Adversus Arium Libri Quatuor 1.43.1
Ista hujusmodi oportet revocare ad illa omnia quae praeposuimus: sive Deus est λόγος, sive lumen et effulgentia, sive silentium et effatum, sive alia quibus unum et simul ea ὁμοούσιον apparet, et ingenita generatio.
PL 8, 1073Cこのような事柄は、我々が先に掲げたすべてのことに立ち帰らせなければならない——神とロゴスであれ、光と輝きであれ、沈黙と語られたことばであれ、その他のものであれ、それらによって、それらが一つにして同時であり、ホモウシオスであること、また生まれざる生成であることが現れるのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.43.2
Ubi igitur habet locum quod simile est ὁμοούσιον, dicere? qua causa dicitur? Semper et mysterium totum hoc est: Unus Deus, et Pater, et Filius et Spiritus sanctus unus Deus. Simile ergo quomodo unus Deus? At ὁμοούσιον necessario unus Deus.
PL 8, 1073Cでは、似ているということ、すなわちホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕と言う余地はどこにあるのか。何の理由でそう言われるのか。常にこの奥義はこうである——唯一の神、父、子、聖なる霊は唯一の神である、と。では似ているとは、いかにして唯一の神なのか。むしろホモウシオスこそが必然的に唯一の神である。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.43.3
Si enim velut non simul, necessario duo; si autem simile illud alterum, necessario alterum ὁμοούσιον; ergo necessario alterius substantiae.
PL 8, 1073Cもしいわば同時にではないとすれば、必然的に二つである。もし一方が他方に似ているとすれば、必然的に他方はホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕であり、したがって必然的に別の実体のものである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.43.4
Isti Ariani, isti Lucianistae, isti Eusebiani, isti Illyriciani, sed abjicientes aliqua, auferentes aliqua et mutantes, omnes diversae opinionis haeretici. Huc accedit, si ὁμοούσιον pater et filius, quomodo dicit Salvator (Joan. XIV, 6) : Ego sum veritas?
PL 8, 1073C彼らアリウス派の者たち、ルキアノス派の者たち、エウセビオス派の者たち、イリュリクム派の者たち——あるものを退け、あるものを取り除き、変えながらも、みな異なる意見の異端者である。ここに加えて、もし父と子がホモウシオスならば、救い主はいかにして言うのか(ヨハネ14:6)。「私は真理である」と。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.43.5
Si id quod dictum est verum est, filius cum sit veritas: minor pater, similis qui sit veritati, non veritas. Quanta blasphemia ista?
PL 8, 1073Dもし言われたことが真であるならば、子は真理であるゆえに、父は劣った者であり、真理に似た者であって、真理そのものではないことになる。何という冒瀆であろうか。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.43.6
Si autem veritas Deus, veritas filius, sicuti ipsi filius dicit, et vere dicit, ὁμοούσιον Deus est filius: non ergo duplex, sed una semper veritas, et valde foris, et deorsum valde, quod est simile veritati, quod forte in mundo existat similitudo veritatis, ubi et error, et corruptio, et omnis passio.
PL 8, 1073Dしかし、もし神が真理であり、子も真理であるならば——子自身がそう言い、真にそう言っているように——神は子とホモウシオスである。したがって真理は二重ではなく、常に一つである。そして真理に似たものは、はるか外に、はるか下にある。おそらく世界のうちにこそ真理の似姿が実在するのであって、そこには誤謬も腐敗もあらゆる受動もある。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.43.7
Ipsum ergo veritatem esse, substantia est; non enim aliud substantia, aliud veritas: quod enim simplex, hoc veritas, simplex Deus, simplex filius, veritas Deus, veritas filius, et Deus et filius una veritas. Veritas enim in semetipsa veritas.
PL 8, 1073Dしたがって、真理であることそのものが実体である。実体と真理とは別のものではないからである。単純であるものこそが真理であり、単純な神、単純な子、真理なる神、真理なる子、神と子とは一つの真理である。真理はそれ自体において真理だからである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.43.8
Item si similis veritati est filius, id est, quod simile est ducit, quae ducit? si autem veritas, in veritatem ducit. Sed enim Deum ducit, et Deus veritas, in veritatem ducit ergo.
PL 8, 1074Aまた、もし子が真理に似ているだけならば、すなわち似ているものが導くのだとすれば、それはどこへ導くのか。もし真理であるなら、真理へと導く。だが実際、彼は神へと導き、神は真理である。したがって真理へと導くのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.43.9
Sed impossibile, cum ipse veritas non sit, in veritatem ducere: veritas ergo et pater, et filius, sicuti et dicitur (Joan. VI, 37) : Quem mittit ad me Pater, iste ad me veniet.
PL 8, 1074Aしかし、それ自体が真理でないのに真理へと導くことは不可能である。したがって父も子も真理である。こう言われているとおりに(ヨハネ6:37)。「父が私に遣わす者は、私のもとに来るだろう」。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.43.10
Ex istis omnibus non solum concluditur, sed manifesta efficitur confessio, extra mutationem esse motum in Deo.
PL 8, 1074Aこれらすべてから、単に結論されるだけでなく、告白が明らかにされる——神における運動は変化の外にある、ということが。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.43.11
Non enim localis neque cum passione generatio, aut corruptione, aut augmento, vel minutione, neque aliqua immutatione; est enim movere ibi, et moveri ipsum quod est esse simul et ipsum, et simplex, et intellectu, unum in uno, sicut in potentia, et actione.
PL 8, 1074Aというのは、生成は場所的なものでも、受動を伴うものでも、腐敗、増大、減少、いかなる変化を伴うものでもないからである。そこでは動かすことと動かされることそのものが、存在することそのものと同時にあり、単純であり、知解において一つのうちに一つであり、可能態と現実態におけるように。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.43.12
Semper quidem, ὁμοούσιον in eo quod est esse, secundum autem agere ab eo quod est esse, filius, et pater. Sed sicuti dictum est, et in filio pater, et in patre filius.
PL 8, 1074B常に、存在することにおいてはホモウシオスであり、しかし存在することから働くことに応じては、子であり父である。しかし言われたように、子のうちに父があり、父のうちに子がある。