De officiis ministrorum libri tres 1.18.1
De partibus verecundiae: quemadmodum sermonem ac silentium temperet, pudicitiam comitetur, preces nostras Deo commendet, motibus corporeis moderetur; ubi refertur historia de duobus clericis observatu minime indigna: tum subnectitur qua ratione componendus ex eadem virtute incessus, quantave cautio ne quid inverecundum ore proferatur, aut detegatur in corpore, adhibenda sit: et haec omnia exemplis appositissimis illustrantur.
PL 16, 43B慎みの諸部分、すなわち慎みが言葉と沈黙を調え、貞潔に伴い、我々の祈りを神に推奨し、体の動きを節することを論じ、二人の聖職者についての注目に値する話を挙げ、さらに同じ徳によって歩みを整え、口から慎みを欠いたことを出さず体をあらわにしないよう、どれほどの用心を払うべきかを、きわめてふさわしい例によって説く。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.2
67. Pulchra igitur virtus est verecundiae, et suavis gratia, quae non solum in factis, sed etiam in ipsis spectatur sermonibus; ne modum progrediaris loquendi, ne quid indecorum sermo resonet tuus. Speculum enim mentis plerumque in verbis refulget.
PL 16, 43B67. それゆえ、慎みは美しい徳であり、好ましい魅力である。それは行いにおいてだけでなく、言葉そのものにおいても見て取られる。話す節度を越えて進むな。あなたの言葉がふさわしくないものを響かせることのないようにせよ。精神の鏡は、たいてい言葉の中に輝くからである。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.3
Ipsum vocis sonum librat modestia, ne cujusquam offendat aurem vox fortior. Denique in ipso canendi genere prima disciplina verecundia est: immo etiam in omni usu loquendi; ut sensim quis aut psallere, aut canere, aut postremo loqui incipiat; ut verecunda principia commendent processum.
PL 16, 43C声の響きそのものを、慎ましさが量り調える。より強い声が誰かの耳を傷つけることのないようにするためである。実に、歌い方においてさえ、第一の規律は慎みである。いや、あらゆる話し方においてそうである。人が詩篇を歌い、歌い、あるいは語りはじめるときに、徐々にそうするように。慎み深い始まりが、その後の進みを推奨するのである。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.4
68. Silentium quoque ipsum, in quo est reliquarum virtutum otium, maximus actus verecundiae est. Denique si aut infantiae putatur aut superbiae, probro datur: si verecundiae, laudi ducitur.
PL 16, 43C68. 沈黙もまた、ほかの徳が休んでいる場であって、慎みのきわめて大きな働きである。実に、沈黙が言葉の拙さや高慢のゆえと思われるなら、非難される。慎みのゆえと思われるなら、称賛と見なされる。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.5
Tacebat in periculis Suzanna, et gravius verecundiae, quam vitae damnum putabat, nec arbitrabatur periculo pudoris tuendam salutem.
PL 16, 43Cスザンナは危難の中で黙していた。そして、命を失うことよりも慎みを失うことのほうを重いと考え、恥じらいを危うくしてまで身の安全を守るべきだとは思わなかった。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.6
Deo soli loquebatur (Dan. XIII, 35) , cui poterat casta verecundia eloqui: refugiebat ora intueri virorum; est enim et in oculis verecundia, ut nec videre viros femina, nec videri velit. 69. Neque vero quisquam solius hanc laudem castitatis putet.
PL 16, 43D彼女は神にのみ語っていた(ダニエル13:35)。貞潔な慎みをもって語りうるのは神だったからである。彼女は男たちの顔を見ることを避けた。目にも慎みがあり、女が男たちを見ることも、見られることも望まないというのである。69. しかし、誰もこれを貞潔だけに帰せられる称賛だと思ってはならない。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.7
Est enim verecundia pudicitiae comes, cujus societate castitas ipsa tutior est. Bonus enim regendae castitatis pudor est comes: qui si se praetendat ad ea quae prima pericula sunt, pudicitiam temerari non sinat.
PL 16, 44A慎みは貞潔の伴侶であり、その交わりによって貞潔そのものがいっそう安全だからである。実に、恥じらいは貞潔を治めるよき伴侶であり、これが最初の危険となるものに対して前に立つなら、貞潔が汚されることを許さない。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.8
Hic primus in ipso cognitionis ingressu, Domini matrem commendat legentibus, et tamquam testis locuples, dignam quae ad tale munus eligeretur, astruit: quod in cubiculo, quod sola, quod salutata ab angelo tacet, et mota est in introitu ejus, quod ad virilis sexus speciem peregrinam turbatur aspectus Virginis (Luc. I, 29 et seq.).
