Adversus Arium Libri Quatuor 2.10.1
Sed latine hoc nos dici volumus: nec hoc vobis negabitur, vos qui substantiam negatis in Deo quamque a Basilio vincamini, et tu, Basili, qui substantiam confiteris, utrique vestris vocibus ὁμοούσιον confitemini.
PL 8, 1096Aしかし我々はこれをラテン語で言われることを欲する。これは諸君——神における実体を否定し、その実体の点でバシレイオスに論駁されている諸君〔quamque a Basilio vincamini は構文が取りにくい。quam を substantiam を承けると取った〕——にも否まれることはないであろう。また実体を告白するお前、バシレイオスよ、お前にも否まれることはないであろう。両者とも、おのおのの言葉でホモウシオスを告白しているのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.10.2
Nempe dicitis Deum, et eumdem dicitis lumen, eumdem spiritum. Qui dicit ista, substantiam dicit Dei. Nam qui dicit patrem vel omnipotentem, vel bonum, vel infinitum et talia, non substantiam, sed qualitatem dicit.
PL 8, 1096Aすなわち諸君は神と言い、同じ者を光と言い、同じ者を霊と言う。これらを言う者は、神の実体を言っているのである。なぜなら、父、あるいは全能者、あるいは善き者、あるいは無限なる者、そのようなことを言う者は、実体ではなく性質を言っているのだからである。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.10.3
Item filium dicitis Λόγον. lumen, spiritum; et ista substantiam significant. Rursus cum dicitis Deum, dicitis Deum de Deo, verum lumen de vero lumine: argumentum timoris Basilii tollitis, ne sit superior substantia, ex qua duo sunt.
PL 8, 1096A同様に、諸君は子をロゴス、光、霊と言う。そしてこれらは実体を意味する。また諸君が神と言うとき、神からの神、真の光からの真の光と言うのであり、それによって、二つのものがそこから出るような、より上位の実体があるのではないかというバシレイオスの恐れの論拠を取り除くのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.10.4
Si enim de Deo Deus, et lumen de lumine, utique patris substantia filii est: quia ipse Deus pater, ipse substantia est, de qua substantia filius Λόγος, lumen, spiritus: etenim cum dicitur filius, item Salvator, item Jesus Christus, secundum qualitatem, non secundum substantiam dicitur.
PL 8, 1096Bなぜなら、もし神からの神、光からの光であるならば、当然、父の実体は子の実体である。神である父その人が実体であり、その実体から子——ロゴス、光、霊——があるのだからである。そして子と言われるとき、同様に救い主、同様にイエス・キリストと言われるときも、それは性質に従って言われるのであり、実体に従って言われるのではない。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.10.5
Sic reliqua vel patri dantur vel filio, ergo substantiam fatemini. Vos autem certe Basilio credite, qui eadem de Deo, et de Christo dicit; lumen Deum: spiritum, λόγον, et substantiam confitetur.
PL 8, 1096Bこのように残りの〔名〕は父に与えられるか、あるいは子に与えられるかである。それゆえ諸君は実体を告白していることになる。だが諸君は、少なくともバシレイオスを信じるがよい。彼は神についてもキリストについても同じことを言い、神を光と〔呼び〕、霊、ロゴス、そして実体を告白しているのだから。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.10.6
At enim in istis ὁμοούσιον non est: ita est, si non in ὁμοουσίῳ eamdem substantiam intelligas.
PL 8, 1096B「しかし、これらのうちにホモウシオスは無い」と言われるであろう。もしホモウシオスにおいて同一の実体を理解しないのであれば、確かにそのとおりである。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.10.7
Sin autem cum componitur verbum, idem in duobus vel pluribus significatur ὁμοειδὴς, quod eadem sit specie: et ὁμοήλιξ quod eadem aetate, et quod ὁμώνυμος eodem nomine, concordia ὁμονοίᾳ, eodem corde, eadem ἐννοία· ergo consubstantiale quod sit eadem substantia est.
