De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.1
Haereticorum objectionem, qua Filium quod alium generare non possit, Patri negabant esse aequalem, primo in adversarios ipsos retorquet: deinde hominum ostendit exemplis quod quispiam generet aut secus, ad potentiam non pertinere; maxime cum alioqui ipsemet Pater minus potens dicendus esset.
PL 16, 632A異端者たちの異論――子は他の者を生むことができないから父に等しくない、というもの――を、まず彼ら自身に向けて跳ね返す。次に、人間の例によって、ある者が生むか否かは能力に関わらないことを示す。ことに、そうでなければ父自身がより力に乏しいと言わねばならなくなるのである。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.2
Inde colligit divina ex humanis non esse judicanda, sed standum Scripturae auctoritate. Postremo omnipotentiam vel Patri abjudicandam, vel adjudicandam Filio ubi demonstravit, ipsos si filios non genuerint, propriis servis qui sobolem procreaverint, minus potentes fore inducit, proindeque totam eorum disputationem ineptam esse.
PL 16, 632Aここから、神のことを人間のことから判断してはならず、聖書の権威に立つべきことを結論する。最後に、全能を父から奪うか、さもなくば子に帰すべきことを示したうえで、彼ら自身が、もし子を生んでいないなら、子を生んだ自分の僕たちよりも力に乏しいことになると論じ、したがって彼らの論全体が愚かであると示す。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.3
77. Illud ridiculum est, Imperator auguste, quod quidam hoc etiam ad inaequalitatem Dei Patris et Filii objiciendum usurpare consuerunt, quod dicant omnipotentem Patrem esse, quod generavit Filium: negent autem omnipotentem Filium, dicentes quia generare non potuit.
PL 16, 632A77. 皇帝アウグストゥスよ、これは滑稽である。ある者たちは、父なる神と子が等しくないことを言い立てるために、このことまで持ち出すのを常としている。すなわち、父が全能なのは子を生んだからだと言い、他方、子は生むことができなかったと言って、子を全能でないと否定するのである。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.4
78. Sed vide quemadmodum saeva impietas; ut dialectica philosophorum se ipsa convincat. Hac enim quaestione aut coaeternum Patri Filium necesse est sua voce fateantur, aut si principium temporis Filio aliquod ascribunt, principium potentiae necesse est tribuant etiam Patri.
PL 16, 632B78. だが見よ、残酷な不敬虔がいかなるものかを。それは哲学者たちの弁証論によって、みずからを論破する。実にこの問いによって、彼らは自分の声で、子が父と共に永遠であると認めざるをえないか、あるいは子に時間のある始まりを帰すなら、父にも能力の始まりを帰さざるをえないかである。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.5
Ita cum omnipotentem Filium negant, incipiunt, quod nefas dictu est, asserere per Filium Patrem omnipotentem esse coepisse.
PL 16, 632Bこうして、子を全能でないと否定するとき、彼らは、言うも忌まわしいことに、父が子によって全能になり始めたと主張し始める。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.6
79. Nam si per generationem omnipotens Pater, utique aut coaeternus Patri Filius est; quia si semper omnipotens Pater, sempiternus et Filius: aut si fuit, quando non erat Filius sempiternus; fuit ergo quando non erat omnipotens Pater.
PL 16, 632B79. 実に、もし父が生まれによって全能であるなら、子は必ず父と共に永遠である。なぜなら、父が常に全能であるなら、子もとこしえだからである。あるいは、もし子がとこしえでなかった時があったのなら、父が全能でなかった時があったことになる。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.7
Nam cum volunt dicere Filium aliquando coepisse, in illud recidunt, ut et Patris potentiam dicant non semper fuisse, sed ex Filii generatione coepisse.
PL 16, 632C実に、子がいつか始まったと言おうとするとき、彼らは、父の能力もまた常にあったのではなく、子の生まれから始まったと言う結論に陥る。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.8
Ita dum Filio Dei cupiunt derogare, plus tribuunt; ut contra fas omne auctorem paternae potentiae declarare videantur; cum Filius dicat: Omnia quae Pater habet, mea sunt (Joan. XVI, 15) . hoc est, non quae Patri ipse tradiderit, sed quae a Patre jure generationis acceperit.