PL 16, 44A恥じらいこそが、知ることへの入り口のまさにそこで、主の母を読者に推奨し、信頼に足る証人のように、そのような務めに選ばれるにふさわしい者であることを裏づける〔Hic は直前の恥じらい(pudor)を指すと取った。福音記者(ルカ)を指すとも読める〕。すなわち、部屋の中で、ひとりでいて、天使に挨拶されたとき黙していたこと、彼が入ってきたことに動揺したこと、男性の姿という見慣れぬ姿に、おとめの眼差しが乱されたことである(ルカ1:29以下)。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.9
Itaque quamvis esset humilis, prae verecundia tamen salutantem non resalutavit, nec ullum responsum retulit, nisi ubi de suscipienda Domini generatione cognovit; ut qualitatem effectus disceret, non ut sermonem referret.
PL 16, 44Bそれゆえ、彼女は謙遜であったにもかかわらず、慎みのゆえに、挨拶した者に挨拶を返さず、主の誕生を受け入れることを知るまでは、いかなる返事もしなかった。それは、事の成り行きがどのようなものかを学ぶためであって、言葉を返すためではなかった。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.10
70. In ipsa oratione nostra multum verecundia placet, multum conciliat gratiae apud Deum nostrum. Nonne haec praetulit Publicanum, et commendavit eum qui nec oculos suos audebat ad coelum levare?
PL 16, 44B70. 我々の祈りにおいても、慎みは大いに喜ばれ、我々の神のもとで多くの恩寵をもたらす。これこそが徴税人を〔ファリサイ派の人に〕まさるとし、推奨したではないか。彼は天に目を上げることさえあえてしなかったのである。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.11
Ideo justificatur magis Domini judicio, quam ille Pharisaeus, quem deformavit praesumptio (Luc. XVIII, 13, 14) . Ideoque oremus in incorruptione quieti et modesti spiritus, qui est ante Deum locuples, ut ait Petrus (I Petr. III, 4) .
PL 16, 44Bそれゆえ彼は、あのファリサイ派の人よりも、主の裁きによっていっそう義とされる。ファリサイ派の人は、思い上がりによって醜くなったのである(ルカ18:13, 14)。したがって、ペトロが言うように、神の前で富む、穏やかで慎ましい霊の朽ちなさのうちに祈ろう(一ペトロ3:4)。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.12
Magna igitur modestia, quae cum sit etiam sui juris remissior, nihil sibi usurpans, nihil vindicans, et quodammodo intra vires suas contractior, dives est apud Deum, apud quem nemo dives. Dives est modestia, quia portio Dei est.
PL 16, 44Bしたがって、慎ましさは大きい。慎ましさは、自分の権利についてさえ控えめで、何も奪わず、何も要求せず、いわば自らの力の範囲内にいっそう縮こまっていながら、神のもとでは富んでいる。その神のもとでは、誰も富んでいないのに。慎ましさが富んでいるのは、それが神の分け前だからである。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.13
Paulus quoque orationem deferri praecepit cum verecundia et sobrietate. Primam hanc et quasi praeviam vult esse orationis futurae, ut non glorietur peccatoris oratio: sed quasi colore pudoris obducta, quo plus defert verecundiae de recordatione delicti, hoc uberiorem mereatur gratiam (Tim. II, 9) .
PL 16, 44Cパウロもまた、祈りは慎みと節度をもって捧げられるべきだと命じた。彼は、これを来たるべき祈りの第一の、いわば先導となるものにしたいのである。罪人の祈りが誇ることのないように、むしろ恥じらいの色に覆われているようにするためである。罪の想起によって、慎みを多く示すほど、それだけ豊かな恩寵に値する(一テモテ2:9)〔底本は「Tim. II, 9」と巻の数を刷らない。一テモテと解した〕。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.14
71. Est etiam in ipso motu, gestu, incessu tenenda verecundia. Habitus enim mentis in corporis statu cernitur. Hinc homo cordis nostri absconditus, aut levior, aut jactantior, aut turbidior: aut contra gravior, et constantior, et purior, et maturior aestimatur.
