Liber de synodis seu de fide Orientalium 81.1
Epistola Sirmium delata de homousii et homoeusii expositione. Homousion ob nativitatem male respuitur. --Epistolam, quam a vobis de homousii et de homoeusii expositione apud Sirmium Valens et Ursacius et Germinius poposcerunt legi, intelligo in quibusdam non minus circumspectam esse, quam liberam.
PL 10, 534Aシルミウムに携えられた、ホモウシオスとホモイウシオスの提示についての書簡。ホモウシオスは、誕生のゆえに誤って退けられている〔底本は ob nativitatem。81.7 の論旨からは ob novitatem(新しさのゆえに)が期待されるが、底本どおり訳した〕。――ウァレンス、ウルサキウス、ゲルミニウスがシルミウムで諸君に読むよう求めた、ホモウシオスとホモイウシオスの提示についての書簡は、ある点では、自由であるに劣らず慎重であると私は解する。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Liber de synodis seu de fide Orientalium 81.2
Et ipsa homousii et homoeusii demonstratio nihil reliquit difficultatis. Et quidem de homoeusio, quod est similis essentiae, commune judicium est.
PL 10, 534Aそして、ホモウシオスとホモイウシオスの提示そのものは、何の困難も残さなかった。実際、「本質において似た」を意味するホモイウシオスについては、共通の判断がある。
Liber de synodis seu de fide Orientalium 81.3
De homousio vero, quod est unius essentiae, tractantes, primum idcirco respuendum pronuntiastis, quia per verbi hujus enuntiationem substantia prior intelligeretur, quam duo inter se partiti essent. Intelligo vitium in intelligentia.
PL 10, 534A一つの本質を意味するホモウシオスについて論じて、諸君は、まず退けるべきだと宣言した。この語の表明によって、二者が分け合った、より先の実体が解されることになるからである。私は、その点に理解における過ちがあると解する。
Liber de synodis seu de fide Orientalium 81.4
Et profanus hic sensus est, et communi judicio ab Ecclesia respuendus. Secundo quoque id addidistis, quod patres nostri, cum Paulus Samosateus haereticus pronuntiatus est, etiam homousion repudiaverint: quia per hanc unius essentiae nuncupationem solitarium atque unicum sibi esse Patrem et Filium praedicabat.
PL 10, 534Aそしてこの意味は涜聖であり、共通の判断によって教会から退けられねばならない。第二にも、諸君は次のことを付け加えた。サモサタのパウロスが異端と宣告されたとき、我々の父祖たちはホモウシオスをも斥けた。この、一つの本質という呼び名によって、彼が、父と子は単独で唯一であると宣べていたからである、と。
Liber de synodis seu de fide Orientalium 81.5
Et hoc sane nunc quoque profanissimum Ecclesia recognoscit, Patrem et Filium in his nominum professionibus ad unionis ac singularis solitudinem negata personarum proprietate revocare.
PL 10, 534Bそして確かに、教会は今もなお、これを最も涜聖なことと認める。すなわち、父と子を、これらの名の宣言において、位格の固有性を否定したまま、合一と単独の孤立へと連れ戻すことを。
Liber de synodis seu de fide Orientalium 81.6
Tertio etiam haec causa improbandi homousii commemorata a vobis est: quia in synodo, quae apud Nicaeam fuit, coacti patres nostri propter eos qui creaturam Filium dicebant, nomen homousii indidissent: quod non recipiendum idcirco sit, quia nusquam scriptum reperiretur.
PL 10, 534B第三にも、ホモウシオスを不承認とするこの理由が、諸君によって述べられた。すなわち、ニカイアにあった会議で、我々の父祖たちは、子を被造物と言う者たちのゆえに、強いられてホモウシオスという名を付けた。それは、どこにも書かれているのが見いだされないから、受け入れられるべきではない、というのである。
Liber de synodis seu de fide Orientalium 81.7
Quod a vobis dictum satis miror. Si enim homousion propter novitatem repudiandum sit; vereor ne et homoeusion periclitetur, quia nusquam scriptum reperiatur.
PL 10, 534Bこれを諸君が言ったことに、私は大いに驚く。もし新しさのゆえにホモウシオスが退けられるべきなら、ホモイウシオスもまた、どこにも書かれているのが見いだされないという理由で、危うくなるのではないかと私は恐れる。