PL 16, 632Cこうして彼らは神の子を貶めようと欲しながら、かえって多くを帰してしまう。あらゆる正しさに反して、父の能力の創始者を子と宣言するかのようになるのである。しかるに子は言う。「父が持つものはすべて私のものである」(ヨハネ16:15)。すなわち、自分が父に与えたものではなく、生まれの法によって父から受けたものである。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.9
80. Et ideo Filium sempiternam dicimus esse virtutem: si ergo sempiterna ejus virtus atque divinitas, utique et potentia ejus est sempiterna. Filio igitur qui derogat, Patri derogat, pietatem offendit, violat charitatem.
PL 16, 632C80. それゆえ我々は、子はとこしえの力であると言う。ならば、その力と神性がとこしえであるなら、その能力もまたとこしえである。したがって、子を貶める者は、父を貶め、敬虔を損ない、愛を犯す。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.10
Nos honorificemus Filium, in quo Pater complacet; placet enim Patri ut laudetur Filius, in quo ipse complacuit. 81. Respondeamus tamen intentioni eorum, ne epilogo quodam invidiam quaestionis declinasse videamur. Generavit, inquiunt, Pater. non generavit Filius.
PL 16, 632C我々は子を敬おう。父は子において喜ぶ。実に、父は、自らが喜んだ子が称えられることを喜ぶ。81. だが、彼らの意図に答えよう。結びの言葉でもって問いの反感を避けたと見られないために。彼らは言う。「父は生んだ。子は生まなかった」と。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.11
Quod hic argumentum est inaequalitatis? Generatio enim paternae proprietatis est, non potentiae: et pietas aequat, non separat.
PL 16, 633Aこれのどこが不等の論拠か。生むことは父という固有性に属し、能力に属するのではない。そして、敬虔は等しくし、分けない。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.12
Denique in ipso usu nostrae infirmitatis frequenter evenire cognoscimus, ut et infirmi filios habeant, et non habeant fortiores: habeant servi, non habeant domini: habeant inopes, non habeant qui potentes sunt.
PL 16, 633A実に、我々の弱さの実際においても、弱い者が子を持ち、強い者が持たず、僕が持ち、主人が持たず、貧しい者が持ち、力ある者が持たないことがしばしば起こると知っている。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.13
82. Sed si dicunt et hoc infirmitatis esse, quia volunt homines filios habere; nec possunt: quamvis humana non sint conferenda divinis, intelligant tamen inter ipsos quoque homines non potentiae esse, sed paternae proprietatis, habere filios, vel non habere: nec in potestate nostrae voluntatis esse generare, sed in corporis qualitate; nam si esset potentiae, utique potentior multos haberet.
PL 16, 633A82. だが、彼らがこれもまた弱さだと言う――人間は子を持ちたいと欲しても、持てないことがあるのだから――としても、人間のことは神のことと比べるべきでないとはいえ、人間の間でも、子を持つか持たないかは能力に属さず、父という固有性に属することを、彼らは悟るがよい。生むことは我々の意志の権能のうちになく、体の性質のうちにある。もし能力に属するなら、より力ある者が多くの子を持つはずだからである。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.14
Ergo non est potentiae habere filios vel non habere. 83. Numquid naturae est? Si naturae infirmitatem putatis, et ad humana vos confertis exempla, eadem Patris est natura quae Filii est.
PL 16, 633Bしたがって、子を持つか持たないかは能力に属さない。83. では本性に属するのか。諸君が本性の弱さと考え、人間の例に自らを引き合わせるのなら、父の本性は子の本性と同じである。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.15
Itaque aut verum Filium dicitis, et Patri in Filio derogatis per unitatem ejusdem naturae (sicut enim Pater natura Deus est, ita et Filius: deos autem ait Apostolus (I Cor. VIII, 5) non natura deos esse, sed dici); aut si negatis esse verum Filium, hoc est, ejusdem naturae, non est ergo generatus: si non est generatus Filius, non generavit Pater.