PL 16, 44C71. 動き、仕草、歩みにおいても、慎みを保たねばならない。精神のありようは、体の姿に見て取れるからである。ここから、我々の心の内に隠れた人が、より軽薄で、より見栄っ張りで、より騒がしいと判断され、あるいは逆に、より重々しく、より堅固で、より純粋で、より円熟していると判断される。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.15
Itaque vox quaedam est animi, corporis motus. 72. Meministis, filii, quemdam amicum, cum sedulis se videretur commendare officiis; hoc solo tamen in clerum a me non receptum, quod gestus ejus plurimum dedeceret: alterum quoque cum in clero reperissem, jussisse me ne umquam praeiret mihi; quia velut quodam insolentis incessus verbere oculos feriret meos.
PL 16, 44Cしたがって、体の動きは心のいわば声である。72. 諸君は覚えている、子らよ。ある友が、熱心な務めによって自らを推薦するように見えたが、ただこの一点のゆえに、私によって聖職者団に受け入れられなかったことを。その仕草が、はなはだふさわしくなかったからである。また、別の者を聖職者団の中に見いだしたとき、私の前を決して歩かないように命じたことを。無礼な歩みのいわば鞭が、私の目を打つように思われたからである。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.16
Idque dixi, cum redderetur post offensam muneri. Hoc solum excepi, nec fefellit sententia; uterque enim ab Ecclesia recessit, ut qualis incessu prodebatur, talis perfidia animi demonstraretur.
PL 16, 45A私がそう言ったのは、彼が咎の後に務めに戻されたときである。私が除外したのはこれだけで、その判断は誤らなかった。二人とも教会から離れ、歩みに現れていたとおりの心の不実が示されたのである。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.17
Namque alter Arianae infestationis tempore, fidem deseruit: alter pecuniae studio, ne judicium subiret sacerdotale, se nostrum negavit. Lucebat in illorum incessu imago levitatis, species quaedam scurrarum percursantium.
PL 16, 45A実に、一人はアレイオス派の攻撃の時に信仰を捨て、もう一人は金銭への執着から、司教の裁きを受けまいとして、我々の者であることを否認した。彼らの歩みには、軽薄さの像が輝いていた。走り回る道化師たちのような姿であった。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.18
73. Sunt etiam qui sensim ambulando imitantur histrionicos gestus, et quasi quaedam fercula pomparum, et statuarum motus nutantium, ut quotiescumque gradum transferunt, modulos quosdam servare videantur.
PL 16, 45A73. また、ゆっくり歩きながら役者の仕草を真似る者たちがいる。行列の担ぎ台のようであり、揺れる彫像の動きのようで、足を運ぶたびに、何か拍子を守っているように見える。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.19
74. Nec cursim ambulare honestum arbitror, nisi cum causa exigit alicujus periculi, vel justa necessitas. Nam plerumque festinantes anbelos videmus torquere ora, quibus si causa desit festinationis necessariae, naevus est justae offensionis.
PL 16, 45B74. 急ぎ足で歩くことも、何らかの危険の理由か、正当な必要が求めるときでなければ、徳にかなうとは私は考えない。息を切らして急ぐ者たちが口を歪めるのを、我々はしばしば見るが、必要な急ぎの理由がなければ、それは正当な不快を招く汚点である〔刷りの文字がかすれて定かでないが、anhelos(息を切らした)と読む〕。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.20
Sed non de his dico, quibus rara properatio ex causa nascitur: sed quibus jugis et continua in naturam vertitur. Nec in illis ego tamquam simulacrorum effigies probo, nec in istis tamquam excussorum ruinas.
PL 16, 45Bしかし私が言うのは、まれに理由があって急ぐ者たちのことではない。絶え間なく続く急ぎが性分と化してしまった者たちのことである。私は、前者のように偶像の像のようであることも、後者のように、振り落とされた者たちの転倒のようであることも是認しない〔excussorum ruinas の係りは定かでない。このように取った〕。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.21
75. Est etiam gressus probabilis, in quo sit species auctoritatis, gravitatisque pondus, tranquillitatis vestigium; ita tamen si studium desit atque affectatio, sed motus sit purus ac simplex; nihil enim fucatum placet. Motum natura informet.
PL 16, 45B75. 是認できる歩みもある。そこには権威の外観があり、重々しさの重みがあり、静けさの足跡がある。ただし、そのためには、気取りも作為も無く、動きが純粋で素朴であることを要する。実に、偽りの彩りは好ましくない。動きは自然が形づくるようにせよ。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.22
Si quid sane in natura vitii est, industria emendet; ut ars desit, non desit correctio. 76. Quod si etiam ista spectantur altius, quanto magis cavendum est ne quid turpe ore exeat; hoc enim graviter coinquinat hominem.
