Adversus Arium Libri Quatuor 1.34.1
Substantia autem Dei imago est, actio, filiusque est, per quam intelligitur, et quod sit declaratur (Joan., XIV, 9) : Qui me vidit, vidit et Patrem. Et ipsa substantia existens, habens esse, et a se.
PL 8, 1066Cしかし神の像は実体であり、それは現実態であり、子であって、それを通して神は知解され、神が存在することが示される(ヨハネ14:9)。「私を見た者は父をも見た」。そしてそれ自体が実体として存在し、「存在すること」を有し、しかも自らから有するのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.34.2
Quoniam autem causa ipsi est id in quo est, imago ipsa filius est ejus, in quo est ineffabili generatione, et maxime ingenerabili generatione, aut magis semper generante generatione: quod et Alexander dixit. Et dicitur semper pater, semper filius simul existens.
PL 8, 1066Cしかし、その方がそこにおいて存在する当のものが、その方にとっての原因であるから、その像である子は、言い尽くしがたい生成によって、とりわけ生まれることのない生成によって、あるいはむしろ常に生み続ける生成によって、その方の子なのである。これはアレクサンドロスも言ったことである。そして、常に父であり、常に子である、と、共に存在するものとして言われる。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.34.3
Ergo et semper consubstantialis coexistens, unum existens, in patre filius est; cum autem operatur, procedit: cum procedit, in filio est pater. Quomodo autem istud dicimus?
PL 8, 1066Dゆえに、常に同一実体のものとして共に存在し、一なるものとして存在しつつ、子は父のうちにある。しかし働くとき、子は進み出る。進み出るとき、父は子のうちにある。ではこれをどう言えばよいのか。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.34.4
Deus et λόγος unum est et unitum, et idcirco ὁμοούσιον, sed quod Deus, juxta quod Deus est, ejus quod et esse potentia est, et omnium quae sunt, ad id quod est esse, causa est λόγος juxta quod est: λόγος paterna est potentia, ad subsistere facere ipsum quod est esse: principale ipsum quod est esse, et principium, et perfectio.
PL 8, 1066D神とロゴスとは一であり、一致したものであり、それゆえホモウシオスである。しかし神は、神であるという点において、「存在すること」の可能態である。そして存在するすべてのものにとって、その「存在すること」の原因であるのは、ロゴスがそれであるという点におけるロゴスである。ロゴスとは父の可能態であって、「存在すること」そのものを自存させるものである。原初の「存在すること」そのものであり、原理であり、完成なのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.34.5
Ab eo enim quod est esse universale, et supra universale omne universale esse, et juxta genera, et juxta species esse, et individua, quod est esse illis habet.
PL 8, 1066Dというのも、普遍的な「存在すること」から、そして普遍を超えたあらゆる普遍的な「存在すること」から、諸々の類に即して、諸々の種に即して、また個物どもに即して、それらは「存在すること」を得るからである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.34.6
Si igitur λόγος habet esse, est enim λόγος id ipsum quod est esse ipsi et λόγος, ergo ex illo quod est supra universale esse, esse est: sed universale quod est esse λόγος est: Deus autem id quod est supra universale esse, filius autem quod est universale esse: pater ergo supra universale quod est esse, ὁμοούσιον ergo in eo quod est esse, ad id quod est esse, et quod supra universale ad universale: hoc autem et progressio est; ab eo enim quod est supra universale, universale egreditur, et magis certe intelligenti et egreditur, et manet, non enim derelinquitur universale.
PL 8, 1067Aゆえに、もしロゴスが「存在すること」を有するならば――というのも、ロゴスにとって「存在すること」はそれ自体であり、しかもそれはロゴスだからである――、ゆえに、普遍を超えたものから、「存在すること」が存在するのである。しかし普遍的な「存在すること」とはロゴスのことである。神とは普遍を超えた「存在すること」であり、子とは普遍的な「存在すること」である。ゆえに父は普遍を超えた「存在すること」であって、ホモウシオスであるのは、「存在すること」において「存在すること」に対して、そして普遍を超えたものが普遍的なものに対してである。しかもこれは進み出ることでもある。というのも、普遍を超えたものから普遍的なものが出て来るのであり、しかも知解する者にとってはいっそう確かに、それは出て来ると同時にとどまるのであって、普遍的なものは見捨てられることがないからである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.34.7
Ergo et subsistit per semetipsum quod est universale et intus est in eo quod est supra universale: connexum ergo est, et inseparatum est; et istud luminis refulgentia dicitur, omnia luminis habens, sed non accipiens, neque enata, sed connaturalis, ὁμοούσιος semper existens.
PL 8, 1067Aゆえに、普遍的なものはそれ自体を通して自存し、しかも普遍を超えたもののうちにとどまっている。ゆえにそれは結びついており、分離されていない。そしてこれが「光の輝き出ること」と言われるものであって、光のすべてを有しながらも、それを受け取ったのではなく、また生まれ出たものでもなく、本性を共にするものであり、常にホモウシオスとして存在する。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.34.8
Non igitur motu locali, neque immutatione: immutabilis enim pater, et immutabilis filius, et semper pater, semper filius, etiamsi filius credatur in patre imago existens, et ejus quod esse forma, sicut dictum est, sive juxta progressum refulgentia luminis filius est.
PL 8, 1067Bゆえに、それは場所的な運動によるのでも、変化によるのでもない。父は不変であり、子も不変であって、常に父であり常に子である。たとえ子が、父のうちにある像として、また父の「存在すること」の形相として信じられるとしても、あるいはすでに言われたとおり、子が進み出ることに即した光の輝き出ることであるとしても、それは変わらない。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.34.9
Iis sic existentibus, et magis unum existentibus, refulgentia enim splendor luminis, et ipsa in se lumen habet a patre et in lumine est et foris: ergo et in patre filius, et quod annexus est splendor luminis, magis ad lumen esse splendor dicitur, non in lumine; etiamsi a lumine resplendeat in lumine est, et hoc significat (Joan., I, 1) : In principio erat Λόγος, et Λόγος erat ad Deum: ὁμοούσιον ergo et filius et pater, et semper ista, et ex aeterno, et in aeternum.
PL 8, 1067Bこれらのことがそうであり、しかもいっそう一として存在するのであるから――というのも、輝き出ることとは光の輝きであり、それ自体のうちに父からの光を有しており、光のうちにありながら外にもあるからである――、ゆえに子は父のうちにある。そして、輝きは光に結びついているので、光のうちにあると言うよりは、むしろ光に向かってあると言われる。しかし、光から照り輝くとしても、それは光のうちにある。そしてこれが(ヨハネ1:1)の意味するところである。「初めにロゴスがあった。そしてロゴスは神に向かってあった」。ゆえに子と父とはホモウシオスであり、これは常にそうであり、永遠より、そして永遠へと、そうなのである。