Tractatus (libri II) 2.18.1
De natali S. Arcadii, qui habet natale pridie idus Januarii in civitate Cesareae Mauritaniae. I. Dum beati Arcadii martyris gesta annalibus triumphanda mandamus, in agonem immortalis laudis Christianus semper ardor animatur.
PL 11, 450A聖アルカディウスの記念日について。彼の記念日は、マウレタニアのカエサレアの都市における、一月のイドゥスの前日〔十二日〕である。――I. 我々が、幸いなる殉教者アルカディウスの事績を、勝利として記録に託すとき、キリスト教徒の熱情はつねに、不滅の称賛を賭けた闘いへと奮い立たされる。
Tractatus (libri II) 2.18.2
Erit geminum de religiositate commercium, cum ad coeleste praemium populus accenditur, et de martyris meritis non siletur.
PL 11, 451A民が天の報いへと燃え立たされ、殉教者の功績について沈黙されないとき、信心には二重の益が生じるだろう。
Tractatus (libri II) 2.18.3
Sed quis illustris martyrii palmiferam trophaeis coronam competenti valeat sermone disserere, cum in uno corpore tot martyria videantur esse, quot membra?
PL 11, 451Aだが、輝かしい殉教の、戦勝の記念に彩られた棕櫚の冠を、誰がふさわしい言葉で論じつくせようか。一つの体に、肢体の数だけの殉教があると見えるのに。
Tractatus (libri II) 2.18.4
Armaverat diabolus satellites suos in Domini populum veterani odii adsertor antiquus, et totam familiam Domini impastae feritatis grassatione turbabat.
PL 11, 451A悪魔は、古くからの憎しみを支える古き擁護者として、自らの手先たちを主の民に向けて武装させ、飽くことなき野蛮の跳梁によって、主の家の全体を騒がせていた。
Tractatus (libri II) 2.18.5
Indixerat in homine Deo bellum, et infaustae superstitionis busto in nefas conscium toto mundo funereum refecerat rogum. Scatebat per tecta culminum publicum scelus, nec fuerat locus in quo non erat pro religione sacrilegium.
PL 11, 451A彼は、人において神に戦いを宣言し、不吉な迷信の墓によって、罪悪を自覚する全世界のために、葬送の薪の山を造り直していた〔infaustae superstitionis busto in nefas conscium toto mundo の係りが定かでない。直訳に近く訳した〕。屋根という屋根を通して公の罪が湧き出し、宗教の名のもとに瀆聖がなされていない場所はなかった。
Tractatus (libri II) 2.18.6
Cogebatur Christi populus vanis superstitionibus interesse, atque in cultum nefandi ritus nunc aut libamina inceste profundere, aut ornatas sertis victimas trahere, aut gravia nidoribus thura succendere, aut inter fumidos ignes pallenti arvina, funesto sanguine prolitare, ut inclyti administratione ministerii Christianis mentibus Deus possit expelli.
PL 11, 451Aキリストの民は、空しい迷信に加わるよう強いられた。忌まわしい儀礼の礼拝のため、あるいは灌奠を汚れた仕方で注ぎ、あるいは花冠で飾られた犠牲獣を引き、あるいは匂いの重い乳香に火をつけ、あるいは煙る火のなかで青白い脂と不吉な血をもって供えものを捧げさせられた。名高い務めを執り行わせることで、キリスト教徒の心から神を追い出せるようにするためである。
Tractatus (libri II) 2.18.7
II. Sed dum bellum duri certaminis geritur, et familia Domini coelo spectante probatur, Arcadius beatissimus martyr hujus inopinati sacrilegii horrore percussus, paululum distulit pugnam, jam debitus ad coronam.