PL 16, 45Cもし本性に何か欠陥があるなら、努力によってそれを正せ。技巧は無くとも、矯正は無くならないようにするためである。76. もしこのようなことでさえ、より深く見られるのなら、口から何か恥ずべきものが出ないよう、どれほどいっそう警戒すべきことか。これこそ人をひどく汚すからである。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.23
Non enim cibus coinquinat, sed injusta obtrectatio, sed verborum obscoenitas. Haec etiam vulgo pudori sunt. In nostro vero officio nullum verbum quod inhoneste cadat, non incutiat verecundiam.
PL 16, 45C実に、人を汚すのは食べ物ではなく、不当な悪口であり、言葉の猥褻である。これらは世間でも恥とされる。ましてや我々の務めにおいては、徳にかなわぬ仕方で口から落ちる言葉で、慎みの念を起こさせないものは一つもない。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.24
Et non solum nihil ipsi indecorum loqui, sed ne aurem quidem debemus hujusmodi praebere dictis: sicut Joseph ne incongrua suae audiret verecundiae, veste fugit relicta (Gen. XXXIX, 12) ; quoniam quem delectat audire, alterum loqui provocat.
PL 16, 45Cそして、我々自身がふさわしくないことを何も語らないだけでなく、そのような言葉に耳を貸してもならない。ヨセフは、自分の慎みにそぐわないことを聞くまいとして、衣を残して逃げた(創世記39:12)。聞くことを楽しむ者は、他の者に語るよう促すからである。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.25
77. Intelligere quoque quod turpe sit, pudori maximo est. Spectare vero si quid hujusmodi fortuitu accidat, quanti horroris est!
PL 16, 46A77. 何が恥ずべきことかを理解することさえ、最大の恥である。まして、この種のことが偶然起こったとしても、それを見ることは、どれほどの戦慄であろうか。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.26
Quod ergo in aliis displicet, numquid potest in se ipso placere? nec ipsa natura nos docet? quae perfecte quidem omnes partes nostri corporis explicavit; ut et necessitati consuleret, et gratiam venustaret.
PL 16, 46A他の者にあって不快なことが、自分自身にあって喜ばしいことがあろうか。自然そのものがそれを我々に教えないだろうか。自然は我々の体のすべての部分を完全に仕上げた。必要にも配慮し、魅力をも美しく飾るためである。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.27
Sed tamen eas quae decorae ad aspectum forent, in quibus formae apex quasi in arce quadam locatus, et figurae suavitas, et vultus specie semineret, operandique usus esset paratior, obvias atque apertas reliquit: eas vero in quibus esset naturalis obsequium necessitatis, ne deforme sui praeberent spectaculum, partim tamquam in ipso amandavit atque abscondit corpore, partim docuit et suasit tegendas.
PL 16, 46Aしかし自然は、見た目に美しいはずの部分、すなわち、容姿の頂がいわば城塞に置かれたようにそこにあり、姿の愉しさと顔の美しさが際立ち〔底本は semineret。emineret(際立つ)の誤りと解した〕、働く用がいっそう整っている部分は、むき出しにして開けたままにした。だが、自然の必要に従う働きのある部分は、見苦しい光景を呈さないように、一部はいわば体そのものの内に遠ざけて隠し、一部は覆うべきことを教え、説いた。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.28
78. Nonne igitur ipsa natura est magistra verecundiae? Cujus exemplo modestia hominum (quam a modo scientiae quid deceret appellatam arbitror) id quod in hac nostri corporis fabrica abditum reperit, operuit et texit; ut ostium illud quod ex transverso faciendum in arca illa Noe justo dictum est (Gen. 6, 16) ; in qua vel Ecclesiae, vel nostri figura est corporis: per quod ostium egeruntur reliquiae ciborum.
PL 16, 46B78. それゆえ、自然そのものが慎みの教師ではないか。その例にならって、人間の慎ましさ(これは、何がふさわしいかを知る尺度に由来して名づけられたと私は考える)は、我々の体の構造の中に隠されているのを見いだしたものを、覆い、包んだ。あの箱舟で、義人ノアに、横に設けるよう言われた戸口のようにである(創世記6:16)。その箱舟には、教会の、あるいは我々の体の象りがある。その戸口を通して、食物の残りが運び出される。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.29
Ergo naturae opifex sic nostrae studuit verecundiae, sic decorum illud et honestum in nostro custodivit corpore, ut ductus quosdam atque exitus cuniculorum nostrorum post tergum relegaret, atque ab aspectu nostro averteret, ne purgatio ventris visum oculorum offenderet.
