Fragmenta ex opere historico 11.2.1
Quo sensu synodus homousion amplectatur. Homoeusion non respuit. --Nam homousion sermonem ad veram et legitimam ex Deo patre unigeniti Dei nativitatem sumus amplexi, detestantes secundum Sabellii blasphemias ipsam unionem, neque aliquam partem Patris esse Filium intelligentes; sed ex toto atque perfecto innascibili Deo, totum atque perfectum unigenitum Deum natum, unius a nobis idcirco vel usiae vel substantiae cum Deo patre confessum, ne creatura potius, aut adoptio, aut appellatio videretur.
PL 10, 711A会議がいかなる意味でホモウシオスを受け入れるか。ホモイウシオス(類似実体)を退けはしない。――実際、我々は、ホモウシオスという語を、父なる神からの独り子なる神の、真実で正当な誕生のために受け入れた。サベリオスの冒瀆に従うその合一を忌み嫌い、また子が父の何らかの部分であるとも理解せず、全体にして完全な生まれざる神から、全体にして完全な独り子なる神が生まれたと理解する。それゆえ我々は、彼が父なる神と同一のウシアの、あるいは同一実体の者であると告白した〔unius a nobis idcirco vel usiae vel substantiae … confessum の取り方は推定である〕。それは、彼がむしろ被造物、あるいは養子、あるいは単なる名称と見えないようにするためである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Fragmenta ex opere historico 11.2.2
Et quia ex ipso esset, ut ex patre filius, ut ex Deo Deus, ut ex virtute virtus, ut ex spiritu spiritus, ut lumen ex lumine; similitudinem quoque ejus ad Deum patrem non inviti audientes (quippe cum imago invisibilis Dei sit) (Coloss. I, 13) , sed eam solam similitudinem dignam ad Patrem intelligentes, quae veri Dei sit ad Deum verum: ita ut non unio divinitatis, sed unitas intelligatur; quia unio sit singularis, unitas vero secundum nativitatis veritatem plenitudo nascentis sit: maxime cum Dominus ipse Jesus Christus ad discipulos suos sit professus, dicens: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ; quo non solum charitatem quae ad Patrem est, sed et divinitatem quae Dei ex Deo est, significat; secundum illud: Qui me vidit, vidit et Patrem (Joan, XIV, 9); et, Si mihi non vultis credere, vel operibus meis credite, quia Pater in me est, et ego in Patre (Joan. X, 38) .
PL 10, 711Bまた、彼が神自身から出たもの、すなわち父からの子、神からの神、力からの力、霊からの霊、光からの光であるゆえに、彼の父なる神との類似についても、我々は望まずにではなく聞き(実際、彼は見えない神の像である)(コロサイ1:13)、ただ、真の神の真の神に対する類似こそが父にふさわしい類似であると理解する。こうして、神性の合一ではなく一体性が理解される。合一は単一のものであり、一体性は誕生の真実に従って、生まれる者の充満だからである。とりわけ、主イエス・キリスト自身が弟子たちに、「私と父は一つである」(ヨハネ10:30)と言って宣言したのだから。これによって彼は、父への愛だけでなく、神からの神である神性をも意味している。これは次の言葉に従う。「私を見た者は父をも見た」(ヨハネ14:9)、また「もし汝らが私を信じようとしないなら、せめて私の業を信じよ。父が私のうちにあり、私が父のうちにあるからである」(ヨハネ10:38)。