PL 11, 452AII. だが、苛烈な争いの戦いが行われ、主の家が天の見守るなかで試されていたとき、いとも幸いなる殉教者アルカディウスは、この思いがけない瀆聖の恐ろしさに打たれ、すでに冠へと定められていながら、しばし戦いを延ばした。
Tractatus (libri II) 2.18.8
Nam postquam turbari urbem funesta conventione cognovit, ac singulos quosque ad funestum illud spectaculum trahi; contemptis universis facultatibus suis, amputatis radicibus saeculi, delitescens secessionis se commendavit umbraculo, utrumque Christiano explicans voto, ut et non longius videretur a praelio et secedendo Evangelicae jussionis (Matth. X, 23) animaretur exemplo.
PL 11, 452Aというのは、都市が不吉な集会によって騒がされ、人々が一人ひとり、あの不吉な見世物へ引きずられていくと知ったのち、自らの財産をすべて顧みず、世の根を断ち切って、身を隠し、隠遁の陰に身を託したからである。キリスト教徒としての願いによって、二つのことを果たしたのである。戦いから遠く離れては見えぬこと、そして退くことで、福音の命令(マタイ10:23)の手本に励まされることである。
Tractatus (libri II) 2.18.9
Ecce in ejus hospitium velut in hostilem praedam grassantium satellitum praeceps irruit manus: festinat Dei famulum posse deprehendi, quem beati propinquus martyris, qui in ejus forte degebat habitaculo, absentem esse assiduis vocibus inclamabat.
PL 11, 452B見よ、彼の宿へ、あたかも敵の獲物へのように、暴れ回る手先たちの一団が真っ逆さまに押し入る。神の僕を捕えられるよう急ぐ。だが、幸いな殉教者の親族、たまたま彼の住まいに暮らしていた者が、彼は不在であると、絶えず声を上げて叫んでいた。
Tractatus (libri II) 2.18.10
Hunc vero profitentem ad nefandam custodiam noxiae mentis mancipes rapuerunt, quem oblatum sibi jubet crudelissimus rector acri observatione detineri.
PL 11, 453Aこの者を、〔不在だと〕申し立てていたのに、害意ある心の下手人どもは忌まわしい牢へ引き立てた。差し出された彼を、いとも残酷な統治者は、厳しい監視のもとに留めよと命じる〔profitentem の目的語は定かでない。「不在だと」を補ったが、キリスト教徒であることを公言した、とも読める〕。
Tractatus (libri II) 2.18.11
Ad futurae gloriae testimonium tale beatus Arcadius debiti martyrii quodam modo sequestraverat pignus, in quo nec Christum relinqueret, nec propinquum.
PL 11, 453A来たるべき栄光の証のために、幸いなるアルカディウスは、そのような、負うべき殉教の担保〔捕えられた親族を指すらしい〕を、いわば寄託しておいたのであり、そのことによってキリストも親族も見捨てないようにしたのである。
Tractatus (libri II) 2.18.12
Statim beatus martyr se latere non passus est; se ultro offerens judici, moram suam voluntarie praejudiciis excusavit.
PL 11, 453A直ちに、幸いな殉教者は、自らが隠れていることに耐えなかった。自ら進んで裁判官に身を差し出し、自分の遅れを、自発的に〔先んじた〕判断によって弁明した〔praejudiciis excusavit は直訳に近い。意味は定かでない〕。
Tractatus (libri II) 2.18.13
Cuicum provinciae rector pristinae ejus fugae veniam sub pactione promitteret, si se vel sero nefandis superstitionibus miscuisset, talibus in eum sanctissimus martyr vocibus exsiliit: Quid, inquit, vanissime omnium judicum? putasne aut de lucis istius incongruis usuris, aut de praeproperae mortis subitis damnis familiam Dei posse terreri, cum sciamus Apostolica fide esse perscriptum: Mihi vivere Christus est, et mori lucrum?
