Adversus Arium Libri Quatuor 1.27.1
Vide autem et istud ad ὁμοούσιον quomodo spiritus dicit Isaiae: In te Deus, et non est Deus extra te: quod filio dicit Domino nostro, manifestum in te Deus, hoc est, quod dictum est: Pater in me.
PL 8, 1060Bさて、ホモウシオスについて、霊がイザヤにこう語っているのも見よ。「汝のうちに神がおられ、汝のほかに神はいない」。これが我々の主なる子に向けて語られていることは明らかである。「汝のうちに神」とは、「父は私のうちにいます」と言われたことにほかならない。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.27.2
Aliud autem, et non est Deus extra te: in isto verbo omnes haereses praedicit. Ad istud quid dicunt omnes Judaei? et qui dicunt hominem esse Jesum? Et qui dicunt ex nihilo? et fuit quando non fuit? erat enim Deus et semper unus Deus.
PL 8, 1060Cさらに、「汝のほかに神はいない」という言葉によって、彼はあらゆる異端をあらかじめ告げている。これに対して、すべてのユダヤ人たちは何と言うか。そしてイエスを人間にすぎないと言う者たちは。そして無から出たと言う者たちは。「かつて存在しなかったときがあった」と言う者たちは。神は存在しており、常に唯一の神であったのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.27.3
Si enim Jesus λόγος et λόγος semper ad Deum; et λόγος unus Deus; et non est alius, ὁμοούσιον ergo Deus.
PL 8, 1060Cもしイエスがロゴスであり、ロゴスが常に神に向かってあるなら、そしてロゴスが唯一の神であって、他の神はいないなら、ゆえに神はホモウシオスである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.27.4
Et λόγος rursus si Deus est quod est esse, hujus autem Dei, et ejus quod est esse, virtus et sapientia Jesus, hoc est λόγος, unus Deus, et non est alter, Unalitas ergo λόγος et Deus, et ipsum quod est esse, et λόγος esse, idem simul in eo quod est esse subsistens, et idcirco ὁμοούσιον, Quod autem λόγον esse est, hoc est, vitam et νοῦν esse: ista enim sunt virtus et sapientia Dei, quod est Salvator Jesus, progressio est et generatio, et in substantiam filietas processio, et in actionem effulgentia et refulgentia.
PL 8, 1060Cさらに、もしロゴスが、神であるところの「存在すること」であり、しかもこの神の、そしてその「存在すること」の力と知恵とがイエス、すなわちロゴスであり、唯一の神であって他の神がいないなら、ロゴスと神とは一性であり、「存在すること」そのものと、ロゴスとしての「存在すること」とは、「存在すること」において同時に自存する同一のものであり、それゆえホモウシオスである。ロゴスにとって「存在すること」とは、すなわち生命とヌースであることである。というのも、これらこそが神の力と知恵、すなわち救い主イエスであり、それは進み出ることであり生成であって、実体においては子であることへの進行であり、働きにおいては輝き出ることと照り返すことだからである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.27.5
Hoc autem non fuit quando non fuit, sed semper fuit: semper ergo pater, semper filius. Et pater tantum pater, et filius tantum filius: ad patrem autem, quoniam id quod est esse, quod est Deus et pater, causa est τῷ λόγῳ ad id quod est ei esse, nec reversum autem: et est proprium ejus, quod primum est esse, quiescere; τοῦ λόγου autem proprium movere et agere, et non localiter moveri, neque in locum translatione, sed motione quae animae est meliore et diviniore, quae propria motione et vitam dat, et intelligentias parit subsistens in se ipsa, et non discissa a propria potentia in operationem.
PL 8, 1060Dしかし、これは「かつて存在しなかったときがあった」ということではなく、常に存在していたのである。ゆえに父は常に父であり、子は常に子である。しかも父はただ父であり、子はただ子である。そして子は父に向かってある。というのも、神であり父であるところの「存在すること」が、ロゴスにとってその「存在すること」の原因だからであり、その逆ではない。そして、第一に「存在すること」であるものの固有の性質は静止することであり、ロゴスの固有の性質は動くこと、働くことである。ただし、場所的に動くのでも、場所から場所への移動によるのでもなく、魂の運動よりも優れ、より神的な運動によってである。この運動は、それ自らの運動によって生命を与え、それ自体のうちに自存しながら諸々の知解を生み出し、しかもその固有の可能態から働きへと切り離されることがない。