テルトゥリアヌスc. 155–c. 220

Patristica — 教父文献 日本語対訳Patrologia LatinaVol. 2Adversus Marcionem

Caput XVI 第XVI章

Tertullian · Adversus Marcionem · PL 2, 395A · 33 sectiones

Adversus Marcionem 4.16.1

1

Sed vobis dico, inquit (Luc. VI), qui auditis; ostendens hoc olim mandatum (IV Esdr. XV, 1) a Creatore: Loquere in aures audientium. Diligite inimicos vestros, et benedicite eos qui vos oderunt, et orate pro eis qui vos calumniantur.

PL 2, 395A

「しかし、聞いている汝らに私は言う」と彼は言う(ルカ6章)。これによって、この掟がかつて創造主によって命じられていたことを示している。「聞く者たちの耳に語れ」(第四エズラ15:1)。「汝らの敵を愛し、汝らを憎む者たちを祝福し、汝らを誹る者たちのために祈れ」。

Adversus Marcionem 4.16.2

2

Haec Creator una pronuntiatione clusit per Esaiam (Is. LXVI, 5): Dicite, Fratres nostri estis, eis qui vos oderunt.

PL 2, 395A

創造主はこれを、イザヤを通して一つの発言のうちに閉じ込めた(イザヤ66:5)。「汝らを憎む者たちに、『汝らは我々の兄弟である』と言え」。

Adversus Marcionem 4.16.3

3

Si enim qui inimici sunt et oderunt, et maledicunt, et calumniantur, fratres appellandi sunt; utique et benedici odientes, orari pro calumniatoribus jussit, qui eos fratres deputari praecepit.

PL 2, 395A

実際、敵であり、憎み、呪い、誹る者たちが兄弟と呼ばれるべきであるとすれば、彼らを兄弟とみなすよう命じた方は、当然、憎む者たちが祝福され、誹る者たちのために祈られることをも命じたはずである。

Adversus Marcionem 4.16.4

4

Novam plane patientiam docet Christus, etiam vicem injuriae cohibens, permissam a Creatore (Exod. XXI, 24) oculum exigente pro oculo, et dentem pro dente: contra, ipse alteram amplius maxillam offerri jubens, et super tunicam pallio quoque cedi.

PL 2, 395A

キリストは実に新しい忍耐を教えている。不正の仕返しをも禁じることによってである。それは創造主が、目には目を、歯には歯をと要求して許していたものである(出エジプト21:24)。それに反して、キリスト自身はもう一方の頬をも差し出すよう命じ、下着の上に上着をも譲り渡すよう命じている。

Adversus Marcionem 4.16.5

5

Plane haec Christus adjecerit, ut supplementa consentanea disciplinae Creatoris. Atque adeo hoc statim renuntiandum est, an disciplina patientiae praedicatur penes Creatorem.

PL 2, 395B

確かに、キリストはこれらを、創造主の教えにふさわしい補足として付け加えたのかもしれない。そこでまず直ちに明らかにしなければならないのは、忍耐の教えが創造主のもとで宣べられているかどうかである。

Adversus Marcionem 4.16.6

6

Si per Zachariam praecepit (Zach. VII, 10), ne unusquisque malitiae fratris sui meminerit; sed nec proximi: nam et rursus: Malitiam, inquit (Ibid. VIII, 17), proximi sui unusquisque ne recogitet. Multo magis patientiam indixit injuriae, qui indixit oblivionem.

PL 2, 395B

もし創造主がゼカリヤを通して、おのおのが兄弟の悪意を記憶に留めないようにと命じたのであれば(ゼカリヤ7:10)——いや兄弟だけでなく隣人についても、である。というのも、また重ねて、「おのおの、隣人の悪意を思い返すな」と言われているからである(同8:17)。忘却を命じた方は、なおさら不正に対して忍耐を命じたことになる。

Adversus Marcionem 4.16.7

7

Sed et cum dicit (Deut. XXXII, 35): Mihi vindictam, et ego vindicabo; proinde patientiam docet vindictae exspectatricem.

PL 2, 395B

また「復讐は私のものであり、私が報いる」と言うときも(申命記32:35)、それによって忍耐が復讐を待ち望むものであることを教えている。

Adversus Marcionem 4.16.8

8

In quantum ergo non capit, ut idem videatur et dentem pro dente, oculum pro oculo, in vicem injuriae exigere, qui non modo vicem, sed etiam ultionem, etiam recordationem et recogitationem injuriae prohibet: in tantum aperitur nobis, quomodo oculum pro oculo, et dentem pro dente censuerit, non ad secundam injuriam talionis permittendam, quam prohibuerat interdicta ultione, sed ad primam coercendam, quam prohibuerat opposito talione, ut unusquisque respiciens licentiam secundae injuriae, a prima semetipsum contineret.