PL 16, 633Bそれゆえ諸君は、子を真の子と言って、同じ本性の一体性によって子において父を貶めるか――というのも、父が本性によって神であるように、子もそうなのであり、使徒は、神々と言われる者たちは本性によって神々なのではなく、そう呼ばれるにすぎない、と言っている(一コリント8:5)――あるいは、子が真の子であること、すなわち同じ本性であることを否定するなら、子は生まれたのではない。子が生まれたのでないなら、父は生まなかったことになる。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.16
84. Colligitur itaque juxta sententiam vestram, ut non sit omnipotens Deus Pater; quia generare non potuit, si non generavit Filium, sed creavit.
PL 16, 633B84. こうして、諸君の判断に従えば、神なる父は全能でないことになる。子を生まず、造ったのだとすれば、生むことができなかったからである。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.17
Sed quia omnipotens Pater, cum juxta sententiam vestram solus generator omnipotens sit, generavit utique Filium, non creavit. Verum ipsi magis quam vobis credendum est. Ille ait: Genui (Psal. CIX, 3) ; et frequenter ait, generationis suae testis.
PL 16, 633Bだが父は全能であり、諸君の判断によれば全能なのは生む者だけなのだから、父は子を生んだのであって、造ったのではない。しかし、諸君よりも父自身を信じるべきである。彼は言う。「私は生んだ」(詩篇109:3)。そして自らの生みの証人として、しばしばそう言う。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.18
85. Non est ergo naturae, non est potentiae in Christo aliqua, quia non generavit, infirmitas; quia generatio, sicut saepe jam diximus, non ad sublimitatem potentiae, sed ad proprietatem refertur naturae.
PL 16, 633C85. それゆえ、キリストにおいて、彼が生まなかったからといって、本性の弱さも能力の弱さも何もない。生むことは、我々がすでにしばしば言ったとおり、能力の高さにでなく、本性の固有性に関わるからである。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.19
Nam si ideo omnipotens Pater, quia Filium habet; omnipotentior ergo esse potuit, si plures haberet. 86. An vero potentia ejus in una generatione defecit?
PL 16, 633C実に、父が子を持つがゆえに全能なのなら、より多くの子を持つなら、より全能でありえたことになる。86. それとも、父の能力は一度の生まれで尽きたのか。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.20
At ego ostendam et Christum habere filios, quos quotidie generat, sed ea generatione, vel potius regeneratione, quae potestatis est, non naturae; adoptio enim potestatis est, generatio proprietatis.
PL 16, 633Cだが私は示そう。キリストもまた、日々生んでいる子らを持つことを。ただしその生みは、むしろ生み直しであって、権能に属するもので、本性に属するものではない。養子とすることは権能に属し、生むことは固有性に属するからである。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.21
Quod ipsa Scriptura nos docuit; dicit enim Joannes quia in hoc mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit. In propria venit, et sui eum non receperunt.
PL 16, 633D聖書自身が我々に教えた。ヨハネは言う。「彼はこの世にいた。世は彼によって作られた。世は彼を知らなかった。彼は自分のところに来たが、自分の者たちは彼を受け入れなかった」。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.22
Quotquot autem receperunt eum, dedit illis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus (Joan. I, 10 et seq) .
PL 16, 634A「しかし、彼を受け入れた者には誰にでも、神の子となる権能を与えた。彼の名を信じる者たちに」(ヨハネ1:10以下)。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.23
87. Didicimus itaque potestatis esse, quod nos filios Dei fecit: proprietatis autem generationem esse oracula divina declarant; dicit enim Sapientia Dei: Ex ore Altissimi prodivi (Eccl. XXIV, 5) , hoc est, non coacta, sed libera: non potestati obnoxia, sed nata generationis arcano, privilegio dominationis et jure potestatis.
