみちたものはホモウシオスなのか、それとも魂やその他の造られたものと同様なのか。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.25.2
Omnino impossibile. Etenim ὁμοούσιον, sicuti dictum in alteritate est: alter enim similis substantia non potest dici, nisi in ipsa non sit, illius autem potentiae si altera substantia est, et ab ipsa quod est illis esse habent omnia quae sunt, impossibile est unum esse omne: nunc vero Deo patre et filio λόγῳ ὁμοουσίῳ existente, quoniam per λόγον omnia in unum vocantur, et sunt a Deo omnia, et Deus omnia in omnibus, sine passione patre existente, sicut idem monstratum est.
PL 8, 1058Cまったく不可能である。というのも、ホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕は、すでに言われたとおり、他性のうちにあるからである。似た実体とは、それがまさにその実体そのもののうちになければ、別のものと言うことはできない。しかしもし、その可能態にとって実体が別のものであり、存在するすべてのものがそこから「存在すること」を得るのだとすれば、すべてが一であることは不可能となる。しかし実際には、神である父と、ホモウシオスなるロゴスである子とが存在するのであり、ロゴスを通して万物は一へと呼び集められ、万物は神から出ており、神はすべてのもののうちにあってすべてであり、父は受苦することなく存在する、というのはすでに示されたとおりである。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.25.3
Quod autem Jesus λόγος, qui et omnium quae sunt spiritus est vivificans, fons vitae aeternae, secundum mysterium veniens in carnem, et in morte peccatorum vicit mortem, et in aeternam vitam mortua suscitavit.
PL 8, 1058Dイエスはロゴスであり、存在するすべてのものを生かす霊であり、永遠の生命の泉であって、神秘に従って肉のうちに来て、罪びとらの死のうちで死に打ち勝ち、死せるものを永遠の生命へとよみがえらせた。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.25.4
Quod autem Deus potentia est ipsius fontanae aeternae vitae, et propterea filius est λόγος, fons vitae aeternae, existens potentia patria, primogenitus a mortuis, et idcirco omnia in ipsum conversa unum fient, hoc est spiritalia: ergo ὁμοούσιος Dei filius, quod aeternae vitae fons est, sicuti pater potentia ipsius, et quod per ipsum filium unum fient omnia, quoniam per ipsum omnia.
PL 8, 1058D神は、この永遠の生命の泉の可能態であり、それゆえ子はロゴス、永遠の生命の泉であって、父の可能態として存在し、死者のうちからの初子である。それゆえ、万物はこの方へと立ち返って一となるであろう。すなわち霊的なものどもが。ゆえに、神の子はホモウシオスである。父がその可能態であるように、子は永遠の生命の泉であるからであり、またこの子を通して万物が一となるであろうからである。というのも、万物はこの方を通してあるからである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.25.5
Quod Jesus, hoc est λόγος et semen est, et velut elementum omnium quae sunt, maxime autem jam in ἐνεργίᾳ et manifestatione eorum quae sunt, quod in eo inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II, 9) , hoc est in operatione substantialiter: in patre enim potentialiter omnia inhabitant.
PL 8, 1059Aイエス、すなわちロゴスは種子であり、存在するすべてのものの元素のようなものであるが、とりわけ今や、存在するものどもの現実態と顕現においてそうである。というのも、「この方のうちに神性の満ちみちたものすべてが肉体的に宿る」(コロサイ2:9)、すなわち、現実態において実体的に宿るからである。父にあっては、万物は可能態において宿っているのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.25.6
Et idcirco Jesus λόγος imago est patris Dei, hoc ipsum quod est, potentia est, jam hoc quod est actionem esse: omne enim quod in actionem exit, et imago est ejus quod est potentialiter, et ejus quod est potentialiter filius est quod in actione est, ex iis filius et pater ὁμοούσιον.
PL 8, 1059Aそれゆえ、イエス、ロゴスは父なる神の像である。父がそれであるところのもの、すなわち可能態が、今や現実態としてあるものとなっている。というのも、現実態へと出るものはすべて、可能態としてあるものの像であり、可能態としてあるものにとって、現実態にあるものが子なのである。これらのことから、子と父はホモウシオスである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.25.7
Quod ex Jesu omnia, et ideo ex Deo omnia, omnia dico quaecumque sunt, et non tenens caput Christi, ex quo omne corpus per actus et conjunctiones subministratum et productum, crescit in incrementum Dei (Ibid. 19) ; unum enim omnia, etiamsi differentia sint, quae sunt: non enim corpus totius universi velut acervus est, qui acervus tactu inter se solo granorum corpus efficitur, sed maxime quo alternatis in se invicem partibus, ut catena continens corpus est: catena enim Deus, Jesus Spiritus, νοῦς anima angeli et deinde corporalia omnia subministrata. Igitur plenitudo quippe producta est.
PL 8, 1059A万物はイエスから出ており、それゆえ万物は神から出ている――ここで言う万物とは、存在するものすべてのことである――。そしてキリストという頭を保っていない者は……〔et non tenens caput Christi は引用が途中で切れているらしく、前後のつながりは定かでない〕この頭から、体全体が働きと連結とを通して支えられ、生み出され、神の成長にまで成長するのである(同上19節)。というのも、存在するものはたとえ相違があろうとも、すべては一だからである。宇宙全体の体は、粒どうしの接触だけによって体をなす堆積物のようなものではなく、むしろ互いに結び合わされた諸部分が、鎖のように一続きの体をなしているのである。すなわち鎖とは、神、イエス、霊、ヌース、魂、天使たち、そしてそれに続いて奉仕するすべての物体的なものである。ゆえに、満ちみちたものはまさしく生み出されたものなのである。