PL 2, 395B

したがって、不正に対する仕返しとして歯には歯を、目には目をと要求する当の同じ方が、仕返しだけでなく報復そのものをも、不正の記憶や思い返しさえも禁じている、とは考えられない限りにおいて——まさにその限りにおいて——我々には次のことが明らかになる。すなわち、目には目を、歯には歯をと定めたのは、報復を禁じることによってすでに禁じておいた第二の不正、すなわち同害報復そのものを許容するためではなく、対置された同害報復によって禁じておいた第一の不正を抑えるためであった。それは、おのおのが第二の不正への放縦を思い見て、第一の不正から自らを制するためである。

Adversus Marcionem 4.16.9

9

Facilius enim vim comprimi scit repraesentatione talionis, quam repromissione ultionis. Utrumque autem constituendum fuit pro natura et fide hominum; ut qui Deo crederet ultionem a Deo exspectaret, qui minus fideret, leges talionis timeret.

PL 2, 395C

というのも、暴力は報復の約束によってよりも、同害報復をその場で示すことによってのほうが容易に抑えられることを、彼は知っていたからである。しかし両方とも、人間の性質と信仰に応じて定められる必要があった。神を信じる者は神からの報復を待ち、あまり信じない者は同害報復の法を恐れるようにである。

Adversus Marcionem 4.16.10

10

Hanc legis voluntatem de intellectu laborantem, Dominus et sabbati et legis et omnium paternarum dispositionum Christus et revelavit, et compotem fecit, mandans alterius quoque maxillae oblationem; ut tanto magis vicem injuriae extingueret, quam et lex per talionem voluerat impedisse, certe quam prophetia manifeste coercuerat, et memoriam injuriae prohibens, et ultionem ad Deum redigens.

PL 2, 396A

安息日の主にして律法の主、また父のあらゆる配剤の主であるキリストは、理解に苦しんでいたこの律法の意図を啓示し、それを実現させた。もう一方の頬をも差し出すよう命じることによってである。それは、律法が同害報復によって妨げようとしていた不正への仕返しを——いや、預言が、不正の記憶を禁じ、報復を神へと帰することによって、あからさまに抑えていた当のものを——なおさら消し去るためであった。

Adversus Marcionem 4.16.11

11

Ita si quid Christus intulit, non adversario, sed adjutore praecepto, non destruxit disciplinas Creatoris.

PL 2, 396A

したがって、もしキリストが何かを付け加えたとしても、それは敵対する掟によってではなく、助力する掟によってであって、創造主の教えを破壊したのではない。

Adversus Marcionem 4.16.12

12

Denique, si in ipsam rationem patientiae praecipiendae, et quidem tam plenae atque perfectae, consideremus, non consistet, si non est Creatoris, qui vindictam repromittit, qui judicem praestat.

PL 2, 396A

つまるところ、これほど満ち足りて完全な忍耐が命じられているその理由そのものを考えてみるならば、それが創造主のものでなければ成り立たない。復讐を約束し、審判者を提供するのは創造主だからである。

Adversus Marcionem 4.16.13

13

Alioquin, si tantum patientiae pondus, non modo non repercutiendi, sed et aliam maxillam praebendi; et non modo remaledicendi, sed etiam benedicendi, et non modo non retinendi tunicam, sed amplius et pallium concedendi, is mihi imponit, qui non sit me defensurus; in vacuum patientiam praecepit, non exhibens mihi mercedem praecepti: patientiae dico fructum, quod est ultio; quam mihi permisisse debuerat, si ipse non praestat; aut si mihi non permittebat, ipse praestare; quoniam et disciplinae interest, injuriam vindicari: metu enim ultionis, omnis iniquitas refrenatur.

PL 2, 396A

さもなければ、これほど重い忍耐——仕返ししないだけでなく、もう一方の頬をも差し出すこと、呪い返さないだけでなく祝福すること、下着を取り戻さないだけでなく、さらに上着をも譲り渡すこと——を私に課す者が、私を弁護してくれるはずのない者であるならば、彼は空しく忍耐を命じたことになり、その掟の報い——すなわち忍耐の実りである報復——を私に示していないことになる。もし彼自身がそれを与えないのであれば、彼は私にそれを許すべきであった。あるいは、もし私に許さないのであれば、彼自身がそれを与えるべきであった。というのも、不正が報復されることは教えにとっても大事なことだからである。報復への恐れによって、あらゆる不義が抑えられるからである。

Adversus Marcionem 4.16.14

14

Caeterum, passim emissa libertate dominabitur; utrumque oculum effossura, et omnem dentem excitatura prae impunitatis securitate.