PL 11, 453Aそこへ属州の統治者が、彼の以前の逃亡に対する赦しを、条件つきで約束した。たとえ遅くとも忌まわしい迷信に加わるならば、というのである〔底本は Cuicum。Cui cum と読む〕。これに対し最も聖なる殉教者は、次のような言葉で彼に跳びかかった。「何だ、と彼は言った、あらゆる裁判官のうち最も空虚な者よ。この光の不似合いな享受をめぐって、あるいは早すぎる死の突然の損失をめぐって、神の家が恐れさせられうると思うのか。我々は、使徒の信仰において書かれていることを知っているのに。『私にとって生きることはキリストであり、死ぬことは益である』」。
Tractatus (libri II) 2.18.14
Excogita, quibus potes suppliciis, tormenta graviora: majoribus te furoris stimulis accende: quamvis cruciatus exerce molem, nos ideo non potes superare. III.
PL 11, 453B「考え出せ、汝にできる刑罰のうち、より重い拷問を。より大きな怒りの刺激で自らを燃え立たせよ。苦痛のどれほどの重圧を加えようとも、汝はそれゆえに我々に勝つことはできない」。III.
Tractatus (libri II) 2.18.15
Statim judex viperei veneni felle commotus, jubet non usitata animadversione poenarum, nec usuali in reos lege carnifices in martyris membra saevire.
PL 11, 453B直ちに裁判官は、蝮の毒の胆汁に駆られ、通常でない刑罰の処罰をもって、また被告に対する通常の法によらず、処刑人たちが殉教者の肢体に荒れ狂うよう命じる。
Tractatus (libri II) 2.18.16
Viluerunt ungulae, inutiles ictus visi sunt plumbatarum, stetit contemptus equuleus, crebri fustium imbres majoris poenae contemplatione neglecti sunt. Excogitatur novum stupendumque supplicium, quo se in homine vincere crederet Deum.
PL 11, 453B鉤爪は値打ちを失い、鉛つきの鞭の打撃は役に立たぬと見え、拷問台は軽んじられて動かず、棍棒の頻繁な雨は、より大きな刑罰を思い描くうちに顧みられなくなった。新しい、驚くべき刑罰が考え出される。それによって彼は、人のうちに神を打ち負かすと信じたのである。
Tractatus (libri II) 2.18.17
Incidantur, ait, ab articulis manus, a cruribus pedes; vivum se cadaver inspiciat. Cui beatus Arcadius ait: O insane hominum! fraudavit te furor tuus: adhuc erat in victima Domini, quod possis offerre.
PL 11, 454A「関節から手を、脛から足を切り落とせ」と彼は言う。「生きた屍である自分を見るがよい」。これに幸いなるアルカディウスは言った。「ああ、人々のうち最も狂った者よ。汝の怒りが汝を欺いた。主の犠牲獣のうちには、まだ汝が捧げうるものが残っていた」。
Tractatus (libri II) 2.18.18
Amputandam linguam mandare nescisti, quae in colluctatione martyrii prior solet Domino confiteri. Ductus est tandem beatus Arcadius ad exoptatum justis orationibus locum, et intuens coelum stetit Deo spectante securus.
PL 11, 454A「舌を切り落とせと命じることを、汝は知らなかった。それは殉教の格闘において、まず主を告白するものであるのに」。ついに幸いなるアルカディウスは、正しい者たちの祈りが望んだ場所へ引かれ、天を見つめて、神が見守るなか、恐れることなく立った。
Tractatus (libri II) 2.18.19
Paraverat extensa futuris ictibus colla: nudaverat gladiis venientibus jugulum: putaverat se feralem judicis amentiam citae mortis sorte satiare; dum subito manus jubetur extendere, ac super cespitem nudus projectus in faciem, pedum extrema nudare.
PL 11, 454A彼は、これから来る打撃に向けて首を伸ばして備え、来る剣に喉をあらわにしていた。素早い死という定めによって、裁判官の凶暴な狂気を満たせると考えていたのである。そのとき突然、手を伸ばすよう命じられ、芝草の上に裸で顔を伏せて投げ出され、足の先をあらわにするよう命じられる。
Tractatus (libri II) 2.18.20
Ecce inter ipsa supplicia vacare non sinitur, sed orationis instar per carnificis tormenta meditatur. Erexerat securem percussor insanus, et signans oculis vulneribus lineam, feralis ictus assidua contemplatione vibrabat.
