Adversus Arium Libri Quatuor 1.23.1
Sed ista. Et rursus, quid igitur dicunt Photiniani? si ὁμοούσιος Filius Patri, quomodo Deus ex Maria hominem natum filium habuit? Quid autem et Ariani dicunt? si ὁμοούσιος et λόγος, et substantia simul est filius cum patre?
PL 8, 1056Dだがこれはこれとして。さて、フォティヌス派は何と言うのか。子が父とホモウシオスであるなら、神はどうしてマリアから生まれた人間の子を持つことになるのか、と。では、アリウス派は何と言うのか。もし子がホモウシオスであり、ロゴスでもあり実体でもあるなら、子は父と同時に存在することになるではないか、と。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.23.2
Nefas enim dicere istud: Erat quando non erat. Et istud nefas: de iis quae non sunt esse. Impii et illi rursus, qui dicunt ὁμοούσιον esse filium patri.
PL 8, 1056D「かつて存在しなかったときがあった」と言うことは不敬である。また「存在しないものどもから存在するに至った」と言うことも不敬である。さらに、子が父とホモイウシオス(類似実体)〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕であると言う者たちもまた不敬である。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.23.3
Substantia enim secundum quod substantia est, non est alia, ut sit similis ad aliam: eadem enim est in duobus, et non est similis, sed ipsa. Sed alia cum sit, non quo substantia est similis dicitur, sed secundum quamdam qualitatem.
PL 8, 1056Dというのも、実体は実体であるかぎりにおいて、他のものに似ているような別のものではないからである。なぜなら、それは二者のうちにあって同一であり、似ているのではなく、それ自体だからである。しかし、それが別のものであるとき、実体であるという点で似ていると言われるのではなく、ある性質にかかわって似ていると言われるのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.23.4
Impossibile ergo et incongruum ὁμοοὺσιον esse aliquid. Praeterea simile quod in alteritate est, aut in eadem est, divisa in duas partes substantia, aut in alia: quo enim receptibile est dissimile esse, hoc receptibile est similem esse: substantia autem secundum quod substantia est, non recipit similem esse, aut dissimilem: juxta quod autem receptibilis est, qualitatis similis aut dissimilis dicitur, in potentia sua vel existentia manente substantia, vel eadem vel diversa.
PL 8, 1056Dゆえに、何かがホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕であるということは不可能であり、不整合である。さらに、他性のうちにある似たものは、実体が二つの部分に分かたれた同一の実体のうちにあるか、あるいは別の実体のうちにあるかのいずれかである。なぜなら、不似であることを受け入れうるものこそが、似ていることをも受け入れうるものだからである。しかし実体は、実体であるかぎりにおいて、似ていることも不似であることも受け入れない。実体が受け入れうるものに即して、すなわち性質について、似ている、あるいは似ていないと言われるのであって、そのとき実体は、同一であれ相違するものであれ、その可能態あるいは実在においてとどまっている。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.23.5
Quid autem vero illa substantia vel Dei, vel τοῦ λόγου numquid receptibilis est dissimilitudinis, ut dicatur similis esse? Sed impossibile, nec similis ergo, non igitur ὁμοούσιον.
PL 8, 1057Aしかし、神の、あるいはロゴスの、あの実体は、はたして不似性を受け入れうるものであって、それゆえ似ていると言われうるのであろうか。だがそれは不可能である。ゆえに似てもいない。ゆえにホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕でもない。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.23.6
Videamus igitur et istud: si simile aut in eodem genere substantia est, ut hominis aut animalis: similis enim est et homo homini, et animal animali: aut in alio genere, velut homini lapis, aut statua equo.
PL 8, 1057Aではこのことも見てみよう。似ているということは、人間や動物のように同一の類における実体においてか――人間は人間に、動物は動物に似ているものだからである――、あるいは、人間に対する石、あるいは馬に対する彫像のように、別の類においてかのいずれかである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.23.7
Quomodo igitur dicunt ista duo ὁμοούσια esse? si in eodem genere, ut in animali, magis praecedit substantia: si autem in ipsa substantia, aut divisa aut alia superiore substantia nata; sed utrumque aut subalternum est, et alterum subjectum, sed divisa, neque in aequalia, neque in inaequalia, habet alterum perfectum, sed duo perfecta, et a perfecto perfectum.
PL 8, 1057Bでは彼らはどうしてこの両者がホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕であると言うのか。もし同一の類において、たとえば動物においてであれば、むしろ実体のほうが先立つ。もし実体そのものにおいてであれば、それは分割されたものであるか、あるいはより上位の実体から生じた別のものであるかのいずれかである。しかしいずれにせよ、一方は下位に属し、他方はその基体であるか、あるいは分割されたものであって、等しい部分にも等しくない部分にも分かたれず、一方だけが完全であるのではなく、両者が完全であって、完全なものから完全なものが生じるかである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.23.8
Non igitur in ipsa similitudine, quippe et similitudo: si istud, sic necesse est in alio genere. Unde igitur, an alterum quid? Ex nihilo igitur: aut duo principia, sed nihil horum: quoniam et unum principium, et eorum quae sunt omnia causa.
PL 8, 1057Bゆえに、似ているということそのものにおいてではない。もしそうだとすれば、それはむしろ似ていることそのものだからである。もしそうなら、必然的に別の類においてでなければならない。ではどこから来るのか。何か別のものからか。無からか。あるいは二つの原理があるのか。だが、そのいずれでもない。というのも、原理は一つであり、それが存在するすべてのものの原因だからである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.23.9
Pater secundum τὸν λόγον, qui in principio erat, et idcirco semper erat: non ergo ex nihilo erat. Si vero et istud, neque et in eo quod alterum genus et similitudo.
PL 8, 1057B父は、初めにあったロゴスに即して父である。そしてそれゆえ、ロゴスは常に存在していたのであり、ゆえに無から存在したのではない。しかしもしこれもそうであるなら、別の類における似姿であるということでもない。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.23.10
Quomodo autem dicit non quod Jesus arbitratus est semetipsum aequalem esse Deo, sed quod non rapinam arbitratus est aequalem esse.
PL 8, 1057Bではパウロはどのように言っているのか。イエスが自らを神と等しいと考えたと言うのではなく、等しくあることを強奪と見なさなかったと言うのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.23.11
Ea enim quae natura sunt aequalia, non per divinitatem propriam, sed quae juxta fortunam facta sunt aequalia, quasi rapina aequalia sunt. Magna igitur confidentia, et vere naturalis divinitas ad id quod est aequalem esse, non arbitrari rapinam Deo aequalem esse.
PL 8, 1057Cというのも、本性上等しいものはそうではなく、自らの神性によってではなく、運によって等しくされたものこそが、いわば強奪によって等しいのだからである。ゆえに、神と等しくあることを強奪と見なさないということこそ、大いなる確信であり、まことに本性的な神性のしるしなのである。