PL 2, 396B

そうでなければ、至る所で自由を野放しにされた不義が支配することになろう。免責への安心から、両の目をえぐり出し、あらゆる歯を打ち落とすことになろう。

Adversus Marcionem 4.16.15

15

Sed hoc est Dei optimi, et tantum boni, patientiae injuriam facere, violentiae januam pandere, probos non defendere, improbos non coercere, Omni petenti te, dato; utique indigenti: vel tanto magis indigenti, si etiam et abundanti.

PL 2, 396B

しかし、忍耐に不正を働かせ、暴力に門を開き、善良な者たちを守らず、不埒な者たちを抑えないこと——これこそが至善の神、これほどの善き方のなさることなのであろうか。「すべて汝に求める者に与えよ」——もちろん困窮している者にである。いや、有り余るほど持つ者にさえ与えるのであれば、なおさら困窮している者にこそ、である。

Adversus Marcionem 4.16.16

16

Ne quis ergo indigeat, datori paratam habes Deuteronomio formam Creatoris: Non erit, inquit (Deut. XV, 4) in te indigens; uti benedicens benedicat te Dominus Deus tuus; datorem scilicet, qui fecerit non esse indigentem. Et plus hic, non enim petenti jubet dari.

PL 2, 396C

それゆえ、誰も困窮することのないようにと、与える者のための創造主の型を、お前は申命記のうちに用意されたものとして持っている。「汝のうちに困窮する者はいないであろう」と言われている(申命記15:4)。「汝の主なる神が汝を祝福して祝福してくださるように」。すなわち、困窮する者がいないようにする与え主のことである。そしてここではそれ以上のことが命じられている。求める者にだけ与えよとは命じていないからである。

Adversus Marcionem 4.16.17

17

Sed, Non sit, inquit, indigens in te; id est, cura ultro ne sit: quo magis petenti praejudicat dandum, etiam in sequentibus: Si autem fuerit indigens e fratribus tuis, non avertes cor tuum, nec constringes manum tuam a fratre tuo indigente.

PL 2, 396C

むしろ、「汝のうちに困窮する者があってはならない」と言われている。すなわち、進んで、困窮する者がいないよう配慮せよということである。それによって、求める者に与えるべきことはなおさら当然のこととして決められている。続く箇所にも同様である。「もし汝の兄弟のうちに困窮する者があれば、汝は心を背けてはならず、困窮している汝の兄弟から汝の手を閉ざしてはならない」。

Adversus Marcionem 4.16.18

18

Aperiens aperies illi manum, foenus foenerabis illi quantum desiderarit . Foenus enim nisi petenti dari non solet. Sed de foenore postmodum.

PL 2, 396C

「汝は彼に対して手を大きく開き、彼が望むだけ利息をつけて貸し与えよ」。というのも、利息をつけて貸すのは、求める者に対してでなければ普通しないことだからである。しかし利息については後で述べる。

Adversus Marcionem 4.16.19

19

Nunc si quid voluerit argumentari, Creatorem quidem fratribus dari jussisse, Christum vero omnibus petentibus; ut hoc sit novum atque diversum: imo unum erit ex his, per quae lex Creatoris erit in Christo.

PL 2, 397A

さて、もし彼が何か論じようとして、創造主は兄弟に与えるようにと命じたのに対し、キリストはすべて求める者に与えるようにと命じたのだから、これは新しく異なることだと言おうとするならば——むしろこれは、創造主の律法がキリストのうちにあることを示す事柄の一つとなろう。

Adversus Marcionem 4.16.20

20

Non enim aliud Christus in omnes praecepit, quam quod Creator in fratres. Nam etsi major est bonitas quae operatur in extraneos, sed non prior ea quae ante debetur in proximos. Quis enim non diligens proximos, poterit diligere extraneos?

PL 2, 397A

というのも、キリストがすべての人に命じたことは、創造主が兄弟に対して命じたことと別のものではないからである。よそ者に対して働く善性のほうが大きいとはいえ、それは、あらかじめ隣人に対して負われるべき善性より先ではない。実際、隣人を愛さない者が、よそ者を愛することなどできようか。

Adversus Marcionem 4.16.21

21

Quod si secundus gradus bonitatis est in extraneos, qui in proximos primus est; ejusdem erit secundus gradus, cujus et primus; facilius quam ut ejus sit secundus, cujus non extitit primus.