PL 11, 454B見よ、刑罰のさなかにあっても、彼は暇を許されず、祈りのように、処刑人の拷問を通して黙想する。狂った打ち手は斧を振り上げ、目で傷の線を定めながら、凶暴な一撃を、絶えざる見極めのなかで振りかざしていた。
Tractatus (libri II) 2.18.21
Haeserant confessionis suae glutino intrepidae martyris manus: nec salientes digiti futurae mortis exitio palpitabant. Tanta fuit in martyris devotione constantia, ut omni corpore paratus veniret ad gloriam. IV.
PL 11, 454B恐れを知らぬ殉教者の手は、自らの告白という膠で貼りついていた。跳ねる指も、来たるべき死の終わりを前に震えはしなかった。殉教者の献身にはこれほどの不動があり、全身をもって備えて栄光へ向かったのである。IV.
Tractatus (libri II) 2.18.22
Mox itaque ut devotum corpus carnifex vidit, statim cadentis securis ictus nervorum connexa dissolvit, et cunctas compage discussa juncturas corporis rupit. Exsilierunt exsectae manus, et venarum in se paululum stupore rursus in se rivus sanguinis ruens.
PL 11, 454Bそこで処刑人が、献身した体を見るや否や、落ちる斧の一撃はたちまち腱の結びつきを解き、継ぎ目が砕かれて、体のすべての関節を断った。切り離された手は跳ね、血管がしばし自らのうちで麻痺したのち、再び血の流れが自らのうちへ殺到した〔最後の句は語順が崩れているらしく、直訳に近く訳した〕。
Tractatus (libri II) 2.18.23
Dehinc poplitibus surisque porrectis, a germana conjunctione naturae gladio saevi latronis plantarum limes inciditur, et obsequio pedum corpus martyris viduatur.
PL 11, 455Aそれから膝と脛が伸ばされると、本性による兄弟のような結合から、残酷な強盗の剣によって足裏の境が断たれ、殉教者の体は足の働きを奪われる。
Tractatus (libri II) 2.18.24
Numerent martyria, qui possunt numerare supplicia; et in uno corpore quantum diabolus publicatus est furere, tantum agnoscatur Dominus triumphasse.
PL 11, 455A刑罰を数えうる者は、殉教を数えるがよい。一つの体において、悪魔があらわにされて荒れ狂ったのと同じだけ、主が勝利したと認められるがよい。
Tractatus (libri II) 2.18.25
Sed durat inter haec martyris spiritus, et morarum numerositate servatus perstat vivus, parte sui corporis jam sepultus. O dignus gloriosi exitus finis! Adscensurus altitudinem coeli, corporis sui impedimenta praemittit, et exsequiis funeris sui ipse praecedit.
PL 11, 455Aだが、これらのさなかにも殉教者の霊は持ちこたえ、引き延ばしの多さによって保たれて生き続け、体の一部はすでに葬られている。ああ、栄光ある最期にふさわしい終わりよ。天の高みへ昇ろうとして、自らの体の妨げを先に送り、自らの葬儀の列にみずから先立つ。
Tractatus (libri II) 2.18.26
Cui haec est comparanda confessio? Machabaeorum est jungenda numero: Eleazari est adaequanda proposito, comparanda consilio. Arcadius beatissimus martyr adhuc demoratur in saeculo, et jam martyr recitatur in coelo.
PL 11, 455Aこの告白は、誰に比べられようか。マカバイ〔の殉教者〕たちの数に加えられるべきであり、エレアザルの志に等しく、その決意に比べられるべきである。いとも幸いなる殉教者アルカディウスは、なお世にとどまっているのに、すでに天で殉教者として読み上げられている。