PL 16, 634A87. こうして我々は、我々を神の子としたのは権能に属すること、他方、生まれが固有性に属することは神的な託宣が明らかにする、と学んだ。神の知恵は言う。「私は至高者の口から出た」(集会の書24:5)。すなわち、強いられたのでなく自由に、権能に従属したのでなく、生まれの秘密によって生まれ、主権の特権と権能の法によって、ということである〔privilegio dominationis et jure potestatis の係りは定かでない。nata に係ると取ったが、non potestati obnoxia に係って「主権の特権と権能の法によって権能に従属したのでなく」とも読める〕。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.24
Denique de eadem Sapientia, hoc est, de Domino Jesu, alibi Pater dicit: Ex utero ante Luciferum genui te (Psal. CIX, 3) . 88. Quod utique ideo dixit, non ut corporalem alvum declararet, sed ut proprietatem verae generationis ostenderet.
PL 16, 634A実に、同じ知恵、すなわち主イエスについて、父は別の箇所で言う。「胎から明けの明星より前に、私は汝を生んだ」(詩篇109:3)。88. これを父が言ったのは、体の胎を示すためではなく、真の生まれの固有性を示すためであった。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.25
Nam si ad corporalem referas, ergo omnipotens Pater cum dolore et conceptione generavit. Sed absit, ut Deum ex infirmitate corporis metiamur.
PL 16, 634Bなぜなら、もし体のものに当てはめるなら、全能の父が苦痛と懐胎をもって生んだことになるからである。だが、体の弱さで神を測ることは断じてあってはならない。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.26
Est quidam uterus paternae arcanum substantiae, interiusque secretum, quod non Angeli, non Archangeli, non Potestates, non Dominationes, non aliqua creaturarum potuit penetrare natura.
PL 16, 634B父の実体の秘密である、ある胎がある。内奥の秘められたものであり、天使も、大天使も、諸権能も、諸主権も、いかなる被造物の本性も、貫くことができなかったものである。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.27
Cum Patre enim semper, et in Patre semper est Filius: cum Patre per distinctionem indissociabilem Trinitatis aeternae, in Patre per divinae unitatem naturae.
PL 16, 634B実に、子は父とともに常におり、父のうちに常にいる。父とともにあるのは、永遠の三位一体の分かちがたい区別によってであり、父のうちにあるのは、神的な本性の一体性によってである。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.28
89. Quis igitur hic arbiter divinitatis, qui discutiat Patrem ac Filium: ille, quare generaverit: iste, cur non generaverit?
PL 16, 634B89. では、父と子を詮議して、一方には、なぜ生んだのかと、他方には、なぜ生まなかったのかと問う、この神性の裁定者は誰なのか。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.29
Servulum suum aut ancillulam cur non generaverit, nemo condemnat: isti condemnant, cur non generaverit Christus; condemnant enim sua opinione, cum derogant.
PL 16, 634B自分の小さな僕や小さな女奴隷がなぜ子を生まなかったかを、誰も責めない。ところが彼らは、キリストがなぜ生まなかったかを責める。実に、彼らは貶めるとき、自分の考えで責めているのである。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.30
Nec conjugibus inter se cur non generaverint, aut charitas minuitur, aut meritum derogatur: isti quia non generavit, Christi minuunt potestatem. 90. Cur, inquiunt, Filius Pater non est? Quia et Pater Filius non est. Cur non iste generavit?
PL 16, 634C夫婦が互いに、なぜ子を生まなかったかによって、愛が減ることも、功績が損なわれることもない。ところがこの者たちは、キリストが生まなかったからといって、その権能を減らす。90. 「なぜ子は父でないのか」と彼らは言う。それは、父もまた子でないからである。なぜこの者は生まなかったのか。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.31
Quia nec ille generatus est. Nec ideo minus habet Filius, quia Pater non est: nec Pater minus habet, quia Filius non est. Dixit enim Filius: Omnia quae Pater habet, mea sunt (Joan. XVI, 15) . Adeo generatio in paterna proprietate non in jure est potestatis.