PL 2, 397A

もし隣人に対する善性が第一の段階であって、よそ者に対する善性がその第二の段階であるならば、第二の段階は第一の段階を持つ者にこそ属するのであって、第一の段階を持たなかった者に第二の段階が属することは、それよりも起こりにくい。

Adversus Marcionem 4.16.22

22

Ita, Creator et secundum naturae ordinem primum in proximos docuit benignitatem, emissurus eam postea et in extraneos; et secundum rationem dispositionis suae, primo in Judaeos, postea et in omne hominum genus.

PL 2, 397A

このように、創造主は自然の順序に従って、まず隣人に対する慈愛を教え、その後によそ者に対してもそれを及ぼそうとしたのであり、また自らの配剤の理に従って、まずユダヤ人に対して、その後にすべての人類に対してそうしたのである。

Adversus Marcionem 4.16.23

23

Ideoque, quamdiu intra Israelem erat sacramentum, merito in solos fratres misericordiam mandabat.

PL 2, 397B

それゆえ、秘義がイスラエルの内にとどまっている間は、慈しみを兄弟だけに対して命じたのは当然であった。

Adversus Marcionem 4.16.24

24

At ubi Christo dedit (Ps. II, 8) gentes haereditatem, et possessionem terminos terrae, et coepit expungi quod dictum est per Osee (Os. I et II): Non populus meus, populus meus; et non misericordiam consecuta, misericordiam consecuta, natio scilicet; exinde Christus in omnes legem paternae benignitatis extendit neminem excipiens in miseratione sicut in vocatione.

PL 2, 397B

しかし、創造主がキリストに諸国民を嗣業として、地の果てまでを所有として与え(詩篇2:8)、ホセアを通して言われたこと——「我が民ではない者が、我が民となる」、そして「慈しみを得なかった者が、慈しみを得た」、すなわちその民族について——が実現し始めたとき(ホセア1章・2章)、そこからキリストは父の慈愛の律法をすべての人に広げ、召しにおいてと同じく憐れみにおいても誰も除外しなかった。

Adversus Marcionem 4.16.25

25

Ita et si quid amplius docuit, hoc quoque in haereditatem gentium accepit. Et sicut vobis fieri vultis ab hominibus, ita et vos facite illis (Luc. VI).

PL 2, 397B

したがって、たとえキリストがそれ以上のことを教えたとしても、それもまた諸国民への嗣業として受け取ったものである。「そして、人々からしてもらいたいと汝らが望むとおりに、汝らも彼らにせよ」(ルカ6章)。

Adversus Marcionem 4.16.26

26

In isto praecepto utique alia pars ejus subauditur: Et sicut vobis non vultis fieri ab hominibus, ita et vos ne faciatis illis.

PL 2, 397C

この掟には、当然もう一つの部分が暗に含まれている。「そして、人々からしてもらいたくないと汝らが望むとおりに、汝らも彼らにするな」。

Adversus Marcionem 4.16.27

27

Hoc si novus Deus et ignotus retro, et nondum plane editus praecepit, qui me nulla antehac institutione formaverit, qua prius scirem quid deberem mihi velle vel nolle, atque ita et aliis facere, quae mihi vellem; non facere, quae et mihi nollem, passivitatem sententiae meae permisit, nec adstrinxit me ad convenientiam voluntatis et facti, ut id aliis faciam quod mihi velim, et id nec aliis faciam quod mihi nolim.

PL 2, 397C

もし新しい神、これまで知られておらず、いまだ全く現れていなかった神が、これを命じたのであれば——この神は以前に何の教えによっても私を形作らなかったのであり、それによって私が事前に、自分に何を望むべきか望まざるべきかを知り、そのように他人にも、自分が望むことをなし、自分が望まないことをなさないでいられるようにはしていなかった——彼は私の判断が勝手気ままであるに任せ、私を意志と行いの一致へと、すなわち自分に望むことを他人にもなし、自分に望まないことを他人にもなさないという一致へと、縛りつけなかったのである。

Adversus Marcionem 4.16.28

28

Non enim diffiniit quid mihi atque aliis debeam velle nolle, ut ad legem voluntatis parem factum, et possim alii non praestare, quod ab alio mihi velim praestitum, amorem, obsequium, solatium, praesidium, et ejusmodi bona: proinde nec alii facere, quod ab alio mihi fieri nolim, vim, injuriam, contumeliam, fraudem, et ejusmodi mala.

