Adversus Arium Libri Quatuor 1.47.1
Confitemur igitur Deum patrem omnipotentem, confitemur filium unigenitum Jesum Christum, Deum de Deo lumen verum de vero lumine, formam Dei, qui habet substantiam de Dei substantia, naturam, generationem, filium simul cum patre consubstantiatum quod Graeci ὁμοούσιον appellant, primogenitum ante constitutionem mundi, et primogenitum ante omnem creaturam, hoc est, et ante substantiam veniendi, et generationis, et revivendi, primogenitum a mortuis λόγον, qui sit omnium universalis λόγος, λόγον autem ad Deum, λόγον in postremis temporibus incarnatum, et cruce vincentem mortem et omne peccatum, Salvatorem nostrum, judicem omnium, semper cum patre substantialem et ὁμοούσιον, potentiam activam a patria potentia, et generantem, et facientem omnia, et substantiam existendi omnium, et generationem, et reviviscentiam: quoniam vita est aeterna, et Dei virtus, et sapientia: ipsum inversibilem, immutabilem ( al. mutabilem) juxta quod λόγος est, et quod semper λόγος est: juxta autem quod est creare omnia, et maxime juxta in hyle actionem impassibiliter patientem.
PL 8, 1076Cしたがって我々は、全能の神なる父を告白し、独り子イエス・キリストを告白する——神からの神、真の光からの真の光、神の形相、神の実体からの実体を持つ者、本性、生成、父と共に同一実体の子——これをギリシア人はホモウシオスと呼ぶ——世界の成立に先立つ初子、あらゆる被造物に先立つ初子、すなわち到来すること、生成すること、生き返ることの実体に先立つ者、死者からの初子なるロゴス、万物の普遍的ロゴスであり、神へと向かうロゴス、終わりの時に受肉したロゴス、十字架によって死とあらゆる罪とに勝つ我々の救い主、万物の裁き手、常に父と共に実体的でありホモウシオスなる者、父の可能態からの能動的可能態であり、万物を生み、また造る者、万物の実在することの実体であり、生成であり、生き返りである——彼は永遠の生命であり、神の力であり知恵であるからである——。彼自身は、ロゴスであるかぎりにおいて、また常にロゴスであるかぎりにおいて、転変せず不変である(ある写本は「可変」とする)。しかし万物を創造するかぎりにおいては、とりわけヒュレー(質料)における働きに即しては、受動なしに受苦する者である。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.47.2
Ut fons aquarum immutabilis, impassibilis, extra omnem motionem, cum fluit, et in flumen advenit, juxta alveum et genera et qualitates terrae creditur pati, semper servans potentiam aquae suam, et sicuti flumen irrigat terram, nullam diminutionem sentiens, ad hoc quod est esse aquam; sic Christus ille est fluvius, de quo Propheta dicit: Qui irrigat, et infundit totam terram (Gen. II, 6) : sed Christus totus omne irrigat, et visibilia et invisibilia, flumine vitae omnium eorum quae sunt substantia irrigat.
PL 8, 1077A水の泉が、不変で受動を受けず、あらゆる運動の外にありながら、流れて川となるとき、川底や地の種類や性質に応じて受苦しているかのように信じられ、しかも常に自分の水の可能態を保ち、川が地を潤しても、水であることについては何の減損も感じないように——このように、あのキリストは川である。預言者はこの者について言う。「潤し、地全体に注ぐ者」(創世記2:6)。しかしキリストは全体として万物を潤す——見えるものも見えないものも——万物のうちにある実体の生命の流れによって。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.47.3
In quo autem vita, est Christus: in quo rigat Spiritus sanctus, in quo potentia est vitalitatis, Pater et Deus: totum autem unus Deus.
PL 8, 1077Bしかるに、生命であるところのものはキリストであり、潤すところのものは聖なる霊であり、生命力の可能態であるところのものは父にして神である。そして全体は唯一の神である。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.47.4
Confitemur ergo et Spiritum sanctum ex Deo Patre omnia habentem, τῷ Λόγῳ, hoc est, Jesu Christo tradente illi omnia, quae Christus habet a Patre.
PL 8, 1077Bしたがって我々はまた、聖なる霊を告白する。霊は神なる父からすべてを持つのであり、それはロゴス、すなわちイエス・キリストが、キリストが父から持つすべてを霊に引き渡すことによるのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.47.5
Et isto hujusmodi modo simul confitemur esse haec tria, ex isto quod unum, et unum Deum, ὁμοούσια ista, et semper simul et patrem, et filium, et Spiritum sanctum ineffabili potentia, et ineloquibili generatione filium Dei, Jesum Christum, Λόγος qui sit, et Deum, et imaginem, et formam, et characterem, et refulgentiam patris, et virtutem, et sapientiam Dei, per quae appareat et declaratur Deus in potentia omnium, et existens, et manens, et agens omnia secundum actionem filii, id est, Jesu Christi, quem incarnatum, et crucifixum, et resurgentem a mortuis et ascendentem in coelos, et sedentem ad dexteram Patris, et judicem futurum venire viventium et mortuorum, Patrem omnis creaturae et Salvatorem, et voce, et toto corde confitemur semper, ἀμήν.
PL 8, 1077Bそしてこのような仕方で、我々は、これら三者が同時にあることを告白する。それらが一つであることから、また唯一の神であることから、これらはホモウシオスであり、父と子と聖なる霊とは言い表しがたい可能態において常に共にある。また、語りえない生成によって〔生まれた〕神の子イエス・キリストを告白する。彼はロゴスであり、神であり、像であり、形相であり、刻印であり、父の輝きであり、神の力であり知恵であって、これらを通して、神が万物の可能態のうちにあって、実在し、留まり、子すなわちイエス・キリストの働きに即して万物をなす者として、現れ、示されるのである。この方を我々は、受肉し、十字架につけられ、死者から復活し、天に昇り、父の右に座し、生ける者と死せる者との裁き手として来たるべき方、あらゆる被造物の父にして救い主として、声をもって、また心のすべてをもって、常に告白する。アーメン。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.47.6
Gratia et pax a Deo patre, et filio ejus Jesu Christo Domino nostro, sic ista confitenti in omnia saecula saeculorum.
PL 8, 1077C神なる父から、その子である我々の主イエス・キリストから、恩寵と平和とが、これをこのように告白する者に、世々限りなくあるように。