PL 16, 634Cそれは、あの者が生まれたのではないからである。子は、父でないからといって、持つものが少ないのでもなく、父は、子でないからといって、持つものが少ないのでもない。実に子は言った。「父が持つものはすべて私のものである」(ヨハネ16:15)。かくて生まれは、父という固有性にあり、権能の法にあるのではない。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.32
91. Est quaedam indistincta distinctae incomprehensibilis et inenarrabilis substantia Trinitatis. Distinctionem etenim accepimus Patris et Filii et Spiritus sancti, non confusionem: distinctionem, non separationem: distinctionem, non pluralitatem.
PL 16, 634C91. 区別された、捉えがたく語り尽くしがたい三位一体には、区別されない一つの実体がある〔indistincta は substantia に、distinctae・incomprehensibilis・inenarrabilis は Trinitatis に係ると取った〕。実に我々が受けたのは、父と子と聖なる霊の区別であって、混同ではない。区別であって、分離ではない。区別であって、多数性ではない。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.33
Divino itaque admirandoque mysterio manentem semper accipimus Patrem, semper Filium, semper Spiritum sanctum: non duos Patres, non duos Filios, non duos Spiritus.
PL 16, 634Dそれゆえ我々は、神的で驚嘆すべき奥義によって、父が常に父としてとどまり、子が常に子、聖なる霊が常に聖なる霊としてとどまると受け入れる。二人の父でも、二人の子でも、二つの霊でもない。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.34
Unus enim Deus Pater, ex quo omnia, et nos in ipso: et unus Dominus Jesus, per quem omnia, et nos per ipsum (I Cor. VIII, 6) . Unus natus ex Patre Dominus Jesus, et ideo unigenitus.
PL 16, 635A「実に、唯一の神、父がいる。万物は彼から出、我々も彼のうちにある。唯一の主イエスがいる。万物は彼によって存在し、我々も彼によって存在する」(一コリント8:6)。父から生まれた主イエスは唯一であり、それゆえ独り子である。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.35
Unus et Spiritus sanctus (I Cor. XII, 11) , ut idem Apostolus dixit: Sic accipimus, sic legimus, sic tenemus. Distinctionem scimus, secreta nescimus: causas non discutimus, sacramenta servamus.
PL 16, 635A聖なる霊もまた唯一である(一コリント12:11)、と同じ使徒が言った。我々はこう受け、こう読み、こう保つ。区別を我々は知るが、秘められたことは知らない。理由を詮議せず、秘義を守る。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.36
92. Facinus indignum, ut qui generationis suae facultatem non habent, divinae generationis examen sibi arrogent, vindicent potestatem: Negent ergo aequalem Patri Filium, quia non generavit Filius: negent aequalem Patri Filium, quia Patrem habet.
PL 16, 635A92. 恥ずべきことに、自分自身の生む能力を持たない者たちが、神的な生まれの吟味を自らに引き受け、権能を主張する。ならば彼らは、子が生まなかったからといって、子は父に等しくないと言うがよい。子が父を持つからといって、父に等しくないと言うがよい。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.37
Hoc si de hominibus dicerent, quorum aliqui volunt filios habere, nec possunt, injuriam putaremus: sic etiamsi inter duos honore pares habenti filios qui non habet, negaretur aequalis.
PL 16, 635Aこれを人間について言うなら――人間のうちには子を持ちたくても持てない者がいる――、我々は不当と考えるだろう。名誉において等しい二人のあいだで、子を持たない者が子を持つ者に等しくないとされるとしても、同じように不当と考えるだろう。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.38
Et ideo hoc, inquam, grave et de ipsis hominibus videtur, ut quis ideo minor putetur, quod Patrem habet. Nisi forte tamquam constitutum in familia putant Christum dolere, quod emancipatus a Patre non sit, et administrandi patrimonii non habeat facultatem.
