Adversus Arium Libri Quatuor 1.28.1
Sed ista. Et rursus: Sunt enim et alia in sacra Scriptura, quod Deus Jesus, quod ante aeones: quod filius, et natura filius, et in carne filius, et maxime in carne filius vocatus, quod tunc salvavit omnia ὄντα, et tunc vicit inimicitias divinitatis, et omnem mortem, et quod ipse passus sit secundum motionem: pater autem non secundum cessationem.
PL 8, 1060Dだがこれはこれとして。さらに――聖なる書にはほかにも、イエスが神であること、諸々の永劫の前に存在したこと、子であり本性によって子であること、肉において子であり、とりわけ肉において子と呼ばれたこと、そのときすべての存在するものを救ったこと、そのとき神性への敵意とあらゆる死とに打ち勝ったこと、そして彼自身は運動に即して受苦したが、父は静止に即して受苦しなかったことが記されている。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.28.2
Si ista sic sunt, hoc deest solum quomodo intelligendum ὁμοούσιον, aut ὁμοούσιον esse filium patri: hoc enim dogma nunc expergefactum est, et quidem olim rumoribus jactatum, quod non oporteat dici ὁμοούσιον, sed magis ὁμοούσιον: nunc inventum hoc dogma.
PL 8, 1061Aもしこれらのことがそうであるなら、あとに残るのはただ、ホモウシオスをどう理解すべきか、あるいは子が父にとってホモウシオスであるかという問題だけである。この教理は今や目覚めさせられたものであり、かつては噂として語られはしたが、「ホモウシオス」ではなく、むしろ「ホモイウシオス」〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕と言うべきであるとされていた。今この教理が発見されたというのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.28.3
Audent autem et hoc dicere, quod olim, non dico quando olim: sufficit enim quod mihi non ab aeone, neque a praesentia Jesus, sed olim datum sit ante annos centum, concedo, et plures.
PL 8, 1061A彼らはさらに、これが「かつて」からのものであると言う大胆さすら持つ。私は「かつて」がいつかとは言わない。私にとっては、それが永劫からでもイエスの現臨からでもなく、かつて百年前、あるいはそれ以上前に与えられたのだと言うだけで十分である――私はそれを認めよう。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.28.4
Ubi latuit? ubi dormiit ante undecim annos? cum in Nicaea civitate fide confirmata per 300 plures Episcopos, Arionitas excludentes, in qua synodo istorum virorum Ecclesiae totius orbis lumina fuerunt.
PL 8, 1061Aそれはどこに隠れていたのか。十一年前にはどこに眠っていたのか。ニカイアの都市で、三百名を超える司教たちによって信仰が確認され、アリウス派が排除されたときに。その会議においては、これらの人々こそ全世界の教会の光であった。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.28.5
Vetus igitur dogma quod fugerat: si non fuit, convictum est, et nunc coepit: si fuit, aut contentione siluit, aut cognitionis et veritatis sententia fugatum est: forte tunc tu patrone dogmatis non solum in vita, sed episcopus fuisti: tacuisti et tu, et socii et discipuli, et condoctores, et toto tempore postea, usquequo imperator Romae fuit, praesens audisti multa contraria, conviva existens istorum hominum quos nunc anathematizas: iratus vel quod sine te fidem scripserunt.
PL 8, 1061Bゆえに、それが逃げ去っていた古い教理であるとすれば――もしそれが存在しなかったのなら、今初めて始まったことが証明されたのである。もし存在していたのなら、争いのうちに沈黙していたか、あるいは認識と真理の判定によって追い払われていたかのいずれかである。教理の擁護者よ、おそらくそのとき、お前は単に生きていたばかりか、司教でもあった。お前も、お前の仲間も、弟子たちも、同僚の教師たちも沈黙していた。そしてその後、皇帝がローマにいた間ずっと、お前は現場に居合わせて多くの反対意見を聞いていた。お前が今破門しているこれらの人々の宴の席に連なりながら。お前を除いて信仰箇条を書いたということに怒っただけなのかもしれないが。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.28.6
An coactus a magistris legatus venisti in defensionem proditionis? Sed quid differt, sive triginta, sive septuaginta, sive amplius, et sive saepius eadem fides in destructionem aliarum αἱρέσεων effecta est? una cum sit, et ab uno incipiens, et operata usque nunc.
PL 8, 1061Bそれとも、師たちに強いられて、使者として裏切りの弁護にやって来たのか。だが、三十年前であれ、七十年前であれ〔triginta, septuaginta は司教の数とも読める。「年前」と補って取った〕、それ以上前であれ、あるいは同じ信仰がたびたび他の異端を打ち破るために働いてきたのであれ、それが何の違いになろうか。それは一つのものであり、一つのものから始まり、今に至るまで働き続けてきたのである。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.28.7
Tu autem scribis ista et dicis: quae Samosatenus Paulus, et Marcellus, et Photinus, et nunc Valens et Ursacius, et alii istius modi in haeresi religiosi inventi destructi sunt. Numquid ὁμοούσιον dicentes? Non. Quomodo autem blasphemantes?
PL 8, 1061Cしかしお前はこれらのことを書いて言う。すなわち、サモサタのパウロも、マルケッルスも、フォティヌスも、そして今やウァレンスとウルサキウスも、その他このような異端において敬虔ぶった者たちも、打ち破られたのだと。彼らはホモウシオスと言っていたためであろうか。否である。ではどのように冒瀆していたのか。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.28.8
Samosatenus sicuti Arius: ex nihilo, et quod fuit quando non fuit, quod factura filius, et omnino omnimodis dissimilis patri. Quid Marcellus et Photinus? Tantum hominem ex homine Jesum, et esse Triadem extra Jesum. Et nunc Valens et Ursacius reliquiae Arii.
PL 8, 1061Cサモサタのパウロは、アリウスと同様に、無からであり、「かつて存在しなかったときがあった」とし、子は造られたものであり、まったくあらゆる点で父に似ていないと言った。マルケッルスとフォティヌスは何であったか。イエスをただ人間から出た人間にすぎないとし、三位一体はイエスの外にあるとした。そして今やウァレンスとウルサキウスはアリウスの残党である。
Adversus Arium Libri Quatuor 1.28.9
Propria ergo blasphemia, propter quam ejecti sunt. Tum autem idcirco vicisti eos, quod ὁμοούσιον dicis, non enim dixerunt ὁμοούσιον, et sic victi sunt.
PL 8, 1061Cゆえに、彼らが追放されたのは、それぞれ固有の冒瀆のゆえであった。それともお前が彼らに打ち勝ったのは、お前がホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕と言うからであり、彼らはホモイウシオスと言わなかったので、そうして打ち破られたというのか。