PL 16, 46Bこうして、自然の造り手は、我々の慎みに配慮し、ふさわしさと徳にかなうことを我々の体の中に保って、我々の坑道のいくつかの通路と出口を背後に追いやり、我々の視界から遠ざけた。腹の排出が目を害さないようにするためである。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.30
De quo pulchre Apostolus ait: Quae videntur, inquit, membra corporis infirmiora, necessariora sunt: et quae putamus ignobiliora esse membra corporis, his abundantiorem honorem circumdamus: et quae inhonesta sunt nostra, honestatem abundantiorem habent (I Cor. XII, 23) .
PL 16, 46Cこれについて、使徒は見事に言う。「体の中で弱く見える部分は、いっそう必要である。体の中で卑しいと我々が思う部分には、いっそう豊かな誉れを着せる。我々の見苦しい部分は、いっそう豊かな体裁を持つ」(一コリント12:23)。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.31
Etenim imitatione naturae industria auxit gratiam. Quod alio loco etiam altius interpretati sumus (Lib. I de Noe et Arca, cap. 8) , ut non solum abscondamus ab oculis, verum etiam quae abscondenda accepimus, eorum indicia ususque membrorum suis appellationibus nuncupare indecorum putemus.
PL 16, 46C実に、自然に倣うことで、努力は魅力を増した。このことは別の箇所で、より深く解釈した(『ノアと箱舟について』第1巻第8章)。我々は、覆い隠すべきものとして受け取ったものを、目から隠すだけでなく、その徴や、それらの肢体の用を、それぞれの名で呼ぶことさえ、ふさわしくないと考えるのである。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.32
79. Denique si casu aperiantur hae partes, confunditur verecundia: si studio, impudentia aestimatur. Unde et filius Noe Cham offensam retulit, quia nudatum videns patrem risit: qui autem operuerunt patrem, acceperunt benedictionis gratiam (Gen. IX, 22 et seq.) .
PL 16, 47A79. 実に、これらの部分が偶然あらわになるなら、慎みは当惑する。故意にあらわにされるなら、恥知らずと見なされる。それゆえ、ノアの子ハムも咎を負った。裸にされた父を見て笑ったからである。しかし父を覆った者たちは、祝福の恩寵を受けた(創世記9:22以下)。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.33
Ex quo mos vetus et in urbe Roma, et in plerisque civitatibus fuit, ut filii puberes cum parentibus, vel generi cum soceris non lavarent, ne paternae reverentiae auctoritas minueretur: licet plerique se et in lavacro quantum possunt tegant; ne vel illic ubi nudum totum est corpus, hujusmodi intecta sit portio.
PL 16, 47Aこのことから、ローマの都でも多くの国々でも、昔の慣習があった。成年に達した息子が両親と、あるいは婿が舅と共に入浴しないというものである。父への畏敬の権威が損なわれないようにするためである。もっとも、多くの者は浴場においても、できるかぎり身を覆う。体全体が裸であるそこでさえ、そのような部分が覆われないままにならないようにするためである。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.34
80. Sacerdotes quoque veteri more, sicut in Exodo legimus, brachas accipiebant, sicut ad Mosen dictum est a Domino: Et facies illis brachas lineas, ut tegatur turpitudo pudoris.
PL 16, 47A80. 祭司たちも、昔の習わしに従い、我々が出エジプト記で読むとおり、下ばきを受け取っていた。主がモーセにこう言ったとおりである。「彼らのために亜麻の下ばきを作れ。恥部の見苦しさが覆われるためである」。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.35
A lumbis usque ad femora erunt, et habebit eas Aaron et filii ejus, cum intrabunt in tabernaculum Testimonii: et cum accedent sacrificare ad aram Sanctuarii, et non inducent super se peccatum, ne moriantur (Exod. XVIII, 42, 43) .
PL 16, 47B「それは腰から腿までとし、アロンとその子らが、証しの幕屋に入るとき、また聖所の祭壇に近づいて犠牲を献げるときに、それを着ける。そうすれば彼らは自らの上に罪を負わず、死ぬことがない」(出エジプト記18:42, 43)〔底本は XVIII と刷る。引用文は出エジプト記28:42–43に当たる〕。
De officiis ministrorum libri tres 1.18.36
Quod nonnulli nostrorum servare adhuc feruntur: plerique spiritali interpretatione ad cautionem verecundiae et custodiam castitatis, dictum arbitrantur.
PL 16, 47B我々の仲間のうちには、今もこれを守っている者がいると言われる。多くの者は、これは霊的な解釈によって、慎みへの用心と貞潔の守りのために言われたのだと考えている。