PL 8, 1096Bだが、もし語が複合されるとき、二つあるいはそれ以上のもののうちに同一のものが意味されるのだとすれば——ホモエイデース(同一の種であること)が同一の種であることを、ホモエーリクス(同一の年齢であること)が同一の年齢であることを、ホモオーニュモス(同一の名であること)が同一の名であることを、また協和(ホモノイア)が同一の心を、同一のエンノイア(思念)を意味するように——それゆえコンスブスタンティアーレ〔同一実体なる〕とは、同一の実体であるということである。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.10.8
Sin autem ὁμοῦ intelligitur, erit ὁμοούσιον, latine simul consubstantiale, non ab aliquo alio, sed Dei potentia ex aeterno.
PL 8, 1096Cしかし、もしホムー(ともに)の意味に解されるならば、ホモウシオスとは、ラテン語で言えば「ともに実体を同じくする」であり、他の何ものかによってではなく、神の可能態によって、永遠よりそうあることになる。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.10.9
Etenim si (Joan. I, 1) In principio erat λόγος, et λόγος erat ad Deum, quoniam principium ante nihil habet: si enim habuerit, desinit esse principium: ex aeterno Deus, et ex aeterno λόγος.
PL 8, 1096Cなぜなら、もし(ヨハネ1:1)「初めにロゴスがあった、そしてロゴスは神のもとにあった」のであれば——初めは自らの前に何も持たないのだから。もし持つならば、それは初めであることをやめてしまう——神は永遠より、ロゴスも永遠よりあるのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.10.10
Simul ergo ambo, et semper simul, nec aliquando alter sine altero, nec filius ex eo quod non est aliquando. Heic ergo exclusus Arius, qui protulit ἐνιότε οὐκ ἦ· sententia ejus fuit et illa, ἐξ οὐκ ὄντων esse filium, id est de nihilo.
PL 8, 1096Cそれゆえ両者はともにあり、つねにともにあるのであり、いずれの一方も他方なしにあることはなく、子がいつか存在しないものから〔出た〕ということもない。それゆえここにアリウスは排除される。彼は「エニオテ・ウーク・エーン(かつてある時存在しなかった)」と唱えた者であり、また彼の説はこうであった——子は「エクス・ウーク・オントーン(存在しないものどもから)」ある、すなわち無からある、と。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.10.11
Significat ὁμοούσιον simul esse, et substantiam: Adversus utrumque sacrilegium verbi hujus potentia repugnat, quo ὁμοούσιον dicitur: sive enim ita est, ut ὁμοούσιον, sit ejusdem substantiae, ut ὁμοειδὴς sicuti supra docuimus, excluditur quod dictum est, esse Christum ex nihilo: si enim Deus et Λόγος eadem substantia sunt, Deus et Λόγος non solum non ex nihilo, sed ne ex simili quidem substantia.
PL 8, 1096Cホモウシオスは「ともにあること」と「実体」とを意味する。この語——それによってホモウシオスと言われる語——の効力は、この両方の冒瀆に対抗する。すなわち、もしホモウシオスが、先に我々が教えたようにホモエイデースのごとく同一の実体であるという意味であれば、キリストが無から〔出た〕と言われたことは排除される。なぜなら、もし神とロゴスとが同一の実体であるならば、神とロゴスとは無からでないばかりか、類似の実体からですらないからである。
Adversus Arium Libri Quatuor 2.10.12
Si vero ὁμοούσιον ex eo quod est, simul esse substantia intelligitur, hoc est simul esse substantiarum, simul Deus et λόγος, et ex aeterno semper simul pater et filius.
PL 8, 1096Dしかし、もしホモウシオスが「ある」ということから、実体において「ともにあること」と理解されるならば、これは諸実体が「ともにある」ということであり、神とロゴスとがともにあり、永遠より父と子とがつねにともにあるということである。