PL 16, 635Bそれゆえ私は言う、人間についてすら、父を持つからという理由で誰かが劣ると見なされることは、重大なことに見える。もしかすると彼らは、キリストを家の中に置かれた者のように考え、父の家父権から解放されていないこと、財産を管理する権限を持たないことを嘆いていると思うのかもしれない。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.39
Sed non est Christus in sacris, qui sacra universa destruxit. 93. Quomodo volunt tamen, respondeant, verane generatio sit, et verus Filius ex Deo Patre natus, hoc est, ex substantia Patris, an ex alia natus substantia?
PL 16, 635Bだがキリストは〔家の〕祭儀のもとにいるのではない〔in sacris は、家長の権のもとにあって家の祭儀に属することを言うと取った〕。彼は祭儀をことごとく廃した者である。93. だが、彼らの望む仕方でよいから、答えさせよ。真の生みであり、神なる父から生まれた真の子なのか、すなわち父の実体から生まれたのか、それとも他の実体から生まれたのか。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.40
Si enim dicunt ex Patre, hoc est, ex Dei substantia, convenit; quia ex substantia Patris Filium dicunt. Ergo quia unius substantiae, unius utique potentiae. Si vero ex alia substantia Filius est, quomodo omnipotens Pater est, et omnipotens Filius non est?
PL 16, 635B実に、父から、すなわち神の実体から、と言うなら、それで筋が通る。父の実体から子が出たと言うことになるからである。ゆえに、実体が一つなら、能力もまた一つである。だが、もし子が他の実体からなら、どうして父は全能で、子は全能でないのか。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.41
Quid enim praestantius si ex alia substantia Filium Deus fecit, cum utique et Filius ex alia nos substantia filios Dei fecerit? Ergo aut unius substantiae Filius cum Patre, aut unius potentiae.
PL 16, 635C実に、神が子を他の実体から作ったのなら、何がより優れているのか。子もまた、〔自分とは〕他の実体から〔成る〕我々を神の子らとしたのだから。ゆえに、子は父と同一の実体であるか、さもなくば同一の能力であるかである。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.42
94. Friget igitur eorum quaestio, quia de Christo judicare non possunt; immo quia vincit ille, cum judicatur. Digni tamen sunt isti judicio suo, qui hanc objiciunt quaestionem.
PL 16, 635C94. それゆえ、彼らの問いは冷え込む。キリストについて判断することができないからである。いや、むしろ、判断されるとき、彼が勝つからである。だが、この問いを持ち出す彼らは、自らの判断にふさわしい。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.43
Si enim ideo aequalis Patri Filius non est, quia non generavit Filium, et isti utique fateantur, si non habent filios, qui serunt hujusmodi quaestiones, suos sibi etiam servulos preferendos, eo quod habentibus filios aequales esse non possunt.
PL 16, 635C実に、子が子を生まなかったから父に等しくないのなら、この種の問いをまくこの者たちも、もし子を持たないなら、自分の小さな僕たちさえ自分より優先されるべきだと認めねばなるまい。子を持つ者に等しくなりえないからである。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.44
Si autem habent filios, non putent sibi meritum, sed filiorum juri deferri. 95. Non consistit igitur haec quaestio, quia aequalis Filius Patri ideo esse non possit, quia Pater generaverit Filium, Filius nullum ex se ipse generaverit.
PL 16, 635Cだが、もし子を持つなら、その功績が自分に帰せられると考えず、子らの権利に帰されると考えるがよい。95. したがって、この問いは成り立たない。子が父に等しくありえないのは、父が子を生み、子は自ら誰も生まなかったからだとするものだが。
De fide ad Gratianum Augustum libri quinque 4.8.45
Nam et fons fluvium generat, et fluvius fontem ex se ipse non generat: et lux splendorem generat, non splendor lucem; et una natura est splendoris et lucis.
PL 16, 635D実に、泉は川を生むが、川は自ら泉を生まない。光は輝きを生むが、輝きは光を生まない。そして輝きと光の本性は一つである。