Adversus Arium Libri Quatuor 1.29.1
Videamus ergo etiam et hoc quod dicis, et quomodo dicis: sic sapiunt et Afri, et Orientales omnes; quare igitur scribis ad illos, ut ejiciant a sancta Ecclesia ὁμοούσιον?
PL 8, 1061Dではさらに、お前がこう言っていること、そしてその言い方も見てみよう。「アフリカの人々も、東方のすべての人々も同じように考えている」と。それなら、なぜお前は彼らに、聖なる教会からホモウシオスを追放するよう書き送るのか。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.29.2
Dicunt ergo istud: Non oportuit ad eos scribi: si oportuit scribi, oportuit et persuadere illis, non solum jussione, sed rationibus et sacris scripturis: debeas enim non solum ὁμοούσιον destruere, sed et ὁμοούσιον adstruere.
PL 8, 1061D彼らはこう言う。彼らに書き送るべきではなかった。もし書き送るべきであったなら、単なる命令によってではなく、理を尽くし聖なる書によって、彼らを説得すべきであった。というのも、お前はホモウシオスを打ち壊すだけでなく、ホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕を打ち立てるべきだからである。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.29.3
Nunc autem supra infra in ὁμοούσιου perversionem nihil aliud dicis, quam quod istud dicentes necesse sit confiteri substantiam praeexistere, et sic explosum patrem et filium esse. Primum non est necesse.
PL 8, 1061Dしかし今、お前はホモウシオスを覆すにあたって、上へ下へと言葉を重ねながら、結局のところ、これを言う者は実体が先在することを認めねばならず、そうすると父と子ということが排斥されてしまう、ということ以外は何も言っていない。まず第一に、それは必然ではない。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.29.4
Deus enim et substantia, et substantiae causa est, et omnibus quae sunt praeexistit, et universae existentialitati, et universae essentiali: ab ipso enim omnia et ea quae sunt, et nomina.
PL 8, 1062Aというのも、神は実体であると同時に実体の原因であり、存在するすべてのものに先在し、あらゆる実在性にも、あらゆる本質性にも先在するからである。というのも、万物は、存在するものどももそれらの名も、すべて神から出るからである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.29.5
Ex isto igitur Deo substantiae principium qui est, et ideo qui sit substantia ὁμοούσιος filius in ipso et cum ipso.
PL 8, 1062Aゆえに、実体の原理であり、それゆえ実体でもあるこの神から出て、子は、その神のうちに、またその神と共にあって、ホモウシオスなのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.29.6
Quippe forma ejus qui sit et imago et character, sine quibus Deus non intelligitur nec intelligentiam ascendit: non tamen quod non sit, quod est simplex Deus: et non quod ista quasi aliud, quod in se ipso sint, aut ut accidentia, sed istud ipsum Deum esse: et sic esse ὁμοούσιον est quod est esse, et pater quod est esse.
PL 8, 1062Aまさしく、子は存在する方の形相であり像であり刻印であって、これらなくしては神は知解されず、知性のうちに昇ることもない。しかしそれは、単純である神がそうでないという意味ではなく、またこれらが、それ自体において存在するあたかも別のもの、あるいは付帯性であるかのようなものであるという意味でもない。むしろ、まさにこれこそが神が存在するということなのである。そしてこのように、ホモウシオスであるとは、「存在すること」であり、しかも父が「存在すること」であるのと同じ「存在すること」なのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.29.7
Quod autem sic esse filius est, Deus enim quod est esse, sic autem esse λόγος, et hoc significat semper quod dicit: Ego et pater unum sumus (Joan. X, 30) . Et: Pater in me, et ego in patre (Joan. XIV, 10) .
PL 8, 1062Aそして、このように「存在すること」が子であるとは、神が「存在すること」であり、そのように「存在すること」がロゴスであるということであって、これは常に彼が言っていることを意味する。「私と父とは一つである」(ヨハネ10:30)。また「父は私のうちに、私は父のうちにいる」(ヨハネ14:10)。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.29.8
Et: si quis me vidit, vidit et patrem, ὁμοούσια enim. (Ibid., 9) . Quid ergo dicit, dicens: praeexistit substantia, ὁμοούσιον est?
PL 8, 1062Bまた「私を見た者は父をも見たのである」、なぜなら両者はホモウシオスだからである(同9節)。ではお前は「実体が先在する、それがホモウシオスである」と言うとき、何を言っているのか。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.29.9
Quid vero si ὁμοούσιον est, non necesse est sic intelligere quod praeexistat substantia, a quo duo ista substantia similia facta sint? et secundum tuam rationem, et tu in idipsum incurris, quod metuis in ὁμοούσιον.
PL 8, 1062Bでは、もしそれがホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕であるなら、この二つがそこから実体において似たものとされた源として、実体が先在すると理解せざるをえないのではないか。そうであれば、お前自身の論法に従っても、お前もまた、お前がホモウシオスにおいて恐れているまさにその同じことに陥るのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.29.10
An tibi soli licet intelligere ὁμοούσιον, patre dante substantiam filio; nobis autem non est ista excogitatio ὁμοούσιον esse, patre causa existente ad hoc ut sit filius, substantiam Deum esse, et tu fateris ὁμοούσιον: esse enim dicis et patrem et filium.
PL 8, 1062Bそれとも、父が子に実体を与えるという仕方でホモウシオスを理解することは〔この最初のホモウシオスは、論敵のホモイウシオスを指す可能性もある。底本どおり訳した〕、お前一人にのみ許されているのか。我々には、父が子が存在するための原因として存在し、その実体が神であるという仕方でホモウシオスを考えることは許されないのか。しかもお前自身がホモウシオスを認めている。なぜならお前は父も子も「存在する」と言っているからである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.29.11
Quis, cui similis? secundum dignitatem, et dignitatem nominum filius patri? sed tamen et pater filio: sic enim sunt omnia ad aliquid, si istud est similitudo, et dicimus ὁμοούσιον, similem esse dicimus filium patri; et quomodo accipiemus Isaiae dictum: dicit enim: Ante me non fuit alius Deus, et post me non erit similis (Isa. XLIII, 10) .
PL 8, 1062B誰が誰に似ているのか。子は尊厳において、また名の尊厳において父に似ているのか。しかし父もまた子に似ていることになろう。というのも、すべての相関語はそのようなものだからである。もしこれが似ているということであり、我々がホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕と言うなら、我々は子が父に似ていると言うことになる。では、我々はイザヤの言葉をどう受け取ればよいのか。彼はこう言っている。「私の前に他の神はなく、私の後にも似た者はいないであろう」(イザヤ43:10)。