PL 2, 397C

というのも、彼は私が自分にも他人にも何を望み何を望まざるべきかを定めなかったからである。それによって私が意志の法に等しく形づくられ、他人が私に対して果たしてくれることを望むもの——愛情、従順、慰め、庇護、その他こうした善きもの——を、私が他人に対して果たさなくてもよいことになる。同様に、他人が私に対してなすことを望まないもの——暴力、不正、侮辱、欺き、その他こうした悪しきもの——を、私が他人になさなくてもよいことになる。

Adversus Marcionem 4.16.29

29

Denique, hac inconvenientia voluntatis et facti, agunt ethnici nondum a Deo instructi. Nam etsi natura bonum et malum notum est, non tamen Dei disciplina: qua cognita, tunc demum convenientia voluntatis et facti ex fide, ut sub metu Dei agitur.

PL 2, 398A

つまるところ、意志と行いのこの不一致のうちに、いまだ神によって教えられていない異教徒たちは行動している。というのも、善悪は本性によって知られてはいても、神の教えによってではないからである。神の教えが知られてはじめて、意志と行いの一致が信仰から生じ、神への恐れのもとで行われるようになる。

Adversus Marcionem 4.16.30

30

Itaque deus Marcionis cum maxime revelatus sit, tamen revelatus non potuit hujus praecepti de quo agitur, tam strictum, et obscurum, et caecum adhuc, et facilius pro meo potius arbitrio interpretandum, compendium emittere, cujus nullam praestruxerat distinctionem.

PL 2, 398A

したがって、マルキオンの神は、ちょうど今しがた啓示されたばかりでありながら、いや啓示されたにもかかわらず、いま論じているこの掟の要約を——これほど切り詰められ、不明瞭で、いまだ見えないままであり、むしろ私自身の判断によって解釈するほうがたやすいような要約を——発することはできなかった。彼はその区別をあらかじめ何一つ立てておかなかったからである。

Adversus Marcionem 4.16.31

31

At enim creator meus et olim et ubique praecepit indigentes, pauperes et pupillos et viduas protegi, juvari, refrigerari: sicut et per Isaiam (Is. LVIII, 7): Infringito esurienti panem tuum ; et mendicos qui sine tecto sunt in domum tuam inducito; et nudum si videris, tegito.

PL 2, 398A

しかし、我が創造主は、昔から、そしていたるところで、困窮する者、貧しい者、孤児、やもめを守り、助け、憩わせるようにと命じてきた。イザヤを通してもそうである(イザヤ58:7)。「汝のパンを飢えた者に分け与えよ。屋根のない物乞いを汝の家に招き入れよ。裸の者を見たら、これを覆え」。

Adversus Marcionem 4.16.32

32

Item per Ezechielem (Ezech., XVIII, 7), de viro justo: Panem suum dabit esurienti, et nudum conteget. Satis ergo jam tunc me docuit ea facere aliis, quae mihi velim fieri.

PL 2, 398B

同様に、エゼキエルを通しても、義人について言われている(エゼキエル18:7)。「彼は自分のパンを飢えた者に与え、裸の者を覆うであろう」。したがって、すでにその時から、私が自分にしてもらいたいことを他人にもなすようにと、十分に教えていたのである。

Adversus Marcionem 4.16.33

33

Proinde denuntians: Non occides, non adulterabis, non furaberis, non falsum testimonium dices; docuit ne faciam aliis quae fieri mihi nolim: et ideo ipsius erit praeceptum in Evangelio, qui illud retro et praestruxit et distinxit, et ad arbitrium disciplinae suae disposuit: et merito jam compendio substrinxit, quoniam et alias recisum sermonem facturus in terris (Is., X, 23) Dominus, id est Christus, praedicabatur.

PL 2, 398B

同様に、「汝は殺すな、姦淫するな、盗むな、偽りの証言をするな」と告げることによって、私が自分にしてもらいたくないことを他人になさないようにと教えた。したがって、福音書におけるこの掟は、それをあらかじめ立て、区別し、自らの教えの判断に従って定めておいた方のものであるはずである。そしてその方は、それをすでに要約のうちに正当に縮めておいたのである。なぜなら、主、すなわちキリストが、地上において言葉を縮められた方として告げられるであろうことが、ほかの箇所でも予告されていたからである(